İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y279a
Andan Medîne-i münevverenin cânib-i erba‘asına ibtidâ Nûreddîn eş-şehîd müfîd ü muhtasar bir kal‘a binâ etdi. Mürûr-ı eyyâm ile harâbe yüz dutup Hazret-i Risâlet-penâh Sultân Süleymân'ın vâkı‘asına girüp,
EÇS IX Y279a
"Yâ Süleymân! Belgrad'ı ve Rodos'u ve Budum'i feth edüp gazâ mâlıyla Kudüs-i şerîfe bir kal‘a ve Bağdâd'da benim ümmetime sirâc-ı ümmet olup muktedâ-yı nâs olan Nu‘mân ibn Sâbit imâm-ı A‘zam'a bir kal‘a ve benim Yesrib şehrime bir kal‘a binâ edüp Medîne'mi ma‘mûr edesin" deyü menâmında Süleymân Hân görünce bildi kim buyurdukları Belgrad ve Rodos ve Bağdâd feth olması tebşîr olundu.
EÇS IX Y279a
Hamd edüp ba‘dehu ol kal‘alar bel (---) (---) (---) ve Medîne-i Münevvere'ye bir kal‘a binâ etmişdir kim gûyâ sedd-i Kahkahâ'dır.
EÇS IX Y279a
Evsâf-ı eşkâl-i P 117a kal‘a-i Medîne: Sene 959 târîhinde kal‘a (---) (---) şerîf hükmündedir ve şerîf tarafından yine bir şerîf sancakbeği pâyesiyle hükûmet ederdi. (---) (---) Hân-ı Râbi‘den hatt-ı şerîfler varîd olup,
EÇS IX Y279a
"Her kim şeyhü'l-harem ise Medîne'ye ol hâkim ola" deyü emr-i şerîfler gelüp "şerîf hazretlerinin tarafından olan hâkimi ref‘ olunup, yılda bir kerre şerîf hazretleri gelirse Medîne'den taşra konup Hazret-i Risâlet-penâh['ı] ziyâret ede, gayri şey’e karışmaya" Q 116a deyü hatt-ı şerîfler geldi.
EÇS IX Y279a–Y279b
Ve Medîne mevleviyyeti kânûn-ı kadîm üzre beş yüz akçe mevleviyyet idi. Ammâ mesâfe ba‘îde olup bî-hâsıl olduğundan Y 279b bî-i‘tibâr mevleviyyet idi. Ammâ yine Sultân Mehemmed Hân hazretleri,
EÇS IX Y279b
"Mekke ve Medîne mollâsı olmayınca İslâmbol mollâsı olmaya" deyü kânûn etdi. Zîrâ bu Medîne bî-hâsıl fukarâ yeridir. Nizâ‘ ve cidâl ü cedel yokdur, cümle halîm [ü] selîm âdemlerdir. Sicille ve hüccete müte‘allık bir da‘vâ olsa maslahatları tamâm olup Fâtiha deyüp kapudan taşra olurlar. Ammâ hâlâ mollâlara ve şeyhü'l-haremlere surre-i pâdişâhîden biner altun ve Mısır'dan ikişer yüz erdeb gılâl ta‘yîn olundu.
EÇS IX Y279b
Ve şeyhü'l-harem beş yüz mikdârı askerle hüküm hükûmet eder. Ve mollâsı dahi kırk elli âdem ile "Hâzâ şer‘u Resûlillâh" deyü kat‘-ı da‘vâ eder. Ve nevâhîsi (---) kurâ-yı ma‘mûrelerdir. Taht-ı hükûmetinde olan kazâları bunlardır:
EÇS IX Y279b
Evvelâ kazâ-i Yenbû‘ü'l-ber ve nâhiye-i Yenbû‘ü'l-bahr ve nâhiye-i Cedîde ve nâhiye-i Safrâ ve nâhiye-i Dârü'l-kurâ ve nâhiye-i Fidik ve nâhiye-i Nısf-ı Hayber ve nâhiye-i Ulâ (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) bu nâhiyelerde dahi kadılara hüccet akçesi yerine bir Fâtiha ve üç hurmâ verirler.
EÇS IX Y279b
Bu Medîne'de kethudâyeri ve yeniçeri serdârı yokdur. Ammâ dizdârı ve yüz merdüm-i hisârı ve topçubaşı ve cebecibaşı ve mehterbaşı ve seksen pâre kolomburna ve şâhî darbzen şâhâne mahbûb topları var.
