İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y198b
Ve üç günden sonra yine su gâyib olup sonra gelenler havuz içindeki sulardan nûş edüp alırlar. Ve ahâlî-i vilâyetin zu‘mu anın üstünedir kim "Bu ayn Hazret-i Ya‘kûb'un gözü yaşından bir katre alâmetdir" derler ve "Hazret-i Ya‘kûb ve İshâk bu mağâralarda sâkin idi" derler. Hakkâ ki ulu nazargâhdır. Ammâ hakîr ziyâret etdiğimizde mevsimi olmamak ile havuzlarda bir katre su yoğidi. Ancak iki rek‘at namâz kılup du‘â etdik.
EÇS IX Y198b
Andan bu ziyâret etdiğimiz kurâları cümle on bir sâ‘atde ubûr edüp,
EÇS IX Y198b
Evsâf-ı kal‘a-i Dârü'l-Yahûd Safed-i Sıfet
EÇS IX Y198b
İbtidâ rûy-ı arzda ba‘de't-Tûfân âbâdân olan Musul kurbunda kasaba-i Cûde'dir ki hakkında âye[t]: Arapça âyeti nâzil olmuşdur. Andan şâm, Sâm bin Nûh binâsıdır. Andan bu Sıfet'i binâ etdi. Tâ Hazret-i Ya‘kûb'a gelince eyle ma‘mûr oldu kim dere ve depesinde benî âdem mâl-â-mâl idi. Benî İsrâ’îl'in vatan-ı aslîleridir. Ba‘dehu hûn-ı Yahyâ Nebî'yi taleb içün Buhtu'n-nasr gelüp kavm-i İsrâ’îl'i katl-i âm edüp Sıfet'i dahi harâb etdi. Hulâsa-i kelâm yetmiş divel destine girüp sene (---) târîhinde Selîm şâh-ı Evvel Çerâkes-i nâkes elinden bilâ-cidâl feth edüp içine askerin Mısır'a gitmeğe iktidârları olmayan askeri koyup Mısır'a gitdi.
EÇS IX Y198b
Hâlâ Sayda eyâletinde sancakdır. Ammâ iltizâm ile tasarruf olunur. Mîrlivâsının hâssı taraf-ı pâdişâhîden 373.800 yük akçe bin tüfeng-endâz askerle (---) (---) yük akçe mâl-ı pâdişâhî tahsîl eder ve kendüye senevî yüz kîse kalır. Mâ-tekaddem şâm eyâleti olmak ile hîn-i tahrîrde tîmâr 106 ve ze‘âmet 9. Bunlar sefere me’mûr olmayup âyende vü revendeyi ve huccâc-ı müslimîni ziyâretlere ve Kudüs'e ve şâm'a ve bender iskelelere götürüp getirmeğe me’mûrlardır.
EÇS IX Y198b
Alaybeğileri ve çeribaşıları vardır. Ve üç yüz akçe şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi dörd yüz âsî kurâdır. Senevî kadıya altı kîse hâsıl olur.
EÇS IX Y198b
Kal‘ası harâbdır. Dizdârı ve merdüm-i hisârı ve kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve a‘yânı yokdur. Ammâ Yahûdîsi çokdur. Ve mezâhib-i erba‘adan şeyhülislâmı ve nakîbüleşrâfı vardır.
EÇS IX Y198b–Y199a
Ve kal‘ası evc-i âsımâna ser çekmiş bir kal‘a-i âlîdir. Aşağı derelerden ve şehirden bir sâ‘atde çıkılır. Ol cebel-i müntehânın zirve-i a‘lâsında şekl-i müdevver bir sengîn-bünyâd bir kal‘a-i köhne-âbâddır. Ammâ hîn-i fetihde Melikü't-Tâhir Efrenc elinden feth etmede üsret çeküp ba‘zı yerlerin münhedim etmiş. Hâlâ Y 199a içinde keçi ve koyun kışlar. Benî âdemden ve imâretden bir şey yokdur.
EÇS IX Y199a
Ammâ aşağı varoşu ma‘mûrdur. Gayyâ deresi-misâl yerlere vâki‘ olmuş kat-ender-kat hânelerdir. Cümle yedi mahalle ve bin üç yüz ma‘mûr toprak ve kireç ile pûşîde hânelerdir.
