İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y219b
Hayrü'l-enâm'dır. Sene 933
EÇS IX Y219b
Ve cedd-i mâderîsi Abdurrahmân Efendi'nin fevtine Kara Çelebi târîh demişdir.
EÇS IX Y219b
Hayf Bektute. Sene 931
EÇS IX Y219b
Ve def‘â târîh-i güft-i Atâyî Çelebi,
EÇS IX Y219b
Biri kalkup dedi ol dem târîhFevtine hayf ibn-i Bektute Sene 983
EÇS IX Y219b
Âl-i Bektutiyân'dan azîmü'l-unvânlardır.
EÇS IX Y219b
Bu mahalde Tûr-ı Zeytâ'nın karâfe ziyâretleri dahi tamâm olup Tûr'dan aşağı bin adımda Cehennem deresi nâm mahalle enüp bu dere içre yekpâre kayalardan çâr-kûşe kasır-misâl gûnâ-gûn kubbeler var kim her birinin ilm-i mi‘mârîsine âdem hayrân olur.
EÇS IX Y219b
Evvelâ Firavn kubbesi ve Kârûn kubbesi ve Bel‘am ibn Bâ‘ûr kubbesi ve şeddâd kubbesi ve Buhtu'n-nasır kubbesi. Bu mezkûr kubbeler cümlesi yekpâre beyâz taşdan oyulmuş ibret-nümâ kubbelerdir. Ammâ içinde bir şey yokdur, derler. Ve bu âsârlar cümle Cehennem deresi içre vâki‘ olmuşdur. Cânib-i erba‘aları kefere ve Yahûdî gûristân-ı mûristânı olduğundan Cehennem deresi derler. Hakkâ ki derk-i esfelden nişân verir bir kesîf deredir. Cümle şehrin çirkâb mâ-i müsta‘meli bu dere içre cereyân eder.
EÇS IX Y219b
Ve bâlâda zikri sebkat eden sütûn Sırat Köprüsü taşı bu dereden evc-i âsumâna berâber kal‘a dîvârı üzre nümâyândır.
EÇS IX Y219b
Bu dereden aşağı bin adım gidüp,
EÇS IX Y219b
Ziyâret-i Bi’r-i Ayn-ı Zemzem-i Selvân: Bu Selvân önünde kubbesiz bir çemenzâr soffa üzre bir musallâ vardır. Mibrâbı üzre bir beyâz mermerde celî kalem ile böyle tahrîr olunmuşdur. Târîh:
EÇS IX Y219b
Hazret-i Maksûd Paşa hâfız-ı izz ü Mısır
EÇS IX Y219b
Hak Te‘âlâ eyleye devletle ömrini füzûn
EÇS IX Y219b
Fikr edenler dediler târîh-i itmâmın anın
EÇS IX Y219b–Y220a
Lütfile sâhib sa‘âdet Y 220a yapdı Selvân'ı bugün.
EÇS IX Y220a
Sene 1052(?)
EÇS IX Y220a
Âb-ı Selvân bu namâzgâh dibinde otuz kademe taş nerdübân ile nüzûl olunur bir gârdan çıkar âb-ı Zemzem lezzetinde bir mâ-i hayâtdır. Serî‘u'l-hazm ve tabî‘ate mülâyim ve mukavvî ve def‘-i cû‘a fâ'ide, nûş eden ta‘âm tenâvül etmiş gibi def‘-i cû‘ eder.
EÇS IX Y220a
Hikmet-i Hudâ altı sâ‘at med ve altı sâ‘at cezm bir ayn-ı hayâtdır. Gerçi lezzetde sehel şorcadır. Ammâ nûş edenin demâğını müşk [ü] amber-i hâm râyihası mu‘attar eder. Ve cemî‘i dünyâdan milel-i muhtelife gelüp bu âb-ı rahmetde yedi gün yâhûd kırk gün gasl edüp cümle emrâz-ı muhtelifeden halâs olup bir dahi hukemâ dükkânına varmaz. İllâ Hakîmü Lem-yezelü'l-ezel kapusuna varır. Ve bu ayn tuğyân etdükde tahte'l-edîmden halîc-i Sidrem'e munsabb olur. Hakîr teberrüken bu mâ’-i tâhirle gasl edüp tâ’ib ü tâhir oldum. Ve bu aynü'l-hayâta karîb beş yüz adım aşağı
EÇS IX Y220a
Bi’r-i Hazret-i Yûnus: Bir zamân bu mahalde gârlarda Hazret-i Yûnus sâkin olup münkirînler bu gûne mu‘cize istemişler kim,
EÇS IX Y220a
"Bu mahalde bir kuyu kazalım, vakt-i sabâh suyu âb-ı hayât ola, vakt-i zuhur ekşi ola, vakt-i gurûbda acı ola. Bizim harâretlerimize dermân ola. Böyle mu‘cize gösterirsen sana îmân getirelim", dediklerinde Yûnus Nebî Tûr-ı Zeytâ'ya münâcâta varup du‘âsı kabûl olup bu bi’ri ibtidâ kendüler kazmağa mübaşeret edince bi-emrillâh yerden bir âb kaynayarak kuyu cirminde toprak taşraya pertâb edüp hâlâ yedi zirâ‘ bir çâh-ı mâdır.
