İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y281a
Ba‘dehu rûh-ı şerîfleri Yed-i Kudret ile kabz olunup civâr-ı rahmetde Adn-i Illiyyîn'de karâr edüp cümle Sahâbe-i kirâm ve Çâryâr-ı Güzîn cem‘ olup vâveylâ vü vâveledâ yâ Hâteme'l-enbiyâ Mustafâ diyerek bükâ-i feza‘ ederek Hazret-i Alî-i Kerrâr gasl edüp ol beyt-i şerîf içre defn etdiler.
EÇS IX Y281a
Ba‘dehu Hazret-i Ebâ Bekrü's-Sıddîk halîfe-i Resûlullâh olup cümle Sahâbe-i kirâm ve Muhâcirîn [ü] Ensâr ve Erbâb-ı Soffa bî‘at edüp mustakillen halîfe olup cümle kibâr-ı kümmelîn ve Sahâbe-i güzîni cem‘ edüp âsitâne-i Resûlullâh'ı zer-ender-zere müstağrak edüp cennet-misâl bir köşe etmeğe emr eder. Hazret-i Alî ve Fâtımatü'z-Zehrâ ve sâ'ir sahâbe-i ağniyâ,
EÇS IX Y281a
"Cümle mâl [u] mâ-melekimiz hazret uğuruna fedâ olsun. Bir kerpiçin altun ve bir kerpiçin zer-i hâlisden ve kubbesin yekpâre altundan edelim" deyüp Fâtiha tilâvet edüp herkes hânesine gidüp var makdûrun meydâna koyup Hazret-i Resûl rûhiyçün masrûf etmeğe mâlların hâzır ederler.
EÇS IX Y281a
Hikmet-i Hudâ ol gece cümle ehl-i beytin ve cemî‘i Sahâbe-i kirâmın vâkı‘asına Hazret-i Risâlet görünüp,
EÇS IX Y281a
"Yâ ümmetlerim! Benim hâtırım dilersiz bana cevâhir ve altun ve gümüş kubbe lâzım değildir. Biz Cenâb-ı Bârî'den dünyâ devleti ricâ etmedik. Rahm-i mâderden beri ümmetim der idim. Eğer benim rızâm isterseniz beni münkirîn ü müşrikînden hıfz içün şeş cihetime şebeke edüp mescidimi vüs‘at üzre edüp sünnetim üzre gidüp gazâ-yı ekberler edüp Sahâbe-i kirâmlarım gazâ mâlıyla bir hoş gözedesiz" buyururlar.
EÇS IX Y281a
Ale's-sabâh cümle Sahâbe-i kirâm bu vâkı‘ayı birbirlerine nakl edüp âsitâne-i Resûlullâh'ı mücevher etmeden ferâgat edüp emr-i Resûlullâh üzre ibtidâ Hazret-i Osmân mescid-i şerîfi câmi‘ edüp tevsî‘ edüp azîm binâlar edüp ibtidâ kıble dîvârın inşâ etdi. Ba‘dehu Hazret-i Alî binâ etdi.
EÇS IX Y281a–Y281b
Ba‘dehu Emeviyyûn'dan Velîd bin Abdülmelik andan Mısır sultânlarından Sultân Kaytbay ve Sultân Gavrî ve Âl-i Osmân'dan Sultân Süleymân Hân ve Sultân Murâd-ı Sâlis ve Sultân Ahmed. Bu mezkûrûnun cümlesi Hazret-i Risâlet-penâh'ın şefâ‘atlerin ricâ edüp her biri birer âsâr-ı azîme inşâ ederek Y 281b bu câmi‘-i şerîf cennet-misâl olmuşdur.
EÇS IX Y281b
Ne kıt‘ada ve ne cirmde ve ne eşkâlde olduğun manzûrumuz olduğu üzre beyân eder
EÇS IX Y281b
Evvelâ harem ile câmi‘ dâ’iren-mâdâr taşradan sekiz yüz adımdır. Ammâ mihrâb tarafı dîvârı önü bâğçe ve mahalle içi olmak ile Bâb-ı Selâm'dan içeri girip tâ müvâcehe-i Resûl önünden mü’eddebâne ubûr edüp câmi‘in Ömerü'l-Fârûk köşesine dek iki yüz adımdır. Bu hisâb üzre câmi‘in devr-i müdevveri bin adımdır.
