İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y207b
Karye-i Beyrût: Müselmânlar ve İbrâhîm Halîl evkâfıdır. Andan râhımıza muhâlif cenûb cânibinde,
EÇS IX Y207b
Karye-i şemûyil: Bir alçak cebel-i sağîre üzre iki yüz evli bâğ u bâğçeli ve bir câmi‘li ma‘mûr belîdedir. Ve bu karye âsâr-ı binâları ile gûyâ kal‘adır. Ve halkı gâyet mün‘im âdemlerdir. Anda,
EÇS IX Y207b
Ziyâret-i Hazret-i şemûyil ibn işmû’il aleyhimâ's-selâm'dır. Bunlar Hazret-i Mûsâ zürriyetindendir. İkisine de suhuf nâzil olmuş nebîlerdir. Hazret-i şemûyil bu karyede câmi‘e muttasıl bir âsitâne-i âlîde medfûndur. Ziyâretgâh-ı hâs [u] âmdır. Ammâ pederleri Hazret-i işmû’il Keyân(?) kubbede medfûn idüği ma‘lûmum değildir. Bir şeb bu âsitânede mihmân olup vâfir ikrâm etdiler. Andan yine nîm sâ‘atde tarîk-ı âmma çıkup yine kıble cânibine,
EÇS IX Y207b–Y208a
Karye-i Ayn-ı Tâhir Baybars: iki yüz hâneli ve bâğlı ve bâğçeli mahsûlâtı zeytûnlu bir karye-i müslimdir. Çeşme-i sâfîsi dörd Y 208a yerden cereyân eder bir âb-ı zülâldir. Anı ubûr edüp tathîr olmuş bir şâhrâh ile Kudüs-i şerîf bâğları içre tarîk-ı Cüneyn'de
EÇS IX Y208a
Ziyâret-i şeyh Cerrâh-ı Resûl: Sahâbe-i kirâmdandır. Hattâ Hazret-i Risâlet'in mübârek dendân-ı şerîfleri Uhud gazâsında şehîd oldukda bunlar hidmet edüp Hazret-i Resûl belin bağlayup cerrâhlara pîr-i perver olmuşdur. Ulu ziyâretgâhdır.
EÇS IX Y208a
Anı bir Fâtiha ile rûh-ı şerîfin yâd edüp yine kıbleye bâğ u bâğçeler içre tâ Akabe hânından 6 sâ‘atde,
EÇS IX Y208a
Evsâf-ı kal‘a-i kadîm ve kıble-i atîk Beyt-i Mukaddes
EÇS IX Y208a
Lisân-ı Yûnân'da vilâyet-i ilyâ derler. Lisân-ı Süryân'da Makdine derler. Lisân-ı İbrî'de Hâs derler. Lisân-ı Arab'da Beyt-i Mukaddes ve Kudüs derler. Yüz yigirmi dörd bin peygamberin âsitâneleridir. Kable't-Tûfân ve bade't-Tûfân ibn âdemin kıblegâhı idi. Ba‘dehu Hazret-i Risâlet-penâh Mekke'den Medîne-i Münevvere'ye emr-i Hak ile hicret-i şerîfleri elli bir yaşında ve 9 mâh iken vâki‘ olmuşdur. Ve 10 sene Medîne-i Münevvere'de sâkin olup ikinci senede Cenâb-ı Bârî'den Cibrîl-i Emîn vâsıtasıyla sûre-i Bakara'da âye[t]:
EÇS IX Y208a
âyeti nâzil olup kıble Kudüs'den Mekke'ye tahvîl olundu. Ve bu mahalde sıyâm dahi farz oldu. Ammâ kıble-i kadîm Kudüs-i şerîf idi. Hakkâ ki kıblegâh-ı fukarâ imiş.