EÇS IX Y220a
Vakt-i sabâh âb-ı hayât-ı cân nûş edenin cânı hayât bulur, gûyâ bir kuzu tenâvül etmiş olur. Vakt-i zuhurda ta‘âmı turşdur. Sirke yerine isti‘mâl ederler. Vakt-i gurûbda gûyâ bir âbdır. Beras ve behak ve cüzâm ve temreği ve cereb bu makûle emrâz-ı muhtelifeye bi-iznillâh sürünce nâfi‘dir. Bu mu‘cize-i azîmi gördüklerinde cümlesi îmân ile müşerref olurlar. Hâlâ ol bi’r ilâ-mâşaallâh eyle isti‘mâl olunur. Yef‘alullâhu mâ yeşâ'u yahkümü mâ yürîdü.
EÇS IX Y220a
Ve bu bi’r ile Ayn-ı Selvân'ın cânib-i şarkîsinde dere aşırı,
EÇS IX Y220a
Karye-i Yûnus Nebî: Kırk elli hâneli karyedir. Bunlar ol zu‘m üzrelerdir kim Hazret-i Yûnus'dan bu bi’r mucizesin isteyen ümmetlerinin neslindeniz, derler. Fukarâlardır. Hakîkatü'l-hâl bu Arabistân'da husûsâ Arz-ı Mukaddes'de hasîb [ü] nesîbe i‘tibâr edüp küflerin gözedirler. Rûm diyârı gibi Nedelko ve Dimço ve Yuvan nâm memlûklarına kız verüp kız almazlar. Her biri ecdâdları kime müntehîdir bilirler. Ve bu Ayn-ı Selvân'ın taraf-ı cenûbîsinde bir püşte üzre,
EÇS IX Y220a–Y220b
Deyr-i Hayhûn nâm bir manastır vardır. Hâlâ içinde ruhbânları vardır. Hazret-i Îsâ bunda ibâdet etdüği bir deyr-i atîkdir. Hazret-i Îsâ'ya bunda mâ’ide nâzil olup on iki havâriyyûnları ile tenâvül ederlermiş. Hâlâ bu deyrin mağâralarından ol mâ’ideden râhibler teberrüken ve teyemmünen tuc sandûklar içre mahfûz durur. Ve mâ’ide ile nâzil Y 220b olan kılâye ve sofra andadır muhakkak. Zîrâ bu Rûm kavmi Hazret-i Îsâ cemî‘i eşyâsın hıfz edüp sâ’ir ahvâlât mu‘cizelerin tahrîr etmişlerdir. Ve yine Ayn-ı Selvân'ın şarkında,
EÇS IX Y220b
Deyr-i Batûs: Bunda dahi Hazret-i Îsâ sâkin olmuşdur. Hâlâ içinde bıtrîkleri vardır.
EÇS IX Y220b
Buna karîb mahalle-i Gurebâ derler, taşdan oyulmuş niçe yüz gâr-ı azîmler vardır. Hâlâ her birinde niçe yüz mü’min ü muvahhid âdemler kapanup künc-i uzletde ibâdet ederler. Bî-hisâb ehl-i hâl câzibe sâhibi meh-cemâl âdemler vardır. Ve bu Ayn-ı Selvân kurbunda,
EÇS IX Y220b
Ziyâret-i Arabî ibnü'n-Nebbâş: Sahâbe-i Resûlullâh'dandır. Hazret-i Risâlet huzurunda Selmân-ı Fâris Hazret-i Alî'nin seccâdesinde cûlûs edüp bu Arabî ibnü'n-Nebbâş'ın belin bağlayup bakkâl ve bâzârcıların pîrîdir. Yüz yigirmi yaşında dâr-ı âhirete nakl etdi. Hazret-i Ömer'le Kudüs fethinde kaldı. Rahimehullâh.
EÇS IX Y220b
Her sene bakkâl ve bâzârcıyân bu mahalle me’kûlât [u] meşrûbâtlarıyla alâ-tarîkı's-seyr gelüp bu pîrlerin ziyâret edüp vâfir et‘ime-i nefîse ve müsmirât-ı latîfe bezl ederler. Anların sebebiyle niçe bin âdem cem‘ olup teferrüc ederler.
