İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y228a
Karye-i Ayn-ı şeyyâre: Üç yüz evli bir ma‘mûr bâğ u bâğçeli ve bir câmi‘li karyedir. Hazret-i Ahnûh kızı şeyyâre bunda bir kubbede medfûndur. Ve bu mahalde bir âb-ı sâfî uyûn vardır, nehr-i azîm gibi cereyân eder. şeyyâre kayayı kazup çıkardığıyçün bu ayna Ayn-ı şeyyâre derler. Ve bu karye dahi ol ismile müsemmâdır. Andan,
EÇS IX Y228a
Karye-i Halhûl: Yoldan beş yüz adım ba‘îddir. Üç yüz evli müselmân karyesidir. Bir câmi‘i var. Anda makâm-ı Hazret-i Yûnus Nebî aleyhisselâm var ammâ kabr-i şerîfi Sayda kurbunda sâhil-i bahrdedir. Ba‘zılar Musul mukâbelesindedir derler. Ammâ bu Halhûlde makâmıdır. Anı ubûr edüp nîm sâ‘at dahi gidüp tâ Kudüs-i şerîfden 7 sâ‘atde,
EÇS IX Y228a
Evsâf-ı kal‘a-i dâr-ı enbiyâ Hazret-i Halîlü'r-rahmânSalavâtullâhi aleyhi ve selâme
EÇS IX Y228a
Ba‘zılar Kal‘a-i Dâr-ı Ebu'l-enbiyâ derler. Kudüs-i şerîf sancağı hâkinde paşa hâssıdır ve subaşılıkdır. Üç bayrak asker ile mutasarrıfdır. Ve yüz elli akçe kazâdır. Mollâ nâhiyesi olmuşdur. Cümle nâhiye kurâları yetmiş beş âsî beldeleridir. Kethudâyeri ve yeniçeri serdârı yokdur, ammâ dizdârı ve kal‘a neferâtları vardır. Ve a‘yân [u] eşrâfı gâyet çokdur. Cümlesi ehl-i huzûrdur. Hazret-i Halîl himâyesinde surre-i sultânî ile kifâflanırlar bir alay senâhân pîr ü cüvânândırlar.
EÇS IX Y228a
Ve kal‘ası bir kayalı bayır dibinde şekl-i murabba‘ bir binâ-yı kadîmdir kim diller ile her seng-i hârâsının evsâfı ta‘bîr olunmaz. Ve bânîsi ma‘lûm değildir. Ba‘zıları Cân bin Cân binâsıdır derler. Bir binâ-yı Kahkahâ'dır. Dâ’iren-mâdâr cirmi kâmil bin adımdır. Ve kıbleye nâzır bir kapusu var ve içinde iki yüz kireç ile örtülmüş hâneleri var. Ammâ çârsû-yı bâzârı ve hân u hammâmı yokdur. Ancak bir mescidi var.
EÇS IX Y228a
Cümle ma‘mûrâtı taşra varoş-ı ma‘mûrundadır. Ve bu varoş kal‘aya muttasıl cânib-i cenûbî ve garbîsi tarafında cümle kâ[r]gîr binâ bâğ u bâğçeli âb-ı revânlı ve kireç ve toprak ile pûşîde altı yüz hâne-i ma‘mûrelerdir. Cümle (---) mihrâbdır. Ammâ cümleden cemâ‘at-i kesîreye mâlik câmi‘-i selâtîn fukarâlar Ka‘besi,
EÇS IX Y228a
Câmi‘-i pür-envâr-ı Hazret-i İbrâhîm Halîlullâh
EÇS IX Y228a–Y228b