EÇS IX Y208a
Netîce-i Merâm cemî‘i milelin hasretü'l-mülûku bu Kudüs-i şerîfdir. Husûsâ millet-i nasârâ Hazret-i Îsâ bu Kudüs-i şerîf'de rahm-ı mâderden müştak olalı cemî‘i ceng [ü] cidâl ve harb [u] kıtâl bu Kudüs-i şerîf içündür. Ammâ sâ’ir nasârânın ceng [ü] cidâlleri Mekke-i Mükerreme içün idi. Ashâb-ı Fîl ve Ebrehe ve kavm-i Tübba‘ hikâyetleri kândikleri(?) (---) ma‘lûmdur. Ammâ bu Kudüs'ün kal‘asın ibtidâ Hazret-i Dâvûd halîfe iken bedest-i Tâlût ile inşâ kıldı. Zîrâ Câlût Melik Haleb ve Azez câniblerinden bir kaç kerre Kudüs-i şerîf üzre hurûc edüp niçe kerre ceng etdikleri zabt olunmuşdur.
EÇS IX Y208a
Hazret-i Dâvûd Kudüs'ü binâ edüp Melik Tâlût ile Hazret-i Dâvûd Haleb kurbunda Merc-i Dâbık nâm mahalde ceng-i azîm olup Hazret-i Dâvûd seng-i sapan ile âye[t]: Arapça âyeti ile sâbitdir. Ba‘dehu Hazret-i Dâvûd müstakil pâdişâh olup sâlimîn ve gânimîn Kudüs'e gelüp Câlût Melik'in mâl-ı ganâyimiyle Hazret-i Dâvûd kal‘a-i Kudüs'ü dahi ziyâde amâr etdi. Peygamber ve pâdişâh iken yine haddâdlık edüp ceng âlâtı içün zırh düzer. Anıniçün haddâdların pîri Hazret-i Dâvûd'dur.
EÇS IX Y208a–Y208b
Ba‘dehu sene (---) târîhinde Buhtu'n-nasr Kürdistân'dan Nusaybin şehrinden hûn-ı Yahyâ'nın intikâmın almak içün hurûc edüp Kudüs-i şerîfe gelüp kal‘asın ve cemî‘i âsâr-ı binâsın harâb [u] yebâb ve halkın kebâb edüp niçe bin Benî İsrâ’îl'i katl edüp tâ ki cesed-i Yahyâ'dan hûn-ı Yahyâ dökmeyince kılıç urmadan ferâğat etmedi. Ve Hazret-i Dânyâl'ı dahi şehr-i Sıfet'de bulup esîr edüp Y 208b Musul'a götürdü.
EÇS IX Y208b
Andan yine Kudüs ma‘mûr olup kayâsıralardan Hırkîl nâm kayser-i Rûm iken Hicret-i Nebeviyye'nin sene 26 târîhinde bizzât Hazret-i Ömer altmış bin askerle muhâsara etdükde emân ile Kudüs-i şerîfi teslîm etdiler. Ammâ Kumâmeleri yine kendülerine ma‘bedhâneleri Q 90a P 90a olmak üzre ahd [u] şart edüp Kudüs'ü teslîm etdiler. Ve Hazret-i Ömer dahi Kumâme'ye muttasıl bir câmi‘ binâ edüp derûn-ı kal‘aya on bin asker koyup Amr ibni'l-Âs hazretlerin Mısır fethine gönderüp kendüler Mekke-i Mükerremeye müteveccih oldular.