EÇS IX Y279b
Ve kal‘ası çöl ü çölistânda kara kayalı ve kara ufak taşlı kayalar mâbeyninde şekl-i muhammes bir metîn ü müstahkem kara taş ile mebnî bir kal‘a-i kâvîdir. Ammâ bu binâ üzre beyâz kireç badana urup gûyâ bir dürr-i yektâ gibi mücellâ kal‘a-i rûşen binâ-yı şîrîndir ve cümle (---) kapudur. Âheste reviş ile elde devât ve kalem,
EÇS IX Y279b
Dâ’iren-mâdâr cirmin beyân eder: Evvelâ cenûba nâzır Bâb-ı Mısır Mekke-i mükerremeye bu bâbdan gider bir azîm vâsi‘ âlî kapudur. Ve iki kanatları gâyet musanna‘ demir kanatlardır, gûyâ kâr-ı Dâvûd Nebî âhengerdir. Bu kapunun iki cânibinde azîm kulle-i âlîler vardır. Kapu kemerleri ve kulle taşları cümle kırmızı ve siyâh ve beyâz alaca münakkaş taşlardır.
EÇS IX Y279b
Ve kapunun atebe-i âlîsi bir kitâbe içinde âye[t]:
EÇS IX Y279b
tahrîr olunmuşdur.
EÇS IX Y279b
Ve bu kapudan şimâl tarafına kal‘a dîvârı dibinden üç yüz adım gidüp,
EÇS IX Y279b
Bâb-ı Hac ya‘nî Kıble Kapusu. Hakîkatü'l-hâl yine kıbleye nâzır ulu demir kapudur. Andan yine kal‘a dîvârı dibinden şimâl cânibine tâ Emîrü'l-hac kullesine varınca iki yüz adım yokuş yukaru gider. Andan yine yokuşa meyyâl iç kal‘a kullesine dek yüz adımdır. Ve bu mahal gâyet metîn ü üstüvâr binâ-yı hemvârdır, zîrâ havâlesi vardır. Anıniçün iki kat iç kal‘a dîvârıdır. Ve her katı beşer arşın enli sedd-i metîn dîvârlardır.
EÇS IX Y279b
Ve bu iç kal‘a burnundan cânib-i şarka yalçın kaya üzre yokuş aşağı iki yüz adım yürüyüp Bâb-ı şâm. Yıldız cânibine nâzır bir metîn demir kapudur. Andan cânib-i şarka köşe köşe dolaşup tâ şerîf kullesine varınca kâmil bin adımdır. Bu cânibleri sâfî hurmâ bâğlarıdır.
EÇS IX Y279b–Y280a
Ve bu kulle kal‘anın şarka nâzır bir rüknüdür. Bu köşeden Y 280a kıble cânibine yine kal‘a dîvârı dibinden Bakî‘a nâzır Bâb-ı Bakî‘ kâmil üç yüz adımdır. Ve şarka nâzırdır ve büyük demir kapudur. Ve bu kapudan cenûba dek yüz adımda gidüp kal‘anın cenûb rüknü tamâm olup andan cânib-i garba teveccüh olunur.
EÇS IX Y280a
Yine kal‘a dîvârı dibinden eğri ve büğrü köşe köşe ve dirsek dirsek ceng tedârüki içün her dirsekde birer metîn kulleler inşâ olunmuş. Anları ubûr edüp seyr [ü] temâşâ ederek tâ yine Bâb-ı Mısır'a gelince bin yüz adımdır. Bu mahalde adım hisâbı tamâm olup bu hisâb üzre kal‘a-i Medîne dâ’iren-mâdâr üç bin üç yüz elli adımdır.
EÇS IX Y280a
Ve bu cirmde kal‘a dîvârının kalınlığı altışar arşın esâsı dörder arşın binâsı vardır. Ve dâ’iren-mâdâr yigirmişer arşın âlîdir ve elli arşında bir kulle vâki‘ olup (---) kulledir. Ve cümle (---) bedendir. Ammâ bu kal‘anın dâ’iren-mâdâr handakı yokdur ve lâzım değildir, zîrâ cümle esâsı sa‘b kayalar üzre vâki‘ olmuşdur. Ve gâyet şîrîn ü müzeyyen ü metîn ve ma‘mûr [u] âbâdân kal‘a-i mahbûbdur.