Bu câmi‘ bir kat kal‘a içindedir, gûyâ iç kal‘adır. Bu câmi‘e aşağı kal‘adan gelen üç yerden kapusu vardır, anlardan duhûl ederler. Evvelâ, kal‘a kapusu dibindeki garba nâzır Harem kapusundan içeri yokuş yukarı kırk adım gidüp ba‘dehu otuz kademe mermer-i hâm nerdübân ile çıkılır bir vâsi‘ harem sokağıdır. Câmi‘ haremine girmeden İbrâhîm Halîl mihrâbı derler, bir mahaldir. Andan aşağı yine otuz ayak taş nerdübân ile enilir. Bir yol dahi budur, câmi‘-i şerîfe çıkar. Bu yolda çeşme-i Halîl derler bir ayn-ı sâfî vardır. Y 228b Ol mahalde bir küçük mahalle kapusu vardır. Bu dahi bir şâhrâh mermer-i hâm döşeli imâret-i Halîl önünden haremin taşra kapusuna sehel yokuş ile varılır bir demir kafesli kapudur. Atebe-i âlîsindeki kemerde bir tûlânîce mermer-i hâm üzre bu târîh tahrîr olunmuşdur. Târîh;
EÇS IX Y228b
"Bîke siyâ(?) fî eyyâmi Mevlânâ es-Sultân el-Melik en-nâsırü'd-dünyâ ve'd-dîn Muhammed halledallâhu mülkehu ibn Mevlânâ es-Sultân es-sa‘îd eş-şehîd el-melikü'l-mansûr Kalâvân es-Sâlihî teğammedehullâhu bi-rahmetihi bi-nasrı el-fakîr ilallâhi ta‘âlâ sene ışrîn ve seb‘i mie." [720]
EÇS IX Y228b
Ve bu kapudan içeri yedi adım iç harem-i şerîf kapusu üzre celî hatt ile,
EÇS IX Y228b
"Lâilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh ibrâhîmü Halîlullâh" istinsâh olunmuşdur.
EÇS IX Y228b
Ve bu kapudan içeri aslâ pâypûş ile girilmez. Bevvâb fukarâları nigehbânlık edüp hıfz ederler. Gâyet mücellâ beyâz mermer-i hâm döşeli bir harem-i pâkdir. Ve cânib-i erba‘ası kal‘a-misâl kırk arşın bâlâ dîvârdır. Ve harem içinde her taş cüssesi hammâm kubbesi kadar olduğu nümâyândır.
EÇS IX Y228b
Bu haremden câmi‘i pür-envâr içine girme, üç kapudan duhûl olunur. Sağ tarafda bâb-ı Yûsuf ve ortada bâb-ı İbrâhîm ve solda bâb-ı Sâre. Ve bu kapulardan girüp tâ mihrâba varınca câmi‘in tûlu ve arzı ikişer yüz ayakdır. Ve ortadaki kubbe-i âlî çâr amelî sütûnlar üzre eflâke ser çekmiş bir kubbe-i nîlgûndur. Ve bu kubbenin cânib-i erba‘ası toloz kemer kubbelerdir. Ve câmi‘in cevânib-i etrâfı serâpâ üç âdem kaddi bâlâ sâfî sommâkî ve yeşim ve yerekânî mevvâc seng-i mücellâlar kaplıdır.
EÇS IX Y228b
Ve bu mermerlerden yukaru Hazret-i İbrâhîm hakkında Cenâb-ı Bârîden nâzil olan âyet-i şerîfler celî hüsn-i hatt ile tahrîr olunmuşdur. Meselâ âye[t]:
EÇS IX Y228b
ve Arapça
EÇS IX Y228b
ve Arapça
EÇS IX Y228b
Bunun emsâli niçe yüz âyet-i şerîfeler yazılmışdır. Ve câmi‘in sağ tarafındaki dîvârlarda Hazret-i Ya‘kûb ve Yûsuf ve İshâk hakkında nâzil olan âyetler tahrîr olunmuşdur. Meselâ âye[t]: Arapça âyeti gibi âyetlerdir.
EÇS IX Y228b
Ve bunlardan yukaru câmi‘i dâ’iren-mâdâr celî hatt-ı müzehheb ile min-evvelihi ve âhirihi Yâsîn-i şerîf tahrîr olunmuşdur.
EÇS IX Y228b
Ve bu câmi‘in minberi gerçi haşebdir, ammâ engüşt ber-dehen edecek musanna‘ minberdir. Ve mihrâbı dahi hurde elvân taş ile murassa-misâl müzeyyendir.
