İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y252a
Âb [u] hevâsının hükmü odur. Ve tâli‘-i nücûmîsi (---) mensûbdur. Ve iklîm-i sâlis içindedir. Tûl-i nehârı (---) ve arz-ı beledi (---) Ve halkın reng-i rûyları ebyazü'l-levndirler. (---) (---) Bu mahalde şâm-ı cennet-meşâmın deryâda katre güneşde zerre evsâfı tamâm oldu. Ammerekallâhu ve ebbedallâhu ilâ memerri'ş-şuhûr ve'l-a‘vâm âmîn yâ Mu‘în, bi-hakkı Seyyidi'l-Mürselîn.
EÇS IX Y252a
Evsâf-ı ziyâretgâh-ı dâr-ı enbiyâ ve makâmât-ı merâkıd-ı evliyâ-yı şâm-ı dârü's-selâm
EÇS IX Y252a
Evvelâ şâm'ın cânib-i garbîsinde Sâlihiyye nâm kasabaya hâ’il cebel-i Kaysûn tâ zirve-i a‘lâsına sekiz bin adımda urûc olunur bir musattah yerdir. Anda bir kubbe-i âlî içre Hazret-i Risâlet-penâh'ın taşa te’sîr etmiş kadem-i şerîfleri nakşı vardır. Bu mahalden Dımışk'ı temâşâ edüp rücû‘ etmişlerdir ki "Dünyâ cennetine girmem" buyurmuşlar. Bu mahalden sahrâ-yı şâm ve imârât-ı dârü's-selâm leme‘a-i ilâhî gibi berk urduğu zâhir ü bâhirdir.
EÇS IX Y252a
Bu cebelde şehre nâzır bir gâr vardır ana makâm-ı Sâlihîn derler ve Sâlihiyye şehri bu gâr ismiyle müsemmâdır.
EÇS IX Y252a
Ve makâm-ı Üçler dahi bir kehfdir.
EÇS IX Y252a
Andan makâm-ı Yediler, bu dahi bir gârdır.
EÇS IX Y252a
Ve makâm-ı Kırklar, bu dahi bir kehf-i latîfdir. Bu ziyâretlerin mihrâblarında ibâdet edenin du‘âsı müstecâbdır. Ve sulehâ-yı ümmetden ehl-i hâl kimesneler vardır.
EÇS IX Y252a
Makâm-ı Budalâ: Ricâl-i gaybdan bunlar kırk kişi şâm'a me’mûrlardır. Bir gâr içre ziyâretgâhdır, ammâ türbeden bir âsâr yokdur.
EÇS IX Y252a
Ve Kabrü'l-Melikü'l-cevâd Yûnus bin Mevdûd bin el-Melikü'l-Ârif: Karındaşı olan el-Melikü's-Sâlih İsmâ‘îl elinden şâm'ı alup merkûm el-Melikü'l-Cevâd Yûnus'a verüp şâm'a müstakil hâkim oldu. Hikmet-i Hudâ üç aydan Melik Kâmil'in kemâl-i ömrü kâmil olup hilâfet el-Melikü's-Sâlih'e müyesser oldu. Derûnundaki adâvetin izhâr edüp,
EÇS IX Y252a–Y252b
"Karındaşım Y 252b asrında Q 106b sen beni şâm'dan niçün ma‘zûl eyledin" deyü el-Melikü'l-Cevâd Yûnus'u şâm'da katl etdirdi. Melik Cevâd üzre nûr yağdığın istimâ‘ edüp Mısır'dan ılgar ile şâm'a gelüp Melik Cevâd'ın kabrine yüz sürüp üstüne azîm kubbeler binâ etdi. Hâlâ şâm ile Sâlihiyye beyninde ziyâretgâh-ı hâs u âmdır.
EÇS IX Y252b
{(---) bin el-Melikü'l-mücâhid şîrkûh Mahmûd: Vâlî-i Hıms iken sâhil-i bahrde ve berde çok gazâsı vardır. Mısır'a giderken rehzen-i ecel yolun kesüp şâm'da ahşam edüp Sâlihiyye kurbunda âsûdedirler.
