İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y206a
Evsâf-ı kal‘a-i Nâblîsşehr-i kadîm-i Sâmirî
EÇS IX Y206a
şâm eyâletinde sancakdır. Beğinin taraf-ı pâdişâhîden hâss-ı hümâyûnu 296.450 akçedir. Ve sancağında 7 ze‘âmet ve 44 tîmârdır. Bu sancak şâm emîr-i haccına ihsân olunup erbâb-ı tîmârları cebelüleri ile her sene Mekke-i Mükerremeye gitmeğe me’mûrlardır. Mîrlivâsı dahi Kudüs ile emîrü'l-hac olur. Beş yüz nefer âdem ile Mekke'ye sefer eşer.
EÇS IX Y206a
Nâbulus'dan senevî paşaya on yedi bin guruş hâsıl olur. Ve yüz elli akçe şerîf kazâdır. Nâhiyesi iki yüz kurâdır. Senevî kadıya altı bin guruş hâsıl olur. Bu şehre şehr-i Sâmirî' derler.
EÇS IX Y206a
Kal‘ası bir püşte üzre Benî İsrâ’îl kavmi Buhtu'n-nasr nusret bulmasın deyü binâ etdiler. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Freng-i bedreng yetmiş yıl mutasarrıf olup bu vilâyetlere istîlâ etdiler. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Nûreddîn-i şehîd'in vezîri Yûsuf Salâhaddîn gelüp muhâsara edüp feth etdi. Ammâ fethinde usret çekdiğinden kal‘asın münhedim etdi. Hâlâ yine âsâr-ı binâları Tûr-ı Aynâ üzre zâhirdir.
EÇS IX Y206a
Kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve a‘yân ve nakîbüleşrâf kâ’immakâmı vardır. Ammâ şeyhülislâmı Kudüs-i şerîfdedir.
EÇS IX Y206a
Ve şehir iki dağın mâbeyninde bir vâsi‘ dere içre şarkdan garba tûlânî bir müzeyyen şehirdir. Cümle on sekiz mahalle ve dörd bin altmış kâ[r]gîr binâ sarây-ı âlîler ve gayri hânelerdir. Bu şehir içre aslâ ağaç binâ yokdur. Bâğ u bâğçeli ve âb-ı hayât sulu kal‘a-misâl üstleri kireç sıvalı müzeyyen beyt-i ma‘mûrelerdir.
EÇS IX Y206a
Ve cümle (---) mihrâbdır. (---) cum‘adır. Cümleden mükellef cemâ‘at-i kesîreye mâlik sûk-ı sultânî içinde Ulu câmi‘ mâ-tekaddem kenîse imiş. Yûsuf Salâhaddîn feth edüp câmi‘ etmiş. Kefere zamânı mihrâbı olan mahalli hâlâ şark tarafında kapudur. Ve bu kapunun iki cânibindeki bâblarında anda sekiz nahîf mermer mevzûn sütûnlar ile mebnî kapu kemerleridir kim sihr-i i‘câz mertebesi san‘at-i mi‘mârîdir.
EÇS IX Y206a–Y206b
Ve bu câmi‘in tûlü bir yanından bir yanına üç yüz elli ayakdır kâmil ve arzı yüz ayakdır, ensiz vâki‘ olmuşdur. Eğerçi dahi vâsi‘ olsa şâm-ı şerîfde câmi‘-i Ümeyye cirminde olurdu. Ammâ bunun derûnunda cümle elli beş sommâkî ve câ-be-câ çâr-kûşe amelî sütûn-ı müntehâlar üzre toloz kâ[r]gîr kemer binâ câmi‘-i kadîmdir. Ve mihrâbı gâyet büyükdür, içine yigirmi âdem sığar. Ve minberi tarz-ı kadîmdir. Ammâ câmi‘e göre haremi münâsib değildir, gâyet küçükdür. Zîrâ teng mahalle düşüp harem cânibi esvâk-ı sultânî ve tarîk-ı âmdır. Y 206b Ve harem kapusu üzre kulle-misâl çâr-kûşe bir minâre-i mevzûnu vardır.
EÇS IX Y206b
Cebbâneyle câmi‘i, ziyâretgâhdır.