EÇS IX Y280a
Ve bu cirmde olan kal‘a içre sağîr ü kebîr dörder beşer kat ma‘mûr u müzeyyen hâne-i âlîler vardır. Serâpâ sütûhları kireç ile pûşîde cümle iki bin âbâdân beyt-i musanna‘lardır. İmâretinin çoğu hân ve câmi‘ ve medrese ve sebîl ve imâret tekye ve mekteb ve dârü'l-hadîs ve dârü'l-kurrâdır. Ammâ mescid ve gayri câmi‘ yokdur. Ammâ kal‘adan taşra mesâcid ve cevâmi‘ vardır. Ve kal‘a içre sûk-ı sultânî çokdur. Ve hammâmât dahi vardır
EÇS IX Y280a
Ve cümle evlerde bâğ u bâğçeli ve meydânlı hâneler yokdur. Ancak yedi hânede havlı vardır. Bunlardan mâ‘adâsı kat-ender-kat evlerdir.
EÇS IX Y280a
Ve bu kal‘a içinde olan hâneler cümle beş mahalledir. Ve (---) mihrâbdır. Ve iç kal‘ada dahi mescid vardır. Cümle kal‘a neferâtları anda edâ-yı salât ederler, zîrâ Arab aşkıyâsından kal‘ayı hâlî komazlar. Zîrâ Medîne-i münevverenin bu iç kal‘a rûhudur. Cemî‘i mâl-ı hazâyin ve defâyin bu iç kal‘adadır. şehir içinde şarka nâzır bir demir kapusu vardır. Ve kapunun iç yüzünde bir dîvânhâne-i azîmi vardır. Cümle mustahfızân anda âmâdedir.
EÇS IX Y280a
Ve bu kal‘anın cümle der-i dîvârları âlât-ı silâhlar ile ârâste ve pîrâste. Ve bu mahalde bir kubbe-i âlî vardır. Anın bir mermer-i hâm döşeli bir vâsi‘ meydândır, tâ vasatında bir havz-ı latîfde bir şâzrevânı var. Suyu dollâblar ile çekilir. Cümle nigehbânlar ve pîr [ü] cüvânlar andan tecdîd-i vuzû‘ edüp etrâfında meks ederler. Dâ’imâ dizdâr ağanın ve sâ’ir a‘yânın cem‘iyyet yeri bu mahaldir ve bunda dîvân olur.
EÇS IX Y280a
Ve bu kal‘a içine bir âdem komazlar. Meğer huccâc-ı müslimîn ola, koyarlar. Yohsa Arab tâ'ifesinden bir âdem girmeğe kâdir değildir, gâyet mazbûtdur.
EÇS IX Y280a–Y280b
Ve bu iç kal‘a içre çârsû-yı bâzâr ve hân u hammâm yokdur. Ancak bir kaç anbâr ve cebehâne-i âmire ve yetmiş seksen hâne-i sağîre Y 280b vardır. Gâyet sa‘b u metîn iç kal‘adır.
EÇS IX Y280b
Ve mescidi dahi gâyet musanna‘dır, Sultân Süleymân Hân binâsıdır.
EÇS IX Y280b
Bundan gayri taşra kal‘a içinde mesâcidler ol kadar vâsi‘ ve mükellef değildir. Ve hutbe tilâvet olunur ancak Câmi‘-i Kebîr'dir.
EÇS IX Y280b
Evsâf-ı câmi‘-i Ravza-i Mutahhara
EÇS IX Y280b
Cümle ümmet-i Muhammed'in maksûd ve matlûbu olan Hazret-i Risâlet-penâh'ın ravza-i mehbat-ı pür-envârı olan kabr-i şerîfi bu câmi‘ içindedir. Ve bu Medîne kal‘ası içre bundan gayri yerde cum‘a kılınmamak ile cemâ‘at-i kesîreye mâlikdir. Husûsan huccâc vaktinde secde edecek yer bulunmaz bir ulu câmi‘dir kim ekâlîm-i seb‘adaki İslâm diyârı ola böyle bir câmi‘-i ruhânî yokdur. Cemî‘i mülûk-i selef Hazret-i Risâlet- P 117b penâh hâtırıyçün nev-beste ederek eyle musanna‘ ve münakkaş ve mücevher eylemişler kim gûyâ cennetdir.
EÇS IX Y280b
Hakkâ ki yine cennetdir. Zîrâ bu câmi‘ hakkında hadîs-i sahîhi var olmuş(?) hadîs-i sahîh ola Arapça buyurmuşlardır.