EÇS IX Y228b
Bu câmi‘in (---) (---) (---) içindeki ziyâretleri beyân eder
EÇS IX Y228b
Evvelâ câmi‘in orta kapusundan içeri girirken sağ tarafda bir kubbe-i pür-envârın içinde bizzât,
EÇS IX Y228b
Kabr-i Hazret-i İbrâhîm Halîlullâh aleyhisselâm: Be-kavl-i ibn Abbâs (---) (---) (---) şehr-i Ruha'da vücûde geldi. Babası Âzer'dir, asnâmlar düzerdi. Anası (---) Nemrûd la‘în ateşe atup Cenâb-ı Bârî âteşe hitâb edüp. âye[t]: saklayup nârı gülzâr eyledi, âye[t], sûretü'l-enbiyâ:
EÇS IX Y228b
fermânıyla nâr râm olup hâlâ mancınık ve âteşgede-i Nemrûd Urfa'da (---) (---) (---) ya‘nî Ruha şehrinde nümâyândır.
EÇS IX Y228b–Y229a
Andan yine gelüp bir zamân anda makâm edinüp andan emr-i Hakk ile Mekke'yi binâ edüp ba‘dehu Kudüs-i şerîfde sâkinler idi. Zamân-ı Q 97b sa‘âdetlerinden be-kavl-i Muhammed ibn İshâk vilâdet-i Hazret-i Muhammedü'l-Mustafâ'ya gelince 3070 senedir. Ve müddet-i ömr-i azîzleri 200 sene. Y 229a
EÇS IX Y229a
Kâr [u] kisbleri dihkânî ya‘nî ekinci idi. Zirâ‘at edüp müsâfirlerin toylardı. Ve Haleb şehrinde P 97b sâkin iken bir beyâz ineği var idi, anın südüyle cemî‘i halkı ziyâfet edüp ikrâm ederdi. Ve peynir ve kaymak îcâd etmek bunlardan kaldı. Ve ol beyâz inek Haleb'de fevt olup ince Kına'da defn etmişlerdir. Anıniçün Haleb'e Halebü'ş-şehbâ derler, ya‘nî beyâz inek yeri demek olur.
EÇS IX Y229a
Ba‘dehu Arapça emrine imtisâlen Cenab-ı Bârî tarafına müteveccih olup vücûd-ı nâzenînleri bu câmi‘ içre âsûdedirler. Sandûka-i şerîfi zer-ender-zer sebiz-gûn atlas ile pûşîdedir. Bi'l-bedâhe âdem görünce masrû‘ olur.
EÇS IX Y229a
Niçe bin peygamberlerin kabr-i şerîflerinde ihtilâf vardır. Ammâ hadîs-i sahîh ile bu kabr-i İbrâhîm Halîl müsbetdir. Leyle-i Mi‘râc'da Hazret-i Risâlet-penâh gelüp ziyâret eyleyüp cemî‘i bunda medfûn niçe bin ervâh-ı enbiyâ ile görüşüp semâya urûc etdüği müsbetdir.
EÇS IX Y229a
Ve bu âsitânenin içi zer-ender-zer hâlîçeler ile mefrûşdur. Ve kubbe içi serâpâ lâ’l ve yâkût ve zümürrüd ve elmâs ile müzeyyen kanâdîller var kim her biri birer Rûm harâcı değer, birer pâdişâhın hedâyâsıdır. Ve altun şem‘dân ve çerâğdân ve buhûrdân ve gülâbdânlar var kim bunlar dahi birer vüzerâ-yı sâhib-re’ylerin hayrâtlarıdır.
EÇS IX Y229a
Ve cümle züvvârân içerü girdikde ıtrıyyâtdan demâğları mu‘attar olur.
EÇS IX Y229a
Ve âsitânesinin atebe-i âlîsi ve tahtânîsi serâpâ sîm-i hâlisdendir. Ve kapu kanatları dahi serteser gümüş ile pûşîdedir. Ve dahi ser-i sa‘âdetleri önündeki pençerenin dahi kafesleri serâpâ sîm-i sâfîdir. El-hâsıl vasfında lisân kâsır bir âsitâne-i pür-envârdır.