EÇS IX Y252b
(---) ibn şehinşâh ibn Eyyûb: Sultân Salâhaddîn Yûsuf'un birâderzâdesidir. Bunlar şâm hâkimi iken küffâr-ı hâksâr Medîne-i Münevvere'yi gâret etmeğe asker cem‘ edüp çölde giderken bu Melik Mansûr cünd-i küffârın ardın ve önün alup cümle küffârı dendân-ı tîgden âteş tîğden (---) geçirüp Salâhaddîn Yûsuf'un evâsıt-ı ahdinde bunu dahi felek elekden geçirüp şâm içinde (---) medfûndur.}
EÇS IX Y252b
Ve bu âsitânelerin şimâlinde bir gâr vardır, ana makâm-ı Hâbil derler. Anda bir müdevver sürhgûn bir taş vardır. Kâbil Hâbil'i ol taş ile ser-i sa‘âdetlerine urup şehîd eyledi. Anıniçün bu taş kırmızıdır, derler.
EÇS IX Y252b
Ve buna karîb bir gâr dahi vardır. Köşe köşe oyulmuş muzlim küncleri vardır. Gâr-ı Cû‘ân derler. Benî İsrâ’îl zamânında kavm-i Yahûd kırk nebîyi bu kehf içre mahpûs edüp yedi sene savt-ı hazînleri istimâ‘ olunup kırkı dahi cû‘dan helâk oldu, derler.
EÇS IX Y252b
Andan Sâlihiyye içinde nemek-i hân-ı melâhat ve kamer-i âsumân-ı semâhat yegûsü'l-vâsılîn matlûbü't-tâlibîn Hazret-i şeyh Muhyiddînü'l-Arabî: Ömr-i şerîfi 78 sene, vefatı sene 572. Evsâfı mezkûrdur. Ammâ yine şâm'ın cânib-i garbîsinde nısf merhale râh-ı karîbde medfûndur. Cümle âsâr-ı binâları fâtih-i Mısır Selîm Hân'ındır. Sultân-ı Mısır ve'ş-şâm el-Melikü's-Sâlih Necmeddîn Ebûbekir asrında merhûm olmuşdur. Monlâ Hünkâr ile hem-asırdır. Muhyiddînü'l-Arabî Konya'ya varup nikâh-ı şer‘-i Resûl-i mübîn üzre Sadreddîn-i Konevî'nin vâlidesin almışdır.
EÇS IX Y252b
Cebel-i Hayyü's-selc ya‘nî "Diri Kar" demek olur. Rûm'da âb-ı zülâl dedikleri kar kurdudur demek olur. "Kün" emriyle edîm-i arz halk olunaldan berü niçe bin yıllık karı sayf u şitâda mevcûddur. Bu cebel üç günlük râh-ı ba‘îdeden beyâz kulle-misâl kubbe-i eflâke ser çekmiş bir kûh-ı bâlâdır. Rûz merre şâm'a niçe bin üştür bârı selc-i bâridi gelüp şâm'ın suları içine bu kardan idhâl edüp sıkletin def‘ edüp âb-ı zülâl olur. Ve bu dağda âb-ı zülâl dedikleri kar kurdu hayvânı çokdur. Hukkâmlara kar-keşânlar hedâyâ getirirler.
EÇS IX Y252b–Y253a
Ve bu cebelde ziyâret-i Ebü's-Selc: Dâ’imâ şâm'a kar taşıyup halka bezl edermiş. Hazret-i Risâlet ile şâm'a gelüp girmeyüp Y 253a bu cebelde kalmışdır. Sahâbe-i kirâmdandır. Bir kubbe-i sağîrde medfûndur.