EÇS IX Y208b
Ba‘dehu Kudüs-i şerîfe yine küffâr istîlâ edüp sene (---) târîhinde Yûsuf Salâhaddîn şâm'da Nûreddîn şehîd'in vezîri iken yüz bin asker ile gelüp Kudüs'ü dest-i bâzû ile feth edüp bir dahi küffâr gelüp mutahassın olmasın içün kal‘asın münhedim etdi. Ba‘dehu dest-i Çerâkize'de iken sene 922 târîhinde cemî‘i ulemâsı ve sulehâsı Selîm şâh'a istikbâle çıkup Mescid-i Aksâ'nın ve Sahratullâh'ın miftâhların teslîm etdiler. Selîm-i Evvel
EÇS IX Y208b
"Elhamdülillâh, kıble-i evvel sâhibi oldum" deyü secde-i şükür edüp cümle a‘yânına ihsânlar edüp cemî‘i tekâlîf-i şâkkadan mu‘âf u müsellem etdi. Ve Rûm ve Freng ruhbânlarının elinde olan Hazret-i Ömer'in hatt-ı şerîflerini yüzüne ve gözlerine sürüp mazmûnunca cemî‘i ruhbân cizye vermeyüp yine ke'l-evvel Kumâme'leri kendülere âyîngâh ola deyü hatt-ı şerîf verüp hükûmetin (---) Paşaya ve mevleviyyetin Mevlânâ Ahfeşzâde'ye beş yüz akçe mevleviyyet ile sadaka olunup eyâlet tahrîr olundu.
EÇS IX Y208b
Hâlâ eyâleti ber-vech-i arpalık vezâret olmuşdur. Taraf-ı pâdişâhîden hâss-ı hümâyûnu 257.485 akçedir. Ve ze‘âmet 9 ve tîmâr 106. Paşası hâlâ beş yüz asker ile şâm emîrü'l-haccı olup huccâc-ı şâm'a pîşvâ olup götürüp getirmeğe me’mûrdur.
EÇS IX Y208b
Ve senevî paşasına kırk bin guruş hâsıl olur ma‘mûr vilâyetdir. Ammâ eyâletinde olan erbâb-ı tîmâr bir sefere me’mûr değillerdir. Ancak gelen züvvârı bayrakları ile ziyâretlere götürmeğe me’mûr cümle altı yüz âdemdir.
EÇS IX Y208b
Ve mollâsına dahi paşası kadar mâl hâsıl olur, zîrâ nâhiye ve bin altmış pâre kurâlardır. Cümlesine kul nâ’ibleri gider şerîf mevleviyyetdir. Zîrâ ba‘zı zamân bıtrîk ve kıssîs ve çelipa ve ruhbân ve papasların mâddeleri zuhûra gelir. Monlâ ve paşa ol mâddelerden kırk elli bin guruş alırlar.
EÇS IX Y208b
Husûsâ küffârın Beyz-ı Ahmer ya‘nî Kızıl yumurta bednâmları günü Kumâme önüne paşa ve monlâ varmayınca bâb-ı Kumâme küşâde olmaz. Ve beş on bin nasârâdan onar on beşer guruşunu papaslar alup öşrün paşa ve monlâya verirler, hayli mâddedir.
EÇS IX Y208b–Y209a
Ve paşasının eyâletinde olan Selîm Hân tahrîri üzre sancaklar bunlardır. Evvelâ izzetü'l-hâşim sancağı ve Cebel-i Aclûn Y 209a sancağı ve Leccûn sancağı ve Nâbulus sancağı. Kudüs-i şerîf sancağı paşa tahtıdır.
EÇS IX Y209a
Ve beş sancak dahi çöl beğleri vardır. Anlar vilâyetlerin mülkiyyet üzre mutasarrıf ederler. Lâkin hîn-i mahalde hidmet-i pâdişâhîde bulunurlar. Ve eyâletinde evkâf kurâları vardır. Ammâ çoğu eşkinci tîmâr ve ze‘âmet sâhibi kurâlarıdır.
EÇS IX Y209a
Sancağının alaybeğisi ve çeribaşısı vardır. Ve erbâb-ı tîmârı huccâc-ı müslimîni Hazret-i İbrâhîm Halîl'e ve Hazret-i Îsâ'nın doğduğu Beytü'l-lahm'a ve Hazret-i Mûsâ'ya götürürler, zîrâ yolları Arab aşkıyâsından muhâlifdir.