EÇS IX Y229a
Hakîr bunda bir hatm-i şerîf tilâvet edüp savâbın rûh-ı pür-futûhlarına hibe eyleyüp şefâ‘atlerin ricâ eyledim. Allâhümme yessir.
EÇS IX Y229a
Ba‘dehu bu âsitânenin solunda yine câmi‘ içinde ve câmi‘e girirken sol tarafda,
EÇS IX Y229a
Ziyâret-i Hazret-i Sâre Ana radıyallâhu ta‘âlâ anhâ: Bir küçük kubbe-i pür-nûr içinde âsûdedirler. Ammâ harem-i Resûlullâh olmağile bâbı mesdûddur. Ammâ zer-ender-zer ile mülemmâ‘ bir murassa‘-misâl kapudur kim üstâd zerger ana bir sûfân-ı mıtraka urmuş kim vasfında zebân lâl bî-zebândır.
EÇS IX Y229a
Ve bir mücevher kuflu var kim sâfî zer-i hâlis üzre elmâs ve lâ’l [ü] yâkût ile murassa‘ bir kufl-i gencîne-i enbiyâdır ve hayrât-ı Züleyhâ'dır. Mısır'dan gönderüp yine bir Mısır hazînesi vardır.
EÇS IX Y229a
Bu zikr olunan iki âsitânenin mâbeyninde câmi‘ içre bir tevhîd-i sultânî olur kim cümle uşşâkân-ı müştâkân mest [u] medhûş olurlar. Ve minberin sağ cânibinde çâr-kûşe bir alçacık kubbecik içre,
EÇS IX Y229a–Y229b
Ziyâret-i Hazret-i İshâk ibn Hazret-i (---) [İbrâhîm]: Sıfet şehrinde sâkinler idi. Hâlâ Yahûd tâ’ifeleri hâne-i şerîflerin ziyâret ederler. Mâbeynlerinde tevâtürle meşhûr-ı âlemdir ve tevârîhlerinde mastûrdur. Ve kâr [u] kisbleri râ‘î idi. Ba‘dehu Kudüs-i şerîfe hicret edüp dâr-ı bâkîye intikâl edüp na‘ş-ı şerîflerin bu âsitânede defn etdiler. Müddet-i ömürleri yüz altmış sene Y 229b oldu. Âsitânesine yüz süren mesrûr [u] şâdân olup kesâfetden halâs olur, aceb sırr-ı Hudâ'dır. Kubbesinin iki pençeresi var, câmi‘in kıble kapusuna nâzırlardır. Ammâ bu kubbe ol kadar müzeyyen değildir. Rûh-ı şerîfiyçün bir Yâsîn-i şerîf tilâvet edüp şefâ‘atlarin ricâ eyledik. Allâhümme yessir.
EÇS IX Y229b
Ve bu Hazret-i İshâk'ın sol cânibinde kırk ayak ba‘îd İshâk Nebî kubbesine müşâbih bir çâr-kûşe ve alçacık kubbe içinde,
EÇS IX Y229b
Ziyâret-i Rabika Hâtûn: Zevce-i Hazret-i İshâk Nebî'dir. Harem-i Resûlullâh olmak ile bâbı mesdûddur. Ve bu câmi‘in sol cânihinde,
EÇS IX Y229b
Makâm-ı Hazret-i Havvâ Ana. Bu mahalde bir çâr-kûşe taşda İbrî lisânı ile bir hatt-ı acîbe var kim bir hatta aslâ müşâbeheti yokdur. Andan Hazret-i İbrâhîm'in türbesi önünde câmi‘ içinde
EÇS IX Y229b
Ziyâret-i Serdâb-ı şerîf: Bu câmi‘in altı serâpâ mağâralardır. Hazret-i Risâlet-penâh'ın hadîs-i sahîhi üzre bu şehrin ulemâları nakliyle cemî‘-i enbiyâ-yi güzîn ve ûlü'l-azm mürselînin zuhûr ve sudûr bulan menkabet-i şerîfleri ve türbet-i latîfleri bu gârlarda âsûdedirler. Tevârîh-i Kabâbıta ve Yûnâniyân'da ve tevârîhât-ı Arab'da müverrihînler kavli üzre bu Serdâb gârında üç bin peygamber medfûndur(dur).