Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y204a

Ve tâ vasatında bir câmi‘-i rûşeni ve bir minâre-i mevzûnu var. Serâpâ rusâs ile pûşîde bir câmi‘-i dilküşâdır. Ve hareminde aşren fe-aşr bir havz-ı azîmi var.

EÇS IX Y204a

Ve imâretinin ni‘meti âyende vü revendeye birer nân ve birer tâs çobra ve her ocağa birer şem‘-i revganı bî-imtinândır. Eğer müte‘ayyin kimesneler gelirse summât-ı Muhammedî çekilüp üç gün mihmândârlık edüp her re’s hussâna birer torba şa‘îr ve alef mukarrer bir evkâf-ı kavîdir.

EÇS IX Y204a

Ve kâ[r]gîr binâ bir şâhrâh kemerlerin iki cânibi yüz dükkândır. İki başında demir kapulardır.

EÇS IX Y204a–Y204b

Ve bu kal‘anın kıblesi tarafında taşra varoşu bir bayır üzre yüz hâneli ma‘mûr belîdedir. Bir mescidi ve bir hammâmı var. Ve hâna karîb yedi hurmâ ağacı var kim semâya ser çekmiş nahllerdir. Misli meğer Mısır elvâhâtında ola. Ve bunda bir kubbe-i nazîf içinde ziyâret-i şeyh İzzeddîn ibn şeyh Muhammedü'r-Rufâ‘î ve civârında Türâbîoğulları ecdâdı anda Y 204b medfûnlardır. Q 88b

EÇS IX Y204b

Bu Cinîn kal‘asında Türâbîoğlu şeyhü'l-Emîr (---) anda bulunup hakîri vilâyetine götürdü. Cinîn'den garb cânibine dağlar içre P 88b gidüp,

EÇS IX Y204b

Evsâf-ı ve kasaba-i nâhîfe-i ve kasaba-i (---) Türâbîoğlu

EÇS IX Y204b

şâm-ı şerîf eyâletinde Cebel-i Aclûn sancağında ber-vech-i te’bîd mîrlivâdır. Selîm şâh Mısır'a giderken bunlar guzât-ı müslimîne talî‘a-i asker olduklarında vilâyetleri kendülere mü’ebbed ihsân olunmuşdur. Ellerinde Âl-i Abbâsiyân'dan berü yarlığ-ı belîğ-i şâhîleri vardır. Ve bunların zu‘umlarınca hasîb [ü] nesîbleri tâ Sâm bin Nûh aleyhisselâma müntehîdir. şâfi‘iyyü'l-mezheb bir kavimdir, ammâ sengistân ü çengelistân yollarda olmak ile Dürûzî tabî‘atlerdir.

EÇS IX Y204b

Ve cümle yigirmi bin tüfeng-endâz ve küheylân-süvâr askerdir. Cümle hâneleri toprak ve kireç ile pûşîde yedi yüz hânedir. Câmi‘i ve mesâcidi ve bir kaç muhtasar dükkânları vardır. Ve bâğ u bâğçesi vardır. Ve âb [u] hevâsı gâyet latîfdir.

EÇS IX Y204b

Anda bir şeb mihmân olup şeyhü'l-Emîr'in bir at ve elli guruş ve bir alaca kereke ihsânın alup hakîre elli pür silâh hayyâl refîk koşup kıble cânibine beş sâ‘at gidüp Cinîn deresi içre bir sâ‘at dahi gidüp,

EÇS IX Y204b

Karye-i Kanâriyye: Anı ubûr edüp,

EÇS IX Y204b

Karye-i Arrâbe: Yüz evli müselmânlardır. Ve Nâbulus paşası hükmünde paşanın hâssıdır. Anı ubûr edüp,

EÇS IX Y204b

Karye-i Mağâra: Tîmârdır. Cümle mahsûlâtı zeytûndur ve iki yüz hâne müselmânlardır. Andan,