EÇS IX Y206b
Ve Câmi‘ü'n-nasr mâ-tekaddem deyr-i mu‘azzam imiş. Bu câmi‘in derûnında olan la‘lgûn sommâkî sütûnlar bir diyârda yokdur.
EÇS IX Y206b
Ve Câmi‘ü'l-Hadrâ tûlen ve arzen 87 ayakdır. Bunlardan mâ‘adâ mesâcidlerdir.
EÇS IX Y206b
Ve yedi medrese ve yedi zâviye ve yedi mekteb-i sıbyân-ı tıflân vardır. Ve iki hammâmı var. Ve sûk-ı sultânîsinin iki başında kapuları vardır. Her şeb bevvâbları sedd ederler. Bir kapudan bir kapuya tûlu kâmil bin iki yüz adımdır. İki cânibi ale't-tertîb üç yüz yetmiş dükkândır. Gerçi bedasteni yokdur, ammâ cümle eşyâ mevcûddur. Ve bu esvâkın ortasında üstü kâ[r]gîr kemerler ile mebnî yüz dükkândır.
EÇS IX Y206b
Ve bu dükkânların sol cânibinde kal‘a-misâl bir hân-ı azîm var. Cümle yüz elli ocak bir yatacak hândır. Ve hânın vasatında bir câmi‘i var. Kurşum ile pûşîde bir câmi‘dir. Bu çârsû-yı kârgîrin ve bu hayrâtın cümlesi Koca Mustafâ Paşa'nın hayrâtıdır. Hakkâ ulu hayrâtdır. Ve bu şehir içre bu hân câmi‘inden gayri ve kurşumlu imâret yokdur.
EÇS IX Y206b
Ve bu şehir gerçi iki kûhsârın derûnuna düşüp mahbûb-ı cihân gibi dirâgûş etmişlerdir. Ammâ âb [u] hevâsı gâyet latîf olduğundan mahbûb u mahbûbesi çokdur. Ammâ herbirinin hasîb [ü] nesîbin su’âl eylesen birer peygambere müntehî olur.
EÇS IX Y206b
Ve halkı gâyet garîb-dostlardır ve lâkin fukarâlardır.
EÇS IX Y206b
Ve libâsları alaca abâ geyerler ve şâl ve beyâz destâr sararlar. Ve zenâneleri beyâz car bürünürler.
EÇS IX Y206b
Bu şehrin cânib-i erba‘ası tağı ve taşı bâğ u bâğçesi limon ve turunc ve rummân ve zeytûn ve tîn ve hurmâ ile müzeyyen olmuş bir şehirdir.
EÇS IX Y206b
Ve cümle sarây ve gayri hânelerinde birer âsiyâb yürüdür mâ-i cârîleri cereyân edüp havuz şâzrevân ve selsebîllerinden cereyân etmededir. Ve çârsû-yı bâzârlarında âsiyâb-ı mâları vardır. Ve bu şehirde,
EÇS IX Y206b
Evsâf-ı ziyâretgâh-ı Nâblîs
EÇS IX Y206b
Evvelâ Hazret-i Âbid şemsûn ibn Hazret-i Eyyûb: Nübüvvet gelmemişdir, ammâ dîn-i Îsâ üzre halkı dîne da‘vet ederdi. Zira Hazret-i Yahyâ ile Hazret-i Îsâ mâbeyninde Hazret-i Cercîs ve Hazret-i Yûnus ve Hazret-i şemsûn idiler. Ammâ şemsûn'a nübüvvet gelmedi, demişler. şehrin şimâlinde bâğ-ı müşeyyedler içinde medfûn Âbid şemsûn deyü ziyâret ederler. Ve yine şehrin şimâlinde bâğçeler kenârında bir arz-ı behişt-âsâ yerde,
EÇS IX Y206b–Y207a