EÇS IX Y281b
Andan yine câmi‘ içinden adımlayup Hazret-i Risâlet'in pây-i şerîfleri ucundan ve Bâb-ı Cibrîl'den ve şeyhü'l-haremler soffasından ve Bâb-ı şifâ'yı ubûr edüp yine haremin iç yüzünden tâ yağ mahzenleri önüne varınca yüz yetmiş adımdır.
EÇS IX Y281b
Ve yağ mahzeni köşesinden yine haremin iç yüzünden imâret küpleri durduğu bucağa varınca yüz elli adımdır. Ve bu mahalden yine iç yüzünden Bâb-ı Rahmet'e varınca anı ubûr edüp Bâb-ı Selâm'a gelince yüz yetmiş adımdır. Bu hisâb üzre bu câmi‘-i şerîf iç yüzünden altı yüz toksan adımdır, taşradan bin adımdır.
EÇS IX Y281b
Ve harem-i şerîfi serâpâ hurde çakıl taşı döşelidir. Dâ’iren-mâdâr altı yüz adım bir haremdir. Ve bu haremin tâ ortasında bir kubbe-i âlî vardır. Cümle kanâdîllerin diyâr-ı Mağrib Sûse'sinden gelen zeyt yağı Mısır'a gelüp andan Yenbû‘a andan Medîne-i münevvereye gelüp bu kubbede mahfûzdur.
EÇS IX Y281b
Ve bu yağ kubbesi önünde çâr-kûşe bir soffacık vardır. Cânib-i erba‘ası parmaklıkdır. İçinde bir serâmed nahl-i hurmâ vardır. Bizzât Hazret-i Risâlet-penâh mübârek dest-i şerîfleri ile dikmişlerdir. Ve hâlâ yanında bi-emrillâh bir hurmâ fidanı dahi hâsıl oluyor. Bu hurmâ mahalli Hazret-i Eyyûb'un hânesi havlısı idi. şimdi harem-i şerîf olmuşdur.
EÇS IX Y281b
Bu harem-i şerîfin cânib-i erba‘ası soffalardır. Ve ale't-tertîb gûnâ-gûn zî-kıymet beyâz mermer ve sommâkî ve zenbûrî elli iki aded amûd-ı müntehâlardır kim misilleri Sahratullâh'dadır.
EÇS IX Y281b
Ve etrâf-ı harem elli iki tâk-ı musanna‘lardır. Ve kemerinin mâbeyne-hümâlarında Karahisârî P 118a hattı tarzı celî hat ile lafza-i celâller mersûmdur.
EÇS IX Y281b
Ve bu harem-i şerîfin cânib-i erba‘asında üç minâre-i müntehâlardır kim her biri eflâke ser çekmiş üçer tabaka musanna‘ ve mevzûn minâre-i kanaralardır. Bir minâre Hazret-i Ömer köşesinde gâyet binâ-yı mühendis bir serâmed minâre-i mîldir. Ve biri Bâb-ı Rahmet hâricinde Sultân Kaytbay medresesi kapusu üzre bu dahi ibret-nümâ bir makâm-ı Bilâl minâre-i icrâ-yı makâm-ı uzzâldır. Ve biri dahi harem-i şerîfin şimâlî tarafı rüknünde tarz-ı kadîm bir minâre-i azîmdir. Ammâ anlar kadar musanna‘ değildir.
EÇS IX Y281b
Ve bu câmi‘-i şerîfin serâpâ (---) (---) pûşîde. Ve bu câmi‘in içinde haremiyle cümle sağîr ü kebîr üç yüz amelî müdevver sütûnlardır. Cümlesi yigirmişer (---) (---) (---) sütûnlar üzre yine üç yüz aded kemerlerdir kim her biri kavs-i kuzahdan nişân verir.
EÇS IX Y281b–Y282a
Ve bu tâklar üzre nakş-ı bûkalemûn tavanlardır Q 117a kim Mânî Y 282a ve Bihzâd [ve] Erjenk kalem mûyin çekmede kemeri mûmiyân olurlar. Böyle bir sihr-i mübîn ve sihr-i i‘câz kalemdir kim bu kadar yüz yıldan berü henüz altun ve levha ve lâciverd silu'su nîlgûn-vâr şa‘şa‘a urur bir ibret-nümûn nakş-ı bûkalemûn tavandır. Ammâ muvâce[he]-i Resûl-i Mübîn önü üzre kârgîr binâ altı kubbe-i hurdedir. Ammâ bunların dahi içleri eyle nakş olunmuşdur kim gûyâ nigârhâne-i nakş-ı Çîn'dir. Bu kubâbların cânib-i erba‘asındaki câm-ı gülgûnlara şems-i âteştâb fer urdukça Hazret-i Risâlet-penâh'ın kubbesi içi nûrun âlâ-nûr olur.
EÇS IX Y282a
Ve bu Hazret-i Resûl'ün ibtidâ inşâ etdüği câmi‘in dâhili ve Hazret-i Osmân'ın ana ilhâk etdüği câmi‘in cümle içindeki sütûnları tâ Bâb-ı Selâm'a varınca ol sütûnlar birer âdem kaddi kadar sebz-gûn kâşî-i Çîn kaplıdır. Ammâ harem etrâfında olan soffa sütûnları cümle sâde amûd-ı mücellâlardır. Ve Hazret-i Osmân zamm eyledüğü binâ ile Hazret-i Risâlet'in câmi‘-i kadîmi mâbeyni tâ Bâb-ı Selâm'a varınca amûdlar mâbeyni gûnâ-gûn musanna‘ şebekelerdir. Kimi servi ve kimi ceviz ve kimi santa ahşâbâtlarından münakkaş kafeslerdir.
EÇS IX Y282a
Hazret-i Osmân binâ etdüği dîvârda bir mihrâb-ı musanna‘ vardır. Kimesne ol mihrâbda ibâdet etmez, zîrâ câmi‘-i kadîm gerüde Hazret-i Risâlet'indir ve minber dahi andadır. Ancak Hazret-i Osmân'ın binâsı Hazret-i Risâlet'in câmi‘ine harem olmuşdur. Ve ba‘zılar teberrüken rek‘ateyn namâz kılarlar, du‘â müstecâbdır.
EÇS IX Y282a
Ve aslâ hasîr döşeli değildir. Gûyâ Bâb-ı Selâm'dan bir şâhrâh haremdir ammâ üstâd-ı kâmil bu hareme eyle hurde zî-kıymet musanna‘ taşlar döşemişlerdir kim gûyâ Hind püsûs-kârîsidir kim serâpâ mermer-i hâm ve yeşim arakânî ve asfer yerekânî ve balgamî ve sommâkî seng-i gûnâ-gûn ruhâm ile eyle tezyîn etmiş kim âdem hayrân olur.
EÇS IX Y282a
Ammâ Hazret-i Risâlet câmi‘i zer-ender-zer her biri birer pâdişâh ve vezîr [ü] vüzerânın hayrâtı hâlîçe-i münakkaş ile ârâste ve pîrâste olmuş câmi‘i nûr-ı Hudâ'dır. Hudâ-yı Lem-yezel hakkı eğer kim alâyık-ı dünyâ ile âlûde olup seyâhate mâyil olmasam bu câmi‘ içinden bir kadem hebâya gitmezdim.
EÇS IX Y282a
Ve niçe bin âdem bu câmi‘ içre müvâce[he]-i Resûlullâh'da tâ‘at [u] ibâdât edüp mücâvir olmuşlar alâyık-ı dünyâdan münzevî olmuşlardır.
EÇS IX Y282a
Ve dahi mü’ezzinân mahfili beyâz mermer-i hâm hurde sekiz aded sütûn-ı nahîf üzre cânib-i erba‘ası yine mermer-bür san‘atı ile münakkaş ibret-nümâ bir maksûredir.
EÇS IX Y282a
Ve Hazret-i Risâlet ravzasına karîb imâm-ı Hanefî mihrâbı bir alçacık mihrâbdır. Ammâ bu dahi kuş gözü hurde taş ile eyle münakkaşdır kim temâşâ etdiğimiz mihrâbların memdûhlarından biri dahi bu mihrâbdır. Ammâ bu mihrâbın iki cânibinde âdem kaddi bâlâ altun şem‘dânlar üzre sekizer arşın bâlâ beyâz şem‘-i asel kâfûrîler var kim her biri amûd-vârdır. Ve her birin birer âdem kucaklar cüssedâr mûmlardır. şu‘leleri gûyâ nûr-ı ilâhîdir. Mısır'dan gelir.
EÇS IX Y282a–Y282b
Ve bu mihrâbın sağ tarafında Sultân Murâd-ı Sâlis bir mimber-i peygamber binâ etdirmiş kim Y 282b Hudâ hakkıyçün cemî‘i memâlik-i İslâmın ibâdetgâhlarında böyle bir mermer-i musanna‘ minber-i serâmed görmedim. Gûyâ bu câmi‘in rûh cüz’idir. Rûh-ı a‘zamı Ravza-i Mutahhara'dır.
EÇS IX Y282b
Ve bu minberin bâb-ı nazîfi üzre bu ebyât tahrîr olunmuşdur. Beyt:
EÇS IX Y282b
Erşedü's-sultân Murâd ibnü Selîm,Hayru minber zâdehu beyne'l-mi‘âdKâle Sa‘d emme'l-hisâb târîhuhu,Minberün ammerehu Sultân Murâd.Sene 1002
EÇS IX Y282b
Ve bu mihrâbın sağında mihrâb-ı imâm-ı şâfi‘î vardır. Ve mihrâb-ı imâm-ı Mâlikî ve mihrâb-ı imâm-ı Hanbelî vardır. Bunlar dahi musanna‘ mihrâblardır.
EÇS IX Y282b
İbtidâ salât-ı hamse edâ olunan evvel mezheb-i şâfi‘î ba‘dehu Hanefî ba‘dehu Mâlikî ve ba‘dehu Hanbelî kılarlar. Ammâ mü’ezzinler mahfilinden kalkmayup edâ-yı salât etdiklerinden sonra mezâhib-i selâse ku‘ûd üzre mü’ezzinlik ederler.
EÇS IX Y282b
Ve Bâb-ı Selâm'ın iç yüzündeki kemer altında târîh:
EÇS IX Y282b
"Emera bi-inşâi hâze'l-binâi'l-mübâreketi Mevlânâ es-Sultân Kaytbây azze nasruhu sene fî (---) (---) (---) (---) (---) (---)" tahrîr olunmuşdur.
EÇS IX Y282b
Gâyet musanna‘ şuğl-ı zergerî pirinç mücellâ kapudur. Anı gören altun zann ederler.
EÇS IX Y282b
Ve Bâb-ı Rahme ve Bâb-ı şifâ ve Bâb-ı Cebrâ’îl bu câmi‘in cümle dörd kapusu serâpâ musanna‘ pirinç kehrübâ-vâr musaykal ve mücellâ bâblardır. Ammâ Bâb-ı Selâm'dan içeriye girdikde kapunun içeri sol tarafı köşesinde bir âdem kaddi bâlâda bir mâvî kâğıdlı levha üzre bu ebyâtları celî ta‘lîk hattile tahrîr olunmuş bir kitâbedir. Kıt‘a:
EÇS IX Y282b
Budur âyîn-i Arab bir kavmin olsa seyyidiAz olur kim kabri üzre bende âzâd olmayaSen ki Fahrü'l-âlemîn ü Seyyidü'l-kevneynsinHaşelillâh kabrine yüz süren âzâd olmaya
EÇS IX Y282b
deyü tektîb olunmuş. Ammâ mahalle münâsib kemâl-i Hassânîsin ızhâr eylemiş. Sad-lek bârekellâh.
EÇS IX Y282b
Ve yine bu Bâb-ı Selâm'dan içeri girdikde sağ köşede bir âdem kaddi bâlâda âye[t]:
EÇS IX Y282b
E‘ûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm,
EÇS IX Y282b
âyeti mastûrdur. Yine o sıra ile, âye[t]:
EÇS IX Y282b
âyetleri ilâ-âhirihi tâ Hazret-i Osmân mihrâbına varınca bu âyet-i şerîfeler celî hatt-ı müzehheb ile tahrîr olunmuşdur.