EÇS IX Y204b

Karye-i Sitle: Cümle müselmânlar ve tîmârdır. Andan,

EÇS IX Y204b

Karye-i Kûrfâğ: Müselmânlardır. Zeytûnu ve dud ağacı firâvândır. Andan,

EÇS IX Y204b

Karye-i Findikavmiyye: Andan,

EÇS IX Y204b

Karye-i azîm-i Sabastiyye: Bir bayır üzre ma‘mûr belîde imiş. Hâlâ içinde müslim ve nasârâ vardır. Bu bayır üzre bir deyr-i âlî var kim binâsın gören mebhût olur. Bir musanna‘ manastırdır, bir vâcibü's-seyr deyrdir. Bu manastırda ve bu şehirde sâkin olan kavmi, Me’mûn Halîfe Mısır'dan Tartûs ve Kara Görgüz fethine giderken bu belîdeye uğrayup cümlesin katl-i âm eder. Ol ecilden bu deyrde ruhbân yokdur, hemân hâli üzre durur.

EÇS IX Y204b

Ve bu deyr civârında beyt-i Sabastiyye Hazret-i Yahyâ hânesidir, hâlâ durur. Bu belîde bu beyt-i mübârekenin ismiyle müsemmâdır. Hazret-i Yahyâ aleyhisselâm asrında bir cebbâr melik var idi. Kendü kızın nikâh ile almak murâd edinüp Hazret-i Yahyâ'dan fetvâ istedi. Hazret-i Yahyâ,

EÇS IX Y204b

"Dînimizde Allâh harâm eyledi" deyü fetvâ vermedi.

EÇS IX Y204b

Ol zâlim bu nebîyi ve Hazret-i Meryem babasız oğul doğurduğun bahâne edüp bu deyr-i Sabastiyye'de Hazret-i Yahyâ ibâdet ederken şehîd etdirüp ser-i sa‘âdetlerin şâm'da (---) mel‘ûna gönderdiler. Rûm kavmi cesed-i şerîfin bu deyr içre bir mermer sandûka içine koyup âdet-i kadîmeleri üzre defn etdiler.

EÇS IX Y204b–Y205a

Tâ ki ba‘dehu Mısır İskenderiyyesi'nde sâkin olan Behîce ve Hannâdî kabîlesi Kalyatır(?) nâm meliklerinden rûgerdân olup Akke kal‘asına gelüp İşpanya himâyesinde Y 205a iki yüz yıl sâkin olup tenâsül buldular. Ol asırda Rûm batâliselerinin ihtilâli sebebiyle bu kavm-i Behîce ve kavm-i Hannâdî Arabından Malta keferesi olan kavim Akke kal‘asına istîlâ edüp mülkiyyet üzre mutasarrıf olup müstakil beğ olurlar. Ve Arab mezhebin terk edüp millet-i Mesîhî'den geçinirler.

EÇS IX Y205a

Ol asırda her sene yılda bir kerre cemî‘i Rûm kavmi cesed-i Yahyâ'yı ziyârete gelüp ruhbânlarına nezerât ihsân ederler idi. Akke'den bu Malta kâfiri gelen nezerâtlara tama‘ edüp ziyâret tarîkiyle bu mezkûr Sabastiyye şehrin ale'l-gafle basup cesed-i Yahyâ Nebî'yi alup Akke'de cevâhir sandûkalar içine koyup Sencovan nâmıyla ziyâretgâh ederler.

EÇS IX Y205a

Ve Remle'den dahi Hazret-i Îsâ'nın hımârı üstühânların bulup anı dahi Akke'ye getirirler. Akke'yi bir ziyâretgâh ederler kim cemî‘i millet-i nasârâ nezerâtlar ile gelüp beher sene niçe Mısır hazînesi mâl tahsîl ederler. Tâ Melikü't-Tâhir asrına dek Akke'de bu hâl üzre sâkin olurlar.