Ziyâretgâh-ı evlâd-ı Hazret-i İshâk ve evlâd-ı Hazret-i Ays: Bir kûhsârın dâmeninde bir gâr-ı azîm içre on iki vücûd-ı şerîf âsûdedirler. Ammâ medfûn değillerdir, zîrâ türâb yokdur. Kimi oturur ve kimi yatır ve kimi sücûd eder şeklinde hâlleri üzre âsûdedirler. Be-kavl-i tevârîh bunlara suhuf nâzil olmuş nebîlerdir, deyü tahrîr etmişler. Ammâ türbedârlar bunların yanına varmağa men‘ edüp rızâ vermezler, zîrâ kefenleri mürûr-ı eyyâm ile rîze rîze olup ba‘zı Y 207a avret yerleri mekşûf imiş. Ol ecilden huzûrlarına varmağı men‘ edüp gâr kapusundan du‘â ederler. Hakîr dahi bu pendi kabûl edüp eyle du‘â etdik ve şefâ‘atlerin ricâ eyledik. Ve bunlardan taşra ol bâğ-ı iremde bir kaya dâmeninde bir kubbe-i âlî içre,
EÇS IX Y207a
Ziyâret-i Hazret-i Ays ibn İshâk aleyhime's-selâm: Ays'a suhuf nâzil olduğu müsbetdir. Ve müddet-i ömrü (---) Ve Rûm kavmi bunun zürriyetindendir. Ammâ kavm-i Yahûd aceb ziyâret ederler, zîrâ tevârîhlerinde mastûrdur. Ve bu Hazret-i İshâk oğulların dahi ziyâret ederler. Ve bu mahalle karîb
EÇS IX Y207a
Makâm-ı Hazret-i Yûşa‘: Ve şehrin şarkîsi cânibinde ziyâret-i Cennet kapusu. Hazret-i Mu‘âviye asrında niçe bin askerle bu şehire gelüp bi-emrillâh üç bin Sahâbe-i Resûlullâh şehîd olup bu gâr içre yatırlar. Hâlâ kimi ter ü tâze ve kimi kadîd ve ba‘zısı hemân üstühân kalmış. Bir kerre bir âdemin oğlu babasından firâr edüp bu gâr içre girüp nâbînâ feryâd ederek a‘mâ olmuş taşra çıkar. Hâlâ gârın bâbı mesdûddur. Ve,
EÇS IX Y207a
Ziyâret-i bi’r-i Hazret-i Ya‘kûb: A‘mâ olmazdan evvel (---) sâkinler idi. Mübârek dest-i Q 89b şerîfleri ile bu bi’r-i cân-perveri kazmışlardır. Hâlâ âb-ı Zemzem lezzetine müşâbeheti vardır. Cümle ahâlî-i vilâyet ve sulehâ-i ümmet kimesneler emrâz-ı muhtelifeye mübtelâlar P 89b kırk elli gün nûş edüp bi-emrillâh şifâ bulurlar. Ve bu mahalle karîb,
EÇS IX Y207a
Ziyâret-i Sicn-i Hazret-i Îsâ aleyhi's-selâm: Yahûd tâ’ifesi haps edüp, bu sicin içre kırk gün mahpûs edüp su vermediler. Hazret-i Îsâ dahi ol gârın cânib-i şarkîsinde olan kayaya nazar edüp mübârek parmakları ile kayayı delüp bir âb-ı hayât çıkup zindân kapusundan taşra hurûc etdükde seccânlar firâr edüp hâkime bildirirler. İlm-i sihir ile etmişdir, deyü iğmâz-ı ayn ederler. Hâlâ bir âb-ı nâb-ı zülâldir. Ba‘zı yürek sıkılmasına mübtelâ olanlar nûş edüp şifâ bulurlar.
EÇS IX Y207a
Ve hâlâ bu Sicn-i Îsâ mahalli bir deyr-i mu‘azzamdır, yetmiş seksen ruhbânları vardır. Cemî‘i kefere diyârlarından nezerât gelir. Ve ba‘zı kefere masrû‘ ve mecnûn olsa bu Sicn-i Îsâ'da bir kaç gün haps ederler. Bi-iznillâh halâs olur.
EÇS IX Y207a
Ve bâğçeler içinde şeyhü'l-gafîr.
EÇS IX Y207a
Ve bunun sağındaki bâğçeler içinde Hazret-i Süfyân-ı Sevrî: Sahâbe-i güzîndendir.
EÇS IX Y207a
Ve şehrin cânib-i şarkîsinde bir cebel-i müntehâ üzre şeyh imâdeddîn.