EÇS IX Y199a
Ve cümle (---) mihrâbdır. Ammâ cemâ‘at-i kesîreye mâlik çârsû içinde şeyh Ni‘me hazretlerinin câmi‘i çâr-kûşe dîvâr üzre bir kubbe-i âlî tarh-ı musanna‘ bir câmi‘-i murabba‘dır. Tûlu ve arzı ellişer ayakdır. Ve derûn-ı câmi‘in cânib-i erba‘ası birer âdem kaddi beyâz mermer-i hâm kaplıdır. Ve andan yukarusu iki arşın kaddi nakş-ı bûkalemûn şükûfe-i ibret-nümûn ile tahrîr olunmuş kâşî-i Çîn'dir. Ve mihrâbı üzerinde kâşî kitâbeler içinde âye[t]: Arapça âyeti tahrîr olunmuşdur. Ve yan pençereleri üzerine kâşî kitâbeler içre âye[t]: Arapça âyeti mastûrdur. Bu câmi‘in kıble kapusu taşrasında yine câmi‘ sâhibi şeyh Ni‘me hazretleri medfûndur.
EÇS IX Y199a
Ve bu câmi‘e karîb câmi‘-i Mu‘allak. Altı boş olup mahzenler olmağile câmi‘-i Mu‘allak derler. İki tarafdan yedişer ayak taş nerdübân ile çıkılır azîm câmi‘-i kadîmdir.
EÇS IX Y199a
Ve Kızıl câmi‘ tahtânîdir. Cümleden büyükdür. şehir hâkimi Sâlih Beğ ta‘mîr ü termîm edüp cennet olmuş tûlen yüz yigirmi kademe arzen seksen ayakdır. Ve derûn-ı Q 86b câmi‘ P 86b sâfî kâ[r]gîr kemer toloz kubbe binâdır. Ve minberi üzre ta‘mîrine târîh
EÇS IX Y199a
Ce[ddede]hu Sâlih key yelka'r-rızâ anhü'l-kazâ,
EÇS IX Y199a
Yâ dâhi Mevlâhu'l-kerîm târîhuhu leke'r-rızâ.
EÇS IX Y199a
Sene 1082
EÇS IX Y199a
Ve mihrâbı üzre celî hatt ile Âyete'l-kürsî terkîm olunmuşdur. Ve câmi‘in ve hareminin altı amûd-ı müntehâlar ile mebnî sarnıcdır. Vakt-i şitâda leb-ber-leb olup Temmûz'da cümle ehl-i belde nûş edüp def‘-i atşân ederler. Âb-ı rahmetden cem‘ olup buz pâre bir âb-ı cân-safâdır. Ve bu hareminin tûlu ve arzı yüzer ayakdır. Ve kıble kapusu üzre kulle-misâl bir minâresi var. Serpûşu rusâs ile pûşîdedir. Ve câmi‘ sütûhu cümle kireç sıvalıdır. Ve haremi kapusu üzre târîhi budur:
EÇS IX Y199a
"Bismillâhirrahmânirrahîm, Emera bi-inşâi hâze'l-câmi‘i'l-mübâraki Mevlânâ es-Sultânü'l-melikü'd-dünyâ ve'd-dîn Sultânü'l-islâmi ve'l-müslimîn, kâtilü'l-keferati ve'l-fecerati ve'l-mütemerridîn, serîrü's-sâlihi [Baybars as-Sâlihî] aksimu Emîrü'l-mü'minîn ve zâlike fî seneti erba‘ ve seb‘în ve sitti mi'e." [674] terşîd olunmuşdur.
EÇS IX Y199a
Ve câmi‘-i Eynesî ve câmi‘-i Eşertâh ya‘nî Kırklar câmi‘i ve Suvâbîn mahallesinde şeyh Îsâ câmi‘i ve Kürd mahallesi câmi‘i ve Mismâr câmi‘ine Medrese câmi‘i dahi derler. Bu câmi‘lerden mâ‘adâ mesâcidlerdir.
EÇS IX Y199a
Ve altı medrese vardır. Evevelâ Mismâriyye medresesi binâ-yı azîm ve evkâf-ı metîndir. Ve bir dârü'l-kurrâ ve yedi mekteb-i sıbyân-ı ebcedhân-ı tıflân var.
EÇS IX Y199a–Y199b
Ve yedi zâviye ve altı hammâmı var. Üçü sayf ü şitâda işler. Paşa sarâyı kurbunda hammâm-ı Amberiyye: Hakkâ ki Hudâ hakkıyçün cemî‘i der-i dîvârı dâ’iren-mâdâr amber-i hâm kokar. Âb [u] hevâsı ve binâsı gâyet latîfdir. Bu hammâmın misli meğer Aydın Güzelhisârı'nda Y 199b Sultân hammâmı ola. Ve bir hammâm dahi Yeni hammâm. Bu ol kadar mükellef değildir. Ve bir dahi hammâm-ı Attârîn. Ve hammâmın biri mesdûddur.
EÇS IX Y199b
Ve üç hânı var. Biri kal‘a altında (---) Paşa hânı, kal‘a-misâl demir kapulu hân-ı azîm şekl-i murabba‘, tûlu ve arzı müsâvîdir. Dâ’iren-mâdâr cirmi altı yüz adımdır. Kat-ender-kat dörder kat hücrelerdir. Mâ-tekaddem içinde on iki bin Yahûdî sâkin imiş. Ammâ hâlâ iki bin mikdârı kalmışdır.