EÇS IX Y205a

Sene (---) târîhinde Melikü't-Tâhir dahi yedi yılda döğe döğe Akke kal‘asın feth edüp deryâ tarafından Malta küffârı cesed-i Yahyâ'yı ve üstühân-ı hımâr-ı Îsâ ile firâr edüp Tartûs kurbunda Kara Görgüz nâm kal‘aya varup anda sâkin olurlar. Anda dahi niçe yıllar sâkin olup cânib-i erba‘aların harâb [u] yebâb ederek berde ve bâhirde isyânları cihângîr oldu.

EÇS IX Y205a

Tâ ahir-i kâr mülûk-ı Zülkadriyye ve Germiyaniyye ve Âl-i Selçukıyye ve Aydın Bay ve Sarhan Bay ve Teke Bay ve Menteşe Bay bu cümle mülûklar ale'l-ittifâk Malta küffârının sâkin olduğu Silifke sancağında Kara Görgüz'i muhâsara edüp yedi ayda feth edüp yine küffâr-ı Malta cesed-i Hazret-i Yahyâ'yı ve Hazret-i Îsâ hımârının üstühânların alup deryâdan altı pâre kadırgaları ile cezîre-i Rodos'a varup anda dahi iki yüz yıl sâkin olup sene (---) târîhinde "Fetahtümâ" lafzı târîh düşmüşdür.

EÇS IX Y205a

Bâzû-yı kuvvet ile Süleymân Hân Rodos'u feth edüp mukaddem târîh ile cesed-i Yahyâ'yı hâlâ Malta'ya göndermişler idi. Bakıyyetü's-seyfi Rodos'dan hâlâ Malta'da karâr edüp Sedd-i İskender-vâr bir kal‘a bünyâd etmişlerdir. İnşâallâh anın dahi zevâli karîbdir. Zîrâ her kankı diyârda sâkin oldularsa iki yüz seneden tecâvüz etmemişdir. Ve anlar dahi bilirler kim bu Malta dahi yakın zamânda feth ola deyü ihtirâzlarından yeni dünyâ önünde bir yeni Malta dahi ma‘mûr etmişlerdir, deyü hakîr Alaman'da iken ruhbânlar nakletdiler.

EÇS IX Y205a–Y205b

Ve cümle yedi kralın ve yedi banın ve kırk herseğin ve bir pirinc-pirimin ve bir çarna'nın ve'l-hâsıl cümle millet-i Mesîhiyyenin bu Malta'ya i‘tibârları Hazret-i Yahyâ cesedi ki Sencuvan ta‘bîr ederler ol cesed-i şerîf Malta'da olduğiyçün imdâd edüp rağbet ederler. Ve sancağ u bayraklarında Hazret-i Yahyâ'nın bir kolun tasvîr Y 205b edüp taşırlar.

EÇS IX Y205b

Hikmet-i Hudâ ne cânibe altı pâre gemi ile varırlarsa mâl-ı ganâ’im alırlar. Hâlâ Malta küffârı cesed-i Yahyâ ile tefâhür ederler. Hakîkatü'l-hâl zikri sebkat eden Sabastiyye'den serîka eyledikleri Rûm tevârîhlerinde ve Orhân Gâzî şu‘arâlarından Tevârîh-i Tuhfe sâhibi Yahyâ Çelebi dahi tahrîr etmişdir. Ve kırk yedi sene Malta'da esîr olan Mü’ezzinzâde,

EÇS IX Y205b

"Ben kendi gözümle gördüm. Bir mermer çâr-kûşe sandûka ki tûlu dörd adımdır. Ol sandûka üzre bir kat rusâs ile pûşîdedir. Mübârek cesed-i şerîfleri ol sandûka içre âsûdedir. Ve mübârek dizleri bükülmüşdür, ser-i sa‘âdetleri yok bir azîm ceseddir. Ve altında sâ‘at kumu döşelidir. Her sene baş huddâmı olan ruhbân sandûkanın kapağın açup ol cesed-i şerîfe gâyet koyu tuzlu su sürer. Ben ol papasın esîri idim. Hattâ tuz sürdüğü altun taştı ben dutardım.