EÇS IX Y209a
Ve bu Kudüs'ün sipâh kethudâyeri ve dergâh-ı âlî yeniçeri serdârı ve şâm yeniçerisi serdârı vardır. Ve mezâhib-i erba‘anın şeyhülislâmları ve nakîbüleşrâfı ve a‘yân [u] eşrâfı ve ulemâ ve sulehâsı gâyet çokdur. Ve kal‘a dizdârı ve iki yüz merdüm-i hisârı vardır.
EÇS IX Y209a
Mollâsı kal‘a neferâtların ba‘zı müşkil nâhiyelere ve dest-i hükmünde olan kazâlara gönderir ki kazâları bunlardır: Evvelâ kazâ-i Kudüs-i şerîf ve kazâ-i Halîlü'r-rahmân ve kazâ-i Nâbulus ve kazâ-i Remle ve kazâ-i Kerek ve kazâ-i Leccûn ve kazâ-i Cinîn. Bu kazâlar cümle ilhâk olunup mevleviyyet olmuşdur. Ammâ ba‘zı zamân mollânın isti‘dâdına göre kazâ ilhâk ederler. Ammâ ba‘zısına yalnız Kudüs ihsân olunur. Hulâsa-i kelâm ber-vech-i adâlet kırk bin guruş hâsıl olur şerîf mevleviyyetdir.
EÇS IX Y209a
Ve dahi mollânın taht-ı destinde mahkeme hidmetine me’mûr berât-ı pâdişâhî ile yigirmi ağalık vardır. Evvelâ muhzırbaşı rikâb-ı hümâyûn tarafından keçeli kapucudur. Rü’ûs-ı hümâyûn ile zabt eder. İkinci Ağa Kudüs-i şerîfe gelen su nâzırı mükellef ağalıkdır. Üçüncü Ağa mi‘mârbaşı ve dördüncü mühendisbaşı beşinci mu‘temedbaşı ve altıncı sarrâfbaşı, cemî‘i ulemâya surre-i pâdişâhî geldikde bunun elinden çıkar. Ve yedinci ağa veznedârbaşı ve sekizinci subaşı ve tokuzuncu bâzârbaşı ve onuncu şehir kethudâsı ve on birinci bedasten kethudâsı.
EÇS IX Y209a
Hulâsa-i kelâm cemî‘i esnâfın şeyhleri her gün mahkemede hâzır olup hidmet ederler. Ve Kudüs-i şerîfde yedi yüz evkâf vardır. Cümlesinin mütevellîleri birer hedâyâ ile mollâya gelüp mahkeme dîvânında mevcûd bulunurlar. Azîm hükûmet ve mevleviyyetdir.
EÇS IX Y209a
Evsâf-ı kal‘a-i Kudüs-i şerîf
EÇS IX Y209a–Y209b
Cemî‘i kütüb-i tevârîhlerde bu zemîne Arz-ı Filistîn derler. Kur’ân-ı Mecîd'inde Cenâb-ı izzet tasrîhan ve tenzîhan kırk iki yerde medh etmişdir. Ol ecilden cemî‘i milel bu Kudüs'e mâlik olayım, deyü niçe yüz kerre muhâsaralar göre göre kal‘ası harâb idi. Tâ ki Sultân Süleymân bin Selîm Hân asrında on iki sancak ile Lala Mustafâ Paşa müceddeden bir kal‘a-i azîm binâ olunmasına me’mûr olup bir kal‘a-i sengîn-bünyâd binâ olmuşdur kim evsâfında lisân kâsır [u] kasîrdir. Kadîm zamânda münhedim olan kal‘a esâsından kırkar ve ellişer zirâ‘-ı Mekkî taşradan binâ edüp Sahratullâh'ı ve Mescid-i Y 209b Aksâ dâhil-i sûra alup şekl-i murabba‘ Kahkahâ-vâr bir binâ-yı azîme kal‘a olmuşdur kim üssünde(?) her bir taşı birer fîl-i mengerûsî cüssesi kadar vardır. Ve,
EÇS IX Y209b
Dâ’iren-mâdâr cirmin ve derûn-ı kal‘ada imârâtın beyân eder
EÇS IX Y209b
Evvelâ Bâb-ı Meğâribe kıbleye mekşûf bir küçük kapucukdur. Mağribîler bu kapudan feth etdikleriyçün Bâb-ı Meğâribe derler. Bu kapunun atebe-i ulyâsı üzre böyle tesbît olunmuşdur. Târîh:
EÇS IX Y209b
"Emera bi-inşâi hâzihi'l-bâbi fî eyyâmi Sultânu'l-a‘zam es-Sultân Süleymân Hân bin Selîm Hân halledallâhu mülkehu, târîh Muharremü'l-harâm fî seneti seb‘ ve erba‘în ve tis‘i mie." [M.947] zabt olunmuşdur.