EÇS IX Y220b
Ba‘dehu bu Selvân'dan yokuş yukaru garba bin adım renc [ü] anâ ile çıkup Kudüs-i şerîfin Bâb-ı Dâvûd'u önüne varılır. Kal‘adan taşra,
EÇS IX Y220b
Karye-i Dâvûd: Yüz hâneli bâğ u bâğçeli müselmânlardır. Ve bir ma‘mûr câmi‘-i şerîfi var. Bu câmi‘in P 94b sol tarafında,
EÇS IX Y220b
Âsitâne-i Hazret-i Dâvûd ve Hazret-i Süleymân, salavâtullâhi aleyhime's-selâm: Hazret-i Dâvûddan vilâdet-i Risâlet-penâh'a gelince 1600 sene. Ve iki nebînin sanâyi‘i Hazret-i Dâvûd ceng âleti içün hadîdden zırh yapardı. Ve Hazret-i Dâvûd onuncu atada Hazret-i Ya‘kûb'a müntehîdir. Ve Hazret-i Süleymân zenbîlbâf idi. Müddet-i ömr-i Hazret-i Süleymân (---) sene ve müddet-i ömr-i Hazret-i Dâvûd 102 sene.
EÇS IX Y220b
Bu iki resûl-i Hudâ bu mahalde bir kubbe-i âlî içinde âsûdedir. Sandûkaları dîbâ ve zîbâ ve şîb ü zerbâf ve kâmhâ ve atlas-ı münakkaş ile Q 94b pûşîdedir. Ve etrâflarında şebekeler vardır ammâ ahşâbdandır ve gâyet musanna‘dır. Ve kabr-i şerîflerinin cânib-i erba‘asında hatt-ı Yâkût-ı Musta‘sımî ve hatt-ı Karahisârî ile ve gayri gûnâ-gûn hüsn-i hat ile yigirmi kıt‘a Kelâm-ı izzet vardır.
EÇS IX Y220b
Ve hareminin cânib-i etrâfında yigirmi medrese hücreleri vardır. Her kim ol medresede sâkin olup ilme meşgûl olur, tekmîl-i fünûn edüp ferîd-i asır olur. Ve elbette Hazret-i Dâvûd-misâl hüsn-i savta mâlik olur.
EÇS IX Y220b–Y221a
Ve dahi bu Kudüs-i şerîfi ziyâret eylediğimiz enbiyâların cümlesini tahrîr eylesek bir mücelled kitâb olup kesret-i kitâbeti seyâhatime mâni‘ olup bu mertebe ta‘rîf ü tavsîf ile iktifâ olundu. Ve meşâhîr-i enbiyâlar bunlardır ki tahrîr olundu. Cümlesinin şefâ‘atlerin ricâ‘ edüp birer Yâsîn-i şerîf tilâvet edüp âşinâlık kesb eyledik. Rûhlarıyçün el-Fâtiha. Y 221a
EÇS IX Y221a
Evsâf-ı enderûn-ı imâret-i Kudüs-i şerîf
EÇS IX Y221a
Cihân-bîn âşıkâna ma‘lûm ola kim bu Kudüs-i şerîf küçük şehir görinür, ammâ cümle iki yüz kırk mihrâb add olunur. Mescid-i Aksâ ve iç kal‘a câmi‘inden gayri cümle medrese ve zâviye [ve] mesâcidlerdir.
EÇS IX Y221a
Ve yedi dârü'l-hadîs ve on dârü'l-kurrâ ve kırk mekteb-i sıbyân ve yetmiş tarîkın birer tekyeleri vardır. Ammâ cümleden Abdülkâdir-i Gîlânî ve Seyyid Ahmed el-Bedevî ve Sa‘dî ve Rufâ‘î ve Bâb-ı Amûdun iç yüzünde tekye-i Mevlevî cümleden ma‘mûr ve teferrücgâh yerdir. Ve bu mezkûrûn tekyelerin cümle fukarâları mevcûd olup her leyle-i mübâreklerde âyîn-i Muhammedî olur, metîn evkâfları vardır.
EÇS IX Y221a
Ve cümle altı hân-ı azîmi var. Hân-ı Gavriyye ve hân-ı Hâsekiyye ve imâret hânı ve Sûk hânı. Meşhûr kal‘a-misâl hânları bunlardır.
EÇS IX Y221a
Ve altı hammâmı var. Cümleden âb [u] hevâsı latîf Meryem Ana hammâmı ve Sultân hammâmı ve şifâ hammâmı hammâm-ı kadîm olmağile bir marîz girse bi-emrillâh tâhir olup ol marazdan halâs olur.
EÇS IX Y221a
Ve Ayn hammâmı ve Sahra hammâmı ve Bıtrîk hammâmı. Bu hammâma ekseriyyâ nasârâlar girdiğinden Bıtrîk hammâmı derler ve anların semtine karîbdir.