EÇS IX Y253a
Ve buna karîb Hazret-i Ebü's-Selc-i Hindî: Aşk-ı ilâhî ile âlûde bir za‘îf ü nahîf ve perhîzkâr merd-i Hindî imiş. Dâ’imâ şiddet-i şitâda uryânen kar içinde sâkin imiş. Selîm şâh Mısır'a giderken gelüp du‘â-yı hayırların alup Mısır fethinden sonra,
EÇS IX Y253a
"Bizim Mısır'da Hindîlerimize bir tekye inşâ eyle" deyü Mısır'ın fethin tebşîr ederler. Ba‘dehu Selîm Hân Mısır'ı feth edüp geldikde civâr-ı rahmete gitmiş bulup kabr-i şerîfleri üzre bir kubbe binâ etmek murâd edindiklerinde Selîm Hân'ın vâkı‘asında,
EÇS IX Y253a
"Yâ Selîm dünyâda ve âhiretde uryân gezmeği ricâ edüp ancak murâdım müşâhede-i cemâl idi. Elhamdülillâh müyesser oldu, lütf eyle, benim na‘şım üstüne bir bâr-ı azîm ihdâs eyleme" deyü ricâ etdükde Selîm Hân dahi cânib-i erba‘asına bir soffa binâ edüp âyende vü revendeye ârâmgâh bir ziyâretgâhdır.
EÇS IX Y253a
Ve bu cebelden yine garba Mîze boğazın ubûr edüp nısf sâ‘at gidüp,
EÇS IX Y253a
Cebel-i Rebve: şâm'dan bir merhale yerdir. Müfessirîn bu cebel hakkında âye[t]:
EÇS IX Y253a
âyeti nâzil olmuşdur, derler.
EÇS IX Y253a
Bir kûh-ı dırahtistândır. Tâ zirve-i a‘lâsında Hazret-i Îsâ havâriyyûnlarından Hazret-i (---) medfûndur. Anda Mu‘âviye bir mescid-i a‘lâ binâ etmişdir. Mâh-ı Temmûz'da ahâlî-i Kerek ve âyân-ı Ba‘albek ziyâretine varup kesb-i tarâvet ederler. Cânib-i erba‘ası gül [ü] gülistân ve bâğ [ü] bostân ve murg-zâr lâlezâr yerdir. Ve nehr-i Rebve bu cebelin dâmeninden tulû‘ edüp nehr-i Berîd'e munsabb olur. İkisi bu cebelin esfelinden cereyân ederek Kâsımiyye kal‘ası dibinde Bahr-i Ebyaz'a mahlût olur.
EÇS IX Y253a
Ve bu cebel-i Rebve'de bir gâr-ı azîm vardır. Bu nâhiyede şıkıf kal‘ası ve Zübdâniyye kal‘ası ahâlîleri ol zu‘m üzrelerdir kim "Hazret-i Meryem Hazret-i Îsâ'yı bu gârda müştakk etmiş ola" deyü bu âyet-i kerîmeyi istidlâl edinirler. Âye[t]:
EÇS IX Y253a
Bu âyetden murâd bu mahaldir derler. Ammâ sahîhi Kudüs-i şerîfin cânib-i cenûbîsinde iki sâ‘at Beytü'l-lahm dedikleri gârın evsâfı bâlâda sebkat edüp tahrîr olunmuşdur. Muhakkak Hazret-i Îsâ anda vücûda geldiği Rûm tevârîhlerinde sıhhati üzre mastûrdur kim hilâf yazmazlar.
EÇS IX Y253a
Ve bu cebel-i Rebve dâmeninde ziyâret-i Hazret-i Yûhâ Nebiyyullâh: Bir çemenzâr yerde bir kubbe-i âlîde âsûdedirler. Ammâ asl [u] fer‘iyle ma‘lûmumuz değildir. Andan yine,
EÇS IX Y253a
şâm'a gelüp enderûn [u] bîrûnunda olan ziyâretleri beyân eder
EÇS IX Y253a
Evvelâ "Câmi‘-i Ümeyye'nin mihrâb dîvârı sâhasında on iki bin peygamber P 107a medfûndur" deyü müsbetdir, zîrâ câmi‘-i Ümeyye ibâdetgâh-ı kadîmdir. Maktûl ve merhûm peygamberleri ana defn ederlermiş.