EÇS IX Y209b
Cemî‘i kapular ve burc [u] bârûlar ve köşe köşe dirseklerde celî hattile bu târîh tescîl olunmuşdur.
EÇS IX Y209b
Ba‘dehu bu Bâb-ı Meğâribe'den taşra handaksız kal‘a dîvârı kenârınca garba tâ Su kullesi kemerine varınca beş yüz germe adımdır. Andan yine garba baş yukaru tâ Bâb-ı Hazret-i Dâvûd'a varınca bin adımdır. Ve bu kapu kıbleye nâzırdır. On iki arşın âlî bâb-ı cedîd'dir. Andan yine garba Yassı kulle köşesine dek iki yüz elli adımdır. Bu mahal kal‘anın bir rüknüdür. Bundan şimâle teveccüh olunur.
EÇS IX Y209b
Bu mahalden handak kenârınca şimâle gidüp Bâb-ı Halîlü'r-rahmân'a varınca altı yüz germe adımdır. Ve bu kapu garba nâzır, kaddi on zirâ‘ bâlâ iki kat demir kapudur. Tahrîr olunan târîh bunun dahi atebe-i âlîsinde merkûmdur.
EÇS IX Y209b
Ve bu Bâb-ı Halîl'den yine taşra handaksız kal‘a zeylinden ubûr ederek cânib-i garba Eğri kulleye varınca dörd yüz adımdır. Ve bu mahal dahi kal‘anın ikinci rüknüdür.
EÇS IX Y209b
Bu mahalden şimâl cânibine müteveccih olunup bu Eğri kulleden şarka handak içre olan bâğ u besâtînleri temâşâ ederek yokuş aşağı Bâb-ı Bozdoğan'a varınca tokuz yüz adımdır. Ve bu kapu şimâle nâzır iki kat metîn demir kapudur. Ve bu kapu üzre bir gürz-i pehlivânî maslûb olduğundan Bâb-ı Bozdoğan derler.
EÇS IX Y209b
Ve bu kapudan taşra handak içre şark cânibine gidüp yüz adımda handak içre kesme kayadan Dîvler mağârası, Süleymân Nebî dîvleri bunda haps edermiş. İbret-nümâ mutalsam bir gâr-ı yetîmdir ki vâcibü's-seyrdir.
EÇS IX Y209b
Bu mahalde Mağâra kullesi önünde yine handak içre şarka üç yüz Q 90b adım gidüp Bâb-ı Zehriyye, bir küçük demir kapudur ve şarka nâzırdır.
EÇS IX Y209b
Andan yine şarka handak kenârınca Rüstem Paşa kullesi rüknüne dek beş yüz adımdır. P 90b
EÇS IX Y209b
Bu mahalden gayri kıble cânibine eniş aşağı handak içre Bâb-ı şubât, Meryem Ana bu mahalde medfûn olduğıyçün Bâb-ı Meryem derler. Beş yüz adımda gelinir. şark cânibinde Cebel-i Tûr'a mekşûf iki kat demir kapudur.