EÇS IX Y199b
Ve bu şehrin üç bedasteni vardır. İkisi hâlâ mu‘attal ve dekâkînleri makfûldür. Âyende vü revendeye mihmânhâne olmuşdur. Ammâ şeyh Ni‘me câmi‘i kurbunda Sinân Paşa bedasteni ma‘mûr u müzeyyendir. On beş ayak taş nerdübân ile enilir ve çıkılır. İki başında demir kapuları vardır. Cümle yigirmi 2 dükkândır. Cümle kârgîr binâdır. Bundan mâ‘adâ bu şehir içre cümle yüz yigirmi dekâkînlerdir. Cemî‘i zî-kıymet eşyâ anlarda mevcûddur.
EÇS IX Y199b
Ve cümle evleri kâ[r]gîr binâdır. Çâr-kûşe seng-i ebyazdan mebnîdir. Aslâ haşeb binâ yokdur. Meğer hâne kapuları ola. Cümleden mükellef binâ-yı metîn ve sarây-ı azîm ve hevâdâr mürtefi‘ Paşa sarâyıdır. Yetmiş kıt‘a mükellef ü mükemmel hücrelerdir. Dâ’imâ hâkimlere meşrûtadır. Dîvânhâne-i âlîsinin bâbı üzre târîhi budur:
EÇS IX Y199b
Elâ yâ dâmî lâ yedhulke zulmîVe lâ ya‘dirke sâhibüke eyne mânîFe-ni‘me’dâru te’vî külle dayfınİzâ câe'd-dayfu bihi zâka'l-mekânî
EÇS IX Y199b
Ve hâza imâretü Mehemmed bin Perî. Sene 980
EÇS IX Y199b
Li-Mevlânâ ızzinâ Es-sultânu'l-Melikü't-Tâhir Ebû Sa‘îde."
EÇS IX Y199b
Ve bu Sıfed şehrinin bâğ u bâğçesi dud ve zeytûndur. Ve âb [u] hevâ latîf yayladır, zîrâ evce ser çekmiş bir kûh-ı bâlâ üzre vâki‘ olmuşdur. Gâyet lezîz âb-ı hayât suları şehre havâle dağlardan gelir. Melikü't-Tâhir'in iki ayn çeşme-i cân-fezâsı vardır. Ammâ zulümden bu şehrin halkı fukarâdır. Müselmânından Yahûdîsi çokdur.
EÇS IX Y199b
Cümle yedi mahalle Yahûdî tokuz bin harâcdır. Mâ-tekaddem yetmiş bin Yahûdî mevcûd bir şehr-i mu‘azzam imiş. Hâlâ kat-ender-kat dere ve depeler üzre hâneleri ma‘mûrdur. Ammâ içinde benî âdemden bir ferd-i âferîde yokdur. Cümlesi şehr-i Selânik'e göçmüşler. Mâ-tekaddem bu şehirde üç bin Sıfet keçesi işlenir kârhâne var imiş. Hâlâ kırk kârhâne kalmışdır. Sıfet keçesi rub‘-ı meskûnda meşhûr-ı âfâkdır.
EÇS IX Y199b
Ve kavm-i Yahûdâ'nın bu şehirde kesretinin sebebi oldur kim Benî İsrâ’îl kavminin vatan-ı aslîleridir ve bilâ-teşbîh ka‘beleridir. Beytü'l-hazeni ve cümle peygamberleri ve peyamberzâdeleri bunda neşv [ü] nemâ bulup bunda medfûnlardır. Tevârîhlerinde evsâf-ı Sıfet içün yedi mücelled kitâb vardır.
EÇS IX Y199b
Ve Yahûdî mahallelerinin fevkında iki mahalle Ekrâd vardır. Cümle halkı alaca abâ geyerler. Ve mahbûb u mahbûbeleri az bulunur. Zenâneleri beyâz car bürünürler.
EÇS IX Y199b–Y200a
Ve me’kûlât [u] meşrûbâtının memdûhâtlarından hâs ve beyâz ekmeği ve zeytûnu ve aseli memdûhdur. Sanâyi‘inden kilimi Y 200a ve keçesi ve seccâdesi mevsûfdur. Zâdekallâh.