EÇS IX Y207a
Ve bu bâğçelerden taşra eş-şeyh Mücâhid ve civârında şeyh Mücîreddîn.
EÇS IX Y207a–Y207b
Ve şehrin cânib-i garbîsindeki cebel-i müntehâ üzre Âsitâne-i Hazret-i Serîr-i Sakatî [Serî es-Sakatî]: Kutbü'l-aktâbdır. Kuddise sırruh. Azîm ziyâretler var, ammâ kendüler anda medfûn değildir. Kal‘a-i Bağdâd-ı Behiştâbâd'ın mukâbelesinde şattı'l-arab aşırı Kuşlar kal‘ası cânibinde medfûnlardır. Ammâ bu Nâbulus'da sâkin olup bu âsitâneyi anlar binâ etmişler, azîm tekyedir. Her leyle-i cum‘ada şeyh [ü] meşâyih anda sabâha dek def ü kudüm Y 207b ile tevhîd-i ilâhî edüp ihyâ ederler.
EÇS IX Y207b
Ve yine şehrin şarkîsindeki cebel-i âlî üzre ziyâret-i şeyh Gânim-i Makdisî.
EÇS IX Y207b
Ve şehrin sağındaki kûh-ı âlî zirvesinde ziyâret-i şeyh Cüneyd-i Tayyârî: Hîn-i zikrullâhda kerrât ile uçdukları içün Cüneyd-i Tayyârî dediler.
EÇS IX Y207b
Ve bu şehrin karâfesinde çemenzâr namâzgâh kurbunda Mevlânâ Kadı şücâ‘eddîn. Ulûm-ı kesîrede ve fıkıh [u] ferâyiz mesâ’il-i şer‘iyyede Monlâ şücâ‘eddîn merd-i şecî‘ sâhib-i sülûk bir merd-i suhendânmış. şehir kadısı iken merhûm olmuş. Monlâ-yı Rûm deyü ziyâret ederler.
EÇS IX Y207b
Ve bu şehirde niçe bin kibâr evliyâullâhlar vardır. Ammâ bu hakîrin ziyâret etdüği bunlardır ki tahrîr olundu, rahmetullâhi aleyhim(â). Ve bunda niçe sulehâ-yı ümmetden müstecâbü'd-da‘ve kimesneler vardır.
EÇS IX Y207b
Anlar ile mülâkî olup du‘â-yı hayırlarıyla behremend olup Emîr-i hac Harmuş Paşa'dan on tüfengli refîk alup bu şehirden kıble cânibindeki sahrâların cânibeyninde olan kurâlardır ki zikr olunur. Evvelâ,
EÇS IX Y207b
Karye-i Harî ve karye-i Balâta ve karye-i Avorta ve karye-i Hovâra ve karye-i Beytâ, Hazret-i Üzeyr'in beyt-i şerîfi bunda hâlâ mesciddir. Anıniçün karye-i Beytâ derler, ma‘mûr câmi‘dir. Ba‘zı marîzler anda bir kaç gün ibâdet edüp şifâ bulurlar.
EÇS IX Y207b
Ve karye-i Akraba ve karye-i Yâmûk ve karye-i Sâvî. Bu kurâlar cümlesi bu vâdîlerde ve püşteler üzre kırk pâre ma‘mûr [u] âbâdân câmi‘li ve zeytûn ve incîr ve dud bâğlı ma‘mûr [u] âbâdân kurâlardır. Ammâ tarîk-ı âm üzre ubûr etdiğimiz bu kurâlardır ki tahrîr olundu. Ve cümlesi Nâbulus nâhiyesi kurâlarıdır. Bunları altı sâ‘atde ubûr edüp,
EÇS IX Y207b
Akabü'l-hân: Bir kûh-ı bâlânın tahtında bir hân-ı azîmdir. Cânib-i erba‘asında âbâdân yokdur. Anı güzer edüp ensesindeki kûh-ı bâlâya yüz bin renc [ü] anâ ile urûc etdik. Gâyet sa‘b u sengistân akabedir. Anı ubûr edüp hudûd-ı Kudüs-i şerîf'e dâhil olup,
EÇS IX Y207b
Karye-i Sencîl: iki yüz evli müselmânlardır. Ammâ âsîlerdir. Andan,