EÇS IX Y280b
Ve Hazret-i Muhammedüzzâd Mekke-i mükerremede iken bu câmi‘ yeri Hazret-i Ebâ Eyyûb-ı Ensârî hazretlerinin beyt-i şerîfleri idi. Hazret-i Resûl Mekke'den hicret edüp Medîne-i münevvereye geldikde,
EÇS IX Y280b
"Âyâ kankı hâneye varup mihmân olsak?" derken Cenâb-ı Hak kıbelinden Hazret-i Cibrîl nâzil Q 116b olup,
EÇS IX Y280b
"Yâ Muhammed Rabb'in sana selâm etdi. ‘Var habîbim Muhammed'imin şütürbânı olup benim dostum Eyyûb-ı Ensarî'nin beytine habîbimi götür’ dedi" deyüp nâkanın licâmın Cibrîl-i Emîn deveci gibi çeküp götürürken Eyyûb-ı Ensârî ilhâm-ı Rabbânî ile Medîne'den taşra câmi‘-i Kubâ'ya dek seğirdüp hâkipây-i Resûlullâh'a düşüp,
EÇS IX Y280b
"Hayr mukaddem yâ Resûlallâh" diyerek Muhammed-i Arabî'nin cemeline pîşvâ-yı râh olup Hazret-i Resûl'ü beyt-i şerîfine getirüp Hazret-i Cibrîl-i Emîn,
EÇS IX Y280b
"Mübârek-bâd yâ Muhammed! İşte makâmın budur" deyü işâret buyurup gâyib oldu. Andan cemî‘i Sahâbe-i kirâmın Muhâcirînleri ki hazret ile bile göçenlerdir, anların cümlesine birer süknâ verüp ehl-i Medîne'den her kimin sünnet üzre dörder menkûhası var ise ikişerin üçerin mutallaka edüp birer ehl-i beytleri ile kalup Hazret-i Resûl ile gelen Muhâcirîn'e birer avretlerin vermişler idi. Zîrâ Hazret-i Risâlet-penâh hicret edince niçe bin Sahâbe-i kirâmın avretleri
EÇS IX Y280b
"Siz Muhammedîsiniz. Biz sizinle bile gitmeziz" deyü talâk-ı selâse ile mutallaka olup Sahâbe-i kirâm Hazret-i Habîbullâh ile Medîne'ye geldiklerinde Ebâ Eyyûb-ı Ensarî böyle nusret edüp her birisin birer hâtûn ile ehl-i beyt etdi, zîrâ Hazret-i Eyyûb Medîne şehrinin kübbârından idi.
EÇS IX Y280b
Bu hâl üzre Medîne eyle ma‘mûr oldu kim gûyâ ürd-i behişt olup bu şehirden ne cânibine teveccüh etdilerse mansûr u muzaffer olup sâlimîn ve gânimîn Medîne'ye vâsıl olurlar idi. Bu ahvalât mufassalan cemî‘i siyerlerde mastûrdur. Ammâ bizim murâdımız câmi‘-i şerîfin evsâfıdır.
EÇS IX Y280b–Y281a
Ba‘dehu Hazret-i Ebâ Eyyûb-i Ensârî Hazret-i Risâlet-penâh'a beyt-i şerîfin Y 281a ihsân edüp hazrete hüccet-i şer‘iyyelerin teslîm edüp gitdiler. Gayri hânelerinde sâkin oldular. Ba‘dehu Hazret-i Risâlet bu beyt-i şerîfin cenbinde bir latîf mescid-i şerîf inşâ edüp cümle Sahâbe-i kirâm ile anda ibâdet ederdi kim hâlâ ol mescid Ravza-i Mutahhara olan câmi‘dir. Ve bizzât dâr-ı fânîden dâr-ı bâkîye hicret edecek mahalde cümle Sahâbe-i güzîni cem‘ edüp gûnâ-gûn vasiyyetler edüp,
EÇS IX Y281a
"Evvelâ beni Hazret-i Alî gasl etsin. Ve Hazret-i Abbâs ammim iki evlâdı Fazl ve Kaysüm ile su sab edüp kamîsım tenşûy üzre döşeyüp beni üzerinde gasl edeler. Ve iki kefen edeler. Ve Hazret-i (---) namâzım kılup beni bu beyt-i şerîfe defn edün" deyü tenbîh buyururlar.