EÇS IX Y253a–Y253b
Ve yine câmi‘-i Ümeyye'nin tâ vasatında mazhar-ı envâr-ı nübüvvet ve masdar-ı âsâr-ı mürüvvet Hazret-i Yahyâ şüd nasîb-i şehâdet ibn Hazret-i Zekeriyyâ aleyhimâ's-selâm ibn Mâsân ibn Feylekos ibn Melik Rac‘îm ibn Hazret-i Süleymân Y 253b ibn Hazret-i Dâvûd aleyhimü's-selâma müntehîdirler.
EÇS IX Y253b
Hazret-i Yahyâ, Hazret-i Îsâ akrabâlarından idi. Urûc-ı Îsâ'dan sonra bunlara nübüvvet gelüp İsrâ’îl'i dîn-i Mesîhiyye'ye da‘vet ederdi. Ve halkı ma‘âsîden nehy ederdi. Ol asırda Melik (---) filân kendü kızın nikâh ile almak murâd edinüp Hazret-i Yahyâ men‘ etdiğiyçün mezkûr melikin avreti iğvâsıyla Hazret-i Yahyâ Nâbulus kurbunda karye-i Sabastiyye'de bir deyr içre İncîl tilâvet ederken şehîd edüp ser-i sa‘âdetlerin şâm-ı şerîfe getirüp bu câmi‘-i Ümeyye içre bir zîr-i zemînde bir amûd pâre üzre bir altun tepsi üzre kodular. Hâlâ bu câmi‘-i Ümeyye içre âsûdedir. Ve cesed-i şerîfin Sabastiyye'den Malta küffârı serîka edüp Sencovan nâmıyla kendülerde mahfûzdur. Ammâ re’s-i şerîfi câmi‘-i Ümeyye içre bir musanna‘ ahşâbâtdan parmaklık içre sandûka-i şerîfeleri vardır. Zerdûs atlas-ı sebzdûz ile pûşîdedir. şâm vüzerâları ser-i sa‘âdetleri tarafında kâşî-i Çîn maksûre üzre salât-ı cum‘ayı edâ ederler. Bir ulu ziyâretgâh-ı hâs [u] âmdır. Müddet-i ömürleri (---) sene ve şehâdetleri (---) sene. Zamân-ı şerîflerinden vilâdet-i Hazret-i Risâlet'e gelince 605 sene. Sanâyi‘i vâ‘iz u nâsıh idi.
EÇS IX Y253b
Ve câmi‘-i Ümeyye'de makâm-ı Hazret-i Îsâ.
EÇS IX Y253b
Ana karîb câmi‘in sol cânibi küncünde makâm-ı Hazret-i Hızır.
EÇS IX Y253b
Andan kıble dîvârında Enbiyâlar kapusu ve dahi (---) (---) Zi'n-nûreyn eliyle Kelâm-ı izzet, gûyâ kudret kalemiyle tahrîr olunmuş bir Kelâm-ı Kadîm'dir.
EÇS IX Y253b
Bu câmi‘ içre Birler ve Üçler ve Yediler ve Kırklar makâmları vardır.
EÇS IX Y253b
Ve câmi‘-i Ümeyye'nin cânib-i (---) (---) şarkîsindeki bâb-ı Ceyrûnda havz-ı Ceyrûn. Andan gasl edüp tecdîd-i vuzî‘ eden yetmiş dürlü emrâz [[(---) (---) (---) (---)]] olduğu mahaldir.
EÇS IX Y253b
Ve haremde mîleyn Hatve-i Hazret-i Âdem. Andan kıble dîvârında mihrâb-ı Fukarâ.
EÇS IX Y253b
Bu arada câmi‘-i Q 107a Ümeyye ziyâretleri ve makâmları tamâm oldu.
EÇS IX Y253b
Koyunkapusu cânibindeki ziyâretleri beyân eder
EÇS IX Y253b
Evvelâ Âl-i Emeviyyûn'dan Emîrü'l-mü’minîn Hazret-i Mu‘âviye ibn Ebî Süfyân. Hazret-i Risâlet'in vahiy kâtibi idi. Vefâteş der Receb sene 60, ba‘de hicreti'n-nebeviyye intikâl edüp hilâfet oğlu Yezîd'e nakl etdi.