EÇS IX Y205b

‘Göre Türk! Sizin Muhammed böyle yumuşak mıdır? Yapış’ dedi. Ben te’eddüb edüp yapışmadım. Ammâ tuzlu suyu sürdükçe ruhbânın parmakları cesed-i şerîflerine batardı.

EÇS IX Y205b

Ve bir kerre Hızır-ilyâs günü idi, beni götürüp sandûka içre gördüm ki mübârek gerdeninde kırmızı kan cereyân ederdi. ‘işte Yahûdîler bu peygamberi Kudüs yanında bu günde şehîd etdiler. Anıniçün bu günde kanı akar’ dedikde, hakîr dahi:

EÇS IX Y205b

‘Sinyora, mübârek başı kandedir?’ dedim.

EÇS IX Y205b

‘Dımışk'â’ dedi. "

EÇS IX Y205b

Hakîrin dahi ilmi lâhik oldu kim "Cesed-i Yahyâ anlardadır" deyü esîr Mü’ezzinzâde Çelebi yemîn-i mugallaza ile,

EÇS IX Y205b

"Gözüm ile gördüm" deyü şehâdet etdi.

EÇS IX Y205b

Ve hâlâ hakîrin Nâbulus yanında ziyâret etdüği Sabastiyye'de beyt-i Hazret-i Yahyâ ve mezkûr deyr-i kebîr ki Hazret-i Yahyâ'yı anda şehîd etdiler. Hâlâ ol deyrin sol cânibindeki beyâz seng üzre hûn-ı Yahyâ bulaşup yılda bir kerre rûz-ı Hızır'da ol hûn-âlûde olan hücreler gark-ı hûnrîz Q 89a P 89a olur.

EÇS IX Y205b

Bu ahâlî-i vilâyet ve ba‘zı meşâyih-i ehl-i kerâmet eyle şehâdet etdiler. Hakîr seng-i hârâlar üzre la‘lgûn bulaşmış hûnu gördüm. Ammâ rûz-ı Hızır olmamak ile nem(?) hûn olduğun görmedim, ammâ beni âdem kanına ve sâ’ir mahlûkâtın demine müşâbeheti yokdur. Zâhir ü bâhir bir hûn-ı Yahyâ'dır.

EÇS IX Y205b

Ve bu hûn-ı Yahyâ olduğu direk mukâbelesinde bir top menzili cânib-i şarkîsinde yine bir püşte üzre,

EÇS IX Y205b

Karye-i Sırabite: Yüz evli bir köydür ve ze‘âmetdir.

EÇS IX Y205b–Y206a

Ve bunun mukâbelesinde yine bir bayır üzre kal‘a-misâl tekye-i Hazret-i şeyh şu‘le: Gündüz savma‘asında ibâdet edüp gece şeb-i zulmânîde cümle fukarâları cem‘ olup meş‘al ve çerâğ yoğ iken ders okutmağa şurû‘ etdikleri meclis-i şerîfleri sabâh olunca sohbet-i şerîfleri münevver olurmuş. Anıniçün şeyh şu‘le derler. Ulu sultân ve ma‘mûr âsitânedir. Y 206a Ziyâret edüp hayâtda olan evlâdlarından şeyh Sun‘ullâh hazretlerinin dest-i şerîflerin bûs edüp du‘â-yı hayrları ile şerefyâb olduk.

EÇS IX Y206a

Andan karye-i Nâkûra, andan karye-i Deyr-i Sırre, andan karye-i Betîle, tâ Cinîn kal‘asından bu kadar ma‘mûr [u] âbâdân kurâları 7 sâ‘atde ubûr edüp,