EÇS IX Y200a
Evsâf-ı ziyâretgâh-ı Sıfet
EÇS IX Y200a
Evvelâ âsitâne-i makâm-ı Hazret-i Ya‘kûb, Hazret-i Yûsuf'un firâkından kapanup uzlet-nişîn olduğu Gâr-ı Beytü'l-hazen kal‘anın cenûbî tarafında azîm mağâralardır. Ve içinde bir mescidi var, ammâ binâ ile değildir. Mihrâbı Kudüs-i şerîfe doğrudur, ammâ iklîm hisâbı üzre yine Ka‘be-i şerîfe doğrudur. Zîrâ bu Sıfed'den Kâ‘be'ye giden kimesne rah-i müstakîm Kudüs'e vara. Andan Mısır Akabesi'ne, andan Bahr-i Kulzüm sâhili ile Mekke-i Mükerreme'ye doğrudur. Ol ecilden Beytü'l-hazen'in dahi kayadan oyma mihrâbı Kudüs'e müteveccihdir.
EÇS IX Y200a
Âsâr-ı binâdan bir şey yokdur. Cümle mağâralardır. Taşrasında bâğ-ı İrem-misâl bâğçesi var. Yed-i Kudret ile binâ olummuş bir tekye-i nebiyyullâhdır.
EÇS IX Y200a
Ve bâğçesinin cânib-i erba‘asında niçe bin kibâr-ı evliyâ ve sulehâ ve meşâyih ve a‘yân medfûnlardır. Ammâ Beytü'l-hazen'in kapusu şarka nâzır bir alçak küçük kapusu üzre tûlânî bir beyâz mermeri kayaya geçürüp celî hattile böyle tahrîr olunmuşdur. Târîh:
EÇS IX Y200a
"Bismillâhirrahmânirrahîm, Felemmâ en câ'e'l-beşîru elkâhu alâ vechihi fe'rtedde basîran emera bi-imâreti hâze'l-mezâri'l-mübâreketi alâ sarîhi seyyidi'l-lezî bi-kamîsi Hâcûr es-Sadîk ilâ ebîhi Ya‘kûb aleyhime's-selâm mine'l-abdi'l-fakîr ilallâhi'l-makarru's-safî Murî evlâdı edhemi's-semi'l-mu‘azzama bi-kal‘ati Sıfedi'l-mahrûsa. Bi-ebîke Aref Sa‘dı Hâmıı'l-Edhemî rahmetullâhi aleyh. Bi-târîhi şehri Rebî‘u'l-evvel sene hams ve ışrîn ve semâni mie." [825]
EÇS IX Y200a
Bu bâbdan içeri mescid olan mağâra-yı azîmdir. Cânib-i erba‘asında def ve nakkâre ve kudüm zil [ü] bem tabıllar ile müzeyyendir. Ve mihrâbın iki cânibinde alem-i Ya‘kûbî alem-i Abbâsî var, siyâh-gûndur, ale't-tertîb mihrâbın tarafeynine dizilmişdir. Ve gûnâ-gûn çerâğ ve şem‘dân ve kanâdîller ile müzeyyen bir mesciddir. Leyle-i isneynde ve leyle-i cum‘ada ve gayri leyle-i mübârekelerde şehrin cümle meşâyihleri ve serçeşme olan şeyh Abdülkâdirü'l-Gîlânî. şeyhi cümle fukarâsıyla gelüp ol şeb deff [ü] kudüm çalarak tevhîd-i erre ederek cümle uşşâk mest [ü] medhûş olarak ihyâ ederler. Âyîn-i kadîmleri böyledir.
EÇS IX Y200a
Ve bu mescidin kıblesi ardında bir mağâra kapusu dahi vardır. Beytü'l-hazen budur. Hazret-i Ya‘kûb bir pençere-misâl bir hücrede otururlar imiş. Bir büyük mağâradır. Cânib-i erba‘asında on iki küçük mağâralar vardır. Herbirinin birer küçük ağızları vardır. Bunların her birinde Hazret-i Ya‘kûb'un on iki evlâd-ı zevi'l-ihtirâmları münzevî imişler. Âdem içeri girdikde bir dehşet hâsıl olur. Ve bir rûhâniyyet var kim müsk [ü] amber-i hâmın râyihasından âşıkân-ı züvvârın demâğı mu‘attar olur.
EÇS IX Y200a
Ve bu mağârada Hazret-i Ya‘kûb kırk yıl firâk-ı Yûsuf'dan bükâ ederek a‘mâ olup seyl-âb-ı çeşminden taşlar delik delik olmuşdur. Kütüb-i tevârîhlerde hüzn-i Ya‘kûb mastûrdur.
EÇS IX Y200a–Y200b
Ve bu mahalde Hazret-i Y 200b Ya‘kûb'a Cibrîl-i Emîn Q 87a P 87a nâzil olup bu mağâraya duhûl etdüği mahal bi-emrillâh kaya iki şakk olup musaykal ve mücellâ kayadır. Gûyâ dest-i hakkâkdan çıkmışdır. Görmeğe muhtâc bir mevzi‘dir, ta‘bîr ü tavsîf olunmaz. Mısra: