İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y288b
Eger dünyâ bekâ bûdî Muhammed Mustafâ bûdî
EÇS IX Y288b
Eger hüsneş bekâ bûdî ne-mürdî Yûsuf-ı Ken‘ân
EÇS IX Y288b
Hakîkatü'l-hâl dâr-ı dünyâ bir kârbânsarâydır. Elbette konan göçer. Hazret-i Risâlet'e dahi bâkî kalmayup vücûd-ı şerîfin bu zikr olunan kubbe-i nûr-ı Hudâ'da defn etdiler. İmdi ihvân-ı bâ-safâya şöyle ma‘lûm-ı sa‘âdet ola kim,
EÇS IX Y288b
Hazret-i Server-i Kâ’inât'ı ziyâret etmenin şurût [u] kuyûdun beyân eder
EÇS IX Y288b
Âdâb-ı ziyâret-i Hazret-i Risâlet-penâh: Evvelâ hammâma varup pâk ü pâkîze gusl edüp mümkin olduğu mertebe pâk esvâblar geyüp râyiha-i tayyibeli ıtriyyât makûlesi şeyler sürünüp ve ûd(u) ve amber ve gayri buhûrlar yakup âdâb üzre hüzn-i kalb ile derûn-ı dilden niyâzmend olarak vara. Ammâ bî-edeplik etmeye. Dünyâda pâdişâhlar huzûruna nice varırsan, buna yüz bin kat ziyâde mü’eddebâne varmak gerek, zîrâ anlar ölmemişlerdir, ancak dünyâlar değişdirmişlerdir. Niçe bin kerre kabr-i şerîflerinden sadâ zâhir olmuşdur. Hattâ Bursa'da Emîr Sultân'a "yâ veledî" sadâsı zâhir olmuşdur kim menkıblarında mastûrdur. Ey imdi anları dahi hayâtda bilüp Bâb-ı Selâm'a varup câmi‘-i Resûlullâh içre kadem basdıkda şebeke-i Resûlullâh nümâyân oldukda,
EÇS IX Y288b
"Bismillâhirrahmânirrahîm, Rabb, üdhulnî medhale sıdk, ve uhrucnî mahrece sıdk, ve ec‘alnî min ledünke sultânen nasîrâ" deyüp âheste âheste delîl ile gitmek gerek, zîrâ delîlsiz olmaz. Mısra‘:
EÇS IX Y288b
Cânını terk etmeyen cânâna olmaz âşinâBî-vesîle her kişi sultâna olmaz âşinâ
EÇS IX Y288b
mazmûnunca delîl lâzımdır.
EÇS IX Y288b
Anda delîl kırâ’at ederse kırâ’at ederek âdâb-ı hulû‘ [u] huşû‘ ile iki ellerin göğsüne koyup vara. Zîrâ Sened-i âlem ve Mefhar-i benî âdem huzûruna varırsın kim şefâ‘at ricâ etsen gerek. Hemân ki şebekeye yakın vardıkda âye[t]:
EÇS IX Y289a
deyüp muvâce[he]-i Resûlullâh'a vardıkda,
EÇS IX Y289a
"Es-selâmü aleyke yâ Resûlallâh" deyüp boynun bükerek gözlerinden yaşlar dökerek adım adım ileri vararak muvâce[he]-i Resûlullâh'a varup şebekeye yapışup feryâd etmeye. Ol mahalde okunacak du‘â bunlardır:
EÇS IX Y289a
Du‘â-yı ziyâret-i Resûl-i Kibriyâ: "Es-selâmü aleyke yâ Resûlallâh. Es-selâmü aleyke yâ Nebiyyallâh, Es-selâmü aleyke yâ hayra halkıllâh, Es-selâmü aleyke yâ Habîballâh, Es-selâmü aleyke yâ Safvetallâh, ve yâ seyyide'l-enbiyâi ve'l-mürselîn ve yâ hâteme'n-nebiyyîn ve yâ hayra'l-halâyıkı râhimîn ve yâ kâ’ide'l-gurri'l-muhaccelîn ve yâ imâme'l-müttakîn ve alâ ehli beytike't-tâhirîn ve alâ ezvâcike't-tâhirâtı ümmehâti'l-mü'minîn ve alâ âlike ve ashâbike'l-ecma‘în ve alâ sâ'iri'l-enbiyâi ve'l-mürselîn ve alâ sâ'iri-ibâdillâhi's-sâlihîn. Es-selâmü aleyke yâ eyyühe'n-nebiyyü ve rahmetüllâhi ve berekâtuhu, cezâkallâhu annâ yâ Resûlallâh, efdalu mâ cezâe seyyi'en an kavmihi ve resûlen an ümmetihi , sallallâhu aleyke küllemâ zekereke'z-zâkirûn ve küllemâ gafele an zikrike'l-gâfilûn. Ve sallallâhu aleyke fi'l-evvelîne ve'l-âhırîn, efdalü ve ekmelü ve atyabu mâ salle alâ ahadin min halkihi ecma‘în. Kemâ istenkadenâ bike mine'd-dalâleti ve bassarnâ bike mine'l-amâyeti ve hedânâ bike mine'l-cehâleti ve eşhedü en lâ ilâhe illallâh vahdehu lâ şerîke leh ve eşhedü enneke abduhu ve resûlüh ve emînnüh ve hayretüh P 121a min halkihi ve eşhedü yâ Resûlallâh enneke bellağte'r-risâlete ve eddeyte'l-emânete ve nasahte'l-ümmete ve keşefte'l-gammete. Ve kad ci'nâ bike yâ Resûlallâh zâlimîne bi-enfüsinâ, müstağfirîne li-zünûbinâ ve eşfa‘ lenâ yâ Resûlallâh. Ülâike refîkan yâ Resûlallâh, eş-şefâ‘atü'ş-şâfi‘atü yâ Resûlallâh"deyüp el yüze süre.
EÇS IX Y289a
Andan Hazret-i Resûl'ün muvâce[he]sinden şark cânibine yine bu şebeke sırası ile iki adım gidüp,
EÇS IX Y289a
Ziyâret-i Hazret-i Ebâ Bekri's-Sıddîk: Bunlar dahi Hazret-i Risâlet-penâh ile bir kubbede medfûndurlar. Muvâce[he]-i şerîfine vardıkda yine âdâb üzre,
EÇS IX Y289a
"Es-selâmü aleyke yâ seyyidinâ Ebâ Bekri's-Sıddîk ve yâ evvele gârı'r-refîk Es-selâmü aleyke yâ halîfe-i Resulullâh, ve safvetehu ve sâniye fi'l-gâr, cezâkallâhu ta‘âlâ an ümmeti Muhammedin hayran vi lekâke fi'l-kıyâmeti berren ve emnen ve emânen" deyüp şefâ‘atlerin ricâ edüp rûh-ı şerîflerine bir Fâtiha-i şerîf tilâvet edüp savâbın rûh-ı şerîflerine hibe eyleye.
EÇS IX Y289a
Beyân-ı menâkıb-ı Hazret-i Ebâ Bekrü's-Sıddîk: Bunlar Hazret-i Risâlet-penâh'ın vasıyyet-i şerîfleriyle halîfe-i Resûlullâh olup adl ile bilâd-ı İslâm emn [ü] emân oldu ve dîn-i Muhammedî nizâm [u] intizâm buldu. Beyt:
EÇS IX Y289a
şerî‘at râ nühüstîn kurretü'l-‘aynRefîk-ı Mustafâ sâniye'l-isneyn
EÇS IX Y289a–Y289b
Mukaddemâ isimleri Abdü'l-Ka‘b idi. Ba‘dehu Hazret-i Resûl Abdullâh buyurdular. Anlar ibn Ebî Kuhâfe, Amr bin Âmir ve hüve Temîm bin Murre bin Ka‘bdır. Yine Hazret-i Risâlet-penâh neslinden Ka‘b'a müntehîlerdir. Bunlar ibtidâ Hazret-i Resûle nübüvvet geldikde tasdîk etdikleriyçün Sıddîk Y 289b buyurdular.
EÇS IX Y289b
Ve Atîk dediler, zîrâ bunlar hakkında Nebiyy-i Mükerrem buyururlar "Ente atîkun mine'n-nârı" deyü müjde etmişlerdir. Ve künyeleri Ebâ Bekir deyü iştihâr bulmuşlardır. Beyit:
EÇS IX Y289b
Sadâkatde odur Sıddîk-ı ekberVelî-ahd eyledi anı Peygamber
EÇS IX Y289b
İbtidâ bunlar mâh-ı Rebî‘ü'l-evvel'in sene 11 halîfe oldular. Müddet-i hilâfetleri 2 sene şehr 3 yevm 9. Maskat-ı re’sleri Abbâs bâğ-ı ireminde vücûda gelmişlerdir. Rıhletleri sene 13 leyle-i Cum‘ada vâki‘ oldukda ol leyle-i mübârekede Ravza-i Mutahhara'da tâ sabâha dek Hazret-i Risâlet-penâh,
EÇS IX Y289b
"Ta‘al indî yâ evvele'r-refîk ta‘al" sadâsı gelüp cümle ehl-i Medîne bu sadâyı istimâ‘ edüp ale's-sabâh hâzır edüp Hazret-i Ömer lahde nüzûl etdirirken hazretin dest-i mübâreki nûr-ı münevver gibi merkad-i pür-envârından çıkup cenb-i şerîflerinde yer ederler. Ve Hazret-i Ömer'in dahi mübârek kâ’bından çeker, işâretin eder. Hazret-i Ömer andan fehm ederler kim kendüler dahi anda defn oluna.
EÇS IX Y289b
Bu mahalde ehl-i siyer eyle tahrîr etmişler kim Hazret-i Risâlet'in Kabr-i şerîfi Arabistân tarzı bir küçük kemer fıskıyye ola. Hâsıl-ı kelâm Hazret-i Ebâ Bekir'i anda defn ederler. Sebeb-i mevtin ba‘zı müverrihîn böyle tahrîr ederler kim Hazret-i Ebâ Bekir Hayberistân'a gidüp anda bir Hayber Yahûdîsinin zehirli (---) (---) (---) (---) (---) (---) ta‘âmından tenâvül edüp bir seneden sonra semm-i helâhil vücûd-ı şerîflerine te'sîr edüp [[(---) (---) (---)]] Hazret-i Risâlet ile dünyâ gârında refîk iken gâr-ı gûrda dahi refîk oldu.
EÇS IX Y289b
[[(---) (---) (---)]] sânî isneyn. Arapça
EÇS IX Y289b
Bu âhir mısra‘ nass-ı kâtı‘dan (dan). Bundan gayri Hazret-i [[(---) (---) (---)]] [rahmet]ullâhı aleyh. Bunların muvâcehesinden yine cânib-i şarka iki adım gidüp, [[(---) (---) (---)]] anlar dahi Resûl-i Ekrem ile bir yerde âsûdelerdir. Bunların dahi müvâce[he]-i şerîflerine Q 120a varıldıkda yine âdâb üzre,
EÇS IX Y289b
"Es-selâmü aleyke yâ Ömere'l-Fârûk, Es-selâmü aleyke yâ halîfe-i Resulullâh, yâ Ömer bin el-Hattâb ellezî e‘azzallâhu bike'l-islâm fe-cezâkallâhu ta‘âlâ ani'l-islâm ve an ümmeti Muhammedin sallallâhu aleyhi ve sellem hayri's-selâm aleykümâ yâ dacî‘â ve yâ vezîr resûlillâh el-mu‘âvineyn lehu fi'd-dîn, ve nahnu netevesselü bikümâ ilâ resûlillâh li-yeşfa‘a lenâ, yâ halîfe-i Resûlullâh" deyüp rûh-ı şerîfleriyçün Fâtiha-i şerîf kırâ’at oluna.
EÇS IX Y289b
Ba‘dehu Hazret-i Risâlet'in şebekesi köşesinden şimâle yedi adım gidüp Hazret-i Risâlet'in pâ-yi şerîfleri ucunda,
EÇS IX Y289b
Makâm-ı Hazret-i Cibrîl: Bu dahi Hazret-i Habîb'in şebekesi içindedir. Bunda dahi âdâb üzre bu du‘âyı okuya:
EÇS IX Y289b
"Es-selâmü aleyke yâ Cibrîle emînallâh, Es-selâmü aleyke yâ mûnise Resûlillâh li-yeşfa‘a lenâ, yâ kerrûballâh" deyüp dünyevî ve uhrevî hayır murâdatın ricâ ede.
EÇS IX Y289b
Andan yine ol şebeke-i Resûl sırası ile yedi adım şimâle gidüp,
EÇS IX Y289b–Y290a
Ziyâret-i Hazret-i Fâtımatü'z-Zehrâ binti Hazret-i Risâlet-penâh: Bunlar dahi Hazret-i Risâlet-penâhın kubbesi sâhası dâhilinde Y 290a başka şebeke içindedir. Ammâ şebekelerinin kıble cânibi Resûl-i Hudâ'nın şebekesine muttasıldır. Ammâ kendüleri Hazret-i Resûl gibi cibinlik içinde değildir. Zer-ender-zere müstağrak sandûkaları ile âşikâredir. Bu mahalle dahi âdâb ile gelüp bu du‘âyı okuya,
EÇS IX Y290a
"Es-selâmü aleyki yâ Fâtımate'z-Zehrâ, Es-selâmü aleyki yâ binte Resûlillâh, Es-selâmü aleyki yâ zevcete Aliyyi'r-Rızâ, Es-selâmü aleyki yâ ümme Hasan ve'l-Hüseyn, istevda‘tüki'ş-şehâdeteyn, yâ binte Resûlillâh" deyüp şefâ‘atlerin ricâ edüp rûh-ı şerîfleriyçün Fâtiha-i şerîf tilâvet olunur.
EÇS IX Y290a
Bu Medîne şehri içre bir kız vücûda gelse bu merkad-i Fâtıma'ya getirüp bir sâ‘at mikdârı dururlar ve Hazret-i Fâtıma'nın mevlûd-ı şerîfleri sene (---) nübüvve Mekke'de vücûda gelmişlerdir. Müddet-i ömr-i azîzeleri (---) sene. Cümle sâdât-ı kirâmın silsileleri bunlara müntehî olur.
EÇS IX Y290a
Menâkıb-ı Hazret-i Ömer radıyallâhu anh: Bunlar Hazret-i Ebâ Bekir'den sonra halîfe oldular. Hicret-i Nebeviyye'nin sene 23 vâki‘ oldu. Beyit:
EÇS IX Y290a
Emîr-i hıtta şer‘ -i ibn-i Hattâb,Çerâğ-behişt-i huld-i şem‘-i ashâb.
EÇS IX Y290a
Hazret-i Ömer'in nesebleri bunlar kim beyân olunur: Hazret-i Ömer ibni'l-Hattâb bin Lefîde bin Abdül‘uzzâ ibn Reyyâh bin Abdülfart bin Zerrâh bin Adî bin Kâ'b bin Lü’ey bin Hûced bin Gâlib'dir.
EÇS IX Y290a
Vâlidelerinin ismi Cesîme bint el-Hâşim bin el-Mugîre'dir kim Ebû Cehil la’înin kız karındaşıdır. Ebû Cehl Hazret-i Ömer'in dayısı olur ve Ebû Cehil'in ismi dahi Ömer'dir. Lakabı Ebû Cehil'dir. Hazret-i Ömer'e Hazret-i Resûl Ömerü'l-Fârûk dediler. Hakkı bâtıldan fark etdikleriyçün bunlara Fârûk buyurdular. Müddet-i hilâfetleri 10 sene şehr 2 yevm 4. Hazret-i Resûl cümle Sahâbe-i kirâmlarına bir künye ya‘nî lakab korlar idi. Bunlara Hafz künye kodular. Ve duhter-i pâkîze-ahterleri Hafza'dır. Gâyetü'l-gâye zekî hâfıza-i Kur’ân idi. Hattâ Hazret-i Osmân-ı câmi‘ü'l-Kur’ân Kur’ân-ı azîmi cem‘ ederken bu bint Ömer Hafza'dan istimâ‘ edüp cem‘ ederdi. Anıniçün hâlâ cemî‘i kurrâ meşâyihleri mâbeyninde kırâ’at-i Hafz i‘tibâr etdikleri Hazret-i Ömer kızı Hafza'dan kalmışdır. Ve hayli mu‘ammere olmuşdur. Ammâ Hazret-i Ömer'in müddet-i ömürleri sene 23 Hicret'den sonra vefât etmişlerdir.
EÇS IX Y290a
Sebeb-i mevtlerin beyân eder: Muğîre bin şu‘be'nin Ebâ Lu'lû-yı Fîrûz nâm bir gulâmı şehîd etdi. Rahmetullâhi aleyh. Ammâ bunların zamân-ı hilâfetlerinde olan feth-i fütûh, Hazret zamânında olmamışdır. İbtidâ Haleb ve şâm ve Kudüs-i şerîf ve Mısır ve Bağdâd ve Basra ve Lahsa ve Yemen ve Aden ve Acem'de Nihâvend cümle revâfızları Acem'de dendân-ı tîgdan geçirdiler. Anıniçün tâ’ife-i revâfız Hazret-i Ömer'i sevmezler, ammâ se yâr-ı Resûl'e dinmezler, ve's-selâm.
EÇS IX Y290a
Bunların dahi menâkıbı ve ziyâreti evsâfı tamâm olup beyt: