İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y292b
Hemân nutk-ı dürer-bârlarıyla buyurdular kim,
EÇS IX Y292b
"şefâ‘atî ve ziyâretî ve seyâhatî, el-fâtiha" dediler.
EÇS IX Y292b
Hamd-i Hudâ nutk-ı şerîfleri bu sene-i mübârekde vücûd bulup bu tertîb üzre ziyâret etdik. Ve şâm-ı şerîfden Müzeyrib kal‘asına gelüp şiddet-i şitâdan haymemizden taşra çıkamayup on yedi günde yedi hatm-i şerîf tilâvet edüp birin sûre-i Ve'd-duhâ'da ve birin sûre-i Yâsîn'de ve bir kaçın sûre-i ihlâs'da alıkoyup hamd-i Hudâ hazrete lâyık bu hatm-i şerîfleri hedâyâ getirüp hâkipây-i sa‘âdetlerine rûmâlîde eyleyüp şefâ‘atlerin ricâ edüp dünyâda seyâhat ile emn [ü] emân âhir nefesde îmân temennâ eyledik. Hak kabûl eyleye.
EÇS IX Y292b
Hattâ ihlâs-ı şerîfde kalmış hatm-i şerîfin birin salât-ı zuhur edâ olunup ba‘dehu hakîr mü’ezzinler mahfilinde bir hatm-i şerîfi tamâm edüp bahr-i tavîl-vâr bir du‘â etdim ki cümle huccâc vâlih [ü] hayrân oldular. Hamd-i Hudâ ol du‘â hürmetinde niçe a‘izze-i kirâmdan hayır du‘âlar aldık. Hak kabûl eyleye, vesselâm.
EÇS IX Y292b
Bu mahalde cümle ziyâretlerimiz tamâm olup,
EÇS IX Y292b
Medîne-i münevvere kal‘ası içindeki ma‘mûr [u] âbâdân olan hânedân ve imâretleri bildirir
EÇS IX Y292b
Evsâf-ı enderûn-ı imâret-i kal‘a-i Medîne-i münevvere: Evvelâ
EÇS IX Y292b
Der fasl-ı medâris-i tahsîl-i dâr-ı ulûm: Bâb-ı Rahmet'in taşrasında Seyfeddîn Sultân medresesinin kapusu üzre olan şükûfe ve bahâriyyesi içinde celî hatt ile âye[t]:
EÇS IX Y292b
âyeti merkûmdur.
EÇS IX Y292b
Bu hattın alt yanında:
EÇS IX Y292b
"Emera bi-imâreti hâze'l-medreseti'l-mübâreketi el-emîrü'l-kebîr el-muhtâc ilâ afüvvi'r-Rahmân mâlikü'l-ümerâ Seyfeddîn Hûbân ve'l-hâtûn el-mu‘azzama. Sene erba‘ ve ışrîne ve seb‘i mie" [724] mektûb olunmuşdur.
EÇS IX Y292b
Ve bu medreseye muttasıl Mısır halîfelerinden Sultân Kayıtbay medresesinin cümle hücrelerinin pençereleri Hazret-i Risâlet'e nâzırlardır.
EÇS IX Y292b
Ve Bâb-ı Cibrîl'den taşra Sokollu Mehemmed Paşa medresesi ve Bâb-ı Selâm kurbunda imâret-i Sultân Mehemmed-i Sâlis binâ edüp Hazret-i Risâlet'e hibe etdüğiyçün imâret-i Mehemmediyye derler. Evkâf-ı azîmdir. Ve'l-hâsıl kal‘anın enderûn [u] birûnunda cümle yüz on sekiz medresedir. Ba‘zısın ulemâ ve mücâvirîne meşrûta hâne etmişlerdir.
EÇS IX Y292b–Y293a
{Ve bu kal‘ada iki hammâm var. Biri Sokollu Mehemmed Paşa'nındır. Âb [u] hevâsı ve binâsı gâyet latîf hammâmdır. (---) (---) (---) (---) gâyet musanna‘ P 122b hammâm-ı rûşinâdır. Y 293a
EÇS IX Y293a
Ve kal‘a içindeki hânların a‘lâ mükellefi Mısır kapusunun iç yüzünde kal‘aya girirken sağ cânibde (---) hânı, yüz yigirmi ocak hân-ı musanna‘dır. Ve mukâbelesinde (---) hânı elli hücredir. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---). Ve mescidler. Meşhûr hânlar bunlardır.}
EÇS IX Y293a
Ve bu kal‘anın içi serâpâ çârsû-yı bâzârının tarîk-ı âmları beyâz kaldırım döşelidir ve gâyet pâkdir. Dâ’imâ sakkâlar bu tarîk-ı âmma su nisâr ederler.
EÇS IX Y293a
Ve cümle yigirmi aded mekteb-i sıbyân-ı ebcedhândır. Ve yedi yerde dâr-ı kurrâdır kim her birinde kırâ’at-i Hafz ve ibn Kesîr ve Seb‘a ve Aşere ve Takrîb kırâ’atleri tilâvet olunur. Ve yedi yerde dârü'l-hadîs vardır.
EÇS IX Y293a
Ve cümle yetmiş sebîlhânedir. Ba‘zı sebîllerin evkâfı metîn olmağile huccâc-ı müslimîn geldikde asel şerbeti ve sükker şerbeti ile ehl-i atşânı saky ederler.
EÇS IX Y293a
Ve bu kal‘a içre üç yerde yigirmişer otuzar kademe taş nerdübânlar ile enilir ikişer lüleli çeşme-i âb-ı hayât-ı cân-bahşı vardır. Hazret-i Risâlet'in mu‘cize-i bâhiresiyle bu şehre gelen Ayn-ı Zerka'dandır. Ve Sultân Süleymân hayrâtıdır. Bu Ayn-ı Zerka gâyet amîkden gelir, ammâ yine gâyet ıssıdır. Lâkin cüz’î kûzede durup kesb-i hevâ etse buz pâresi olur. Gâyet âb-ı hayât ve serî‘u'l-hazm ve mu‘tedil âb-ı tahûrdur.
EÇS IX Y293a
Ba‘zı sebîller üzre âye[t]:
EÇS IX Y293a
ve ba‘zısında
EÇS IX Y293a
ve ba‘zısında
EÇS IX Y293a
âyet-i şerîfleri celî hatt ile tahrîr olunmuşdur.
EÇS IX Y293a
Hakkâ ki bu Medîne-i münevverede sudan azîz hayrât yokdur. Ammâ câmi‘-i Resûlullâh'a dahi bir sâhibü'l-hayrât dollâblar ile su getirüp havz-ı şâfi‘î Hanefîler inşâ eylese bin haccü'l-ekber savâbı bulurdu. Bu kadar mülûkler gelüp birine bu hayrât müyesser olmamışdır. Gâyet muhtâcdır. Hattâ huccâc-ı müslimîn vardıkda garîbü'd-diyâr âdemler
EÇS IX Y293a
"Bire meded tecdîd-i vuzû‘ edüp Hazret-i Resûl'ü ziyâret edem" deyü sa‘y eder. Âhir ba‘zı fukarâlardan birer ibrîk suyu birer ikişer pâreye alup âbdest alır, hayli sıklet çekilir.
EÇS IX Y293a
Ve bu şehir içre cümle yedi yüz esvâk-ı müzeyyenedir. Gerçi kârgîr binâ bezzâzistânı yokdur, ammâ Hind ü Sind ve Arab u Acem ve Belh [u] Buhârâ ve Çîn ü Mâçîn Hıtâ vu Hoten müşk-i tâtârîsi ve Habeş zebâdı hâsıl-ı kelâm ekâlîm-i seb‘anın bunda zî-kıymet eşyâları bulunup yetmiş bin huccâc ve tüccâr ehl-i berr ü bihâr metâ‘ların getirüp bunda çözüp yük bağlayup giderler, bender şehr-i münevveredir. Ve halkının ekseri,
EÇS IX Y293a
deyüp ticâret ederler. Gâyet pâk ve nazîf ü zarîf garîb-dost halkı vardır.
EÇS IX Y293a–Y293b
Ve bu Medîne şehri Y 293b Receb ve şa‘bân ve Ramazân'da şeb [u] rûz küşâde olup niçe yüz bin kanâdîller ile çerâğân olup Medîne iken Münevver olur. Ammâ huccâc-ı müslimîn geldikde ıyd-ı şerîfleri ol gündür. Zîrâ ol günde surre ve atıyyeleri vâsıl olup şâdımân olurlar. Ve pâk libâsların geyüp huccâc-ı müslimîni hânelerine da‘vet edüp ziyâfet ederler. Ve ihsân ü in‘âm alup mesrûr olup geceleri Kadir rûz-ı rûşenleri ıyd-ı Adhâ olur. Ve cümlesi huccâc ile hüsn-i ülfet edüp ziyâret-be-ziyâret delâlet edüp kâr ederler, ve's-selâm.
EÇS IX Y293b
Evsâf-ı varoş-ı Medîne-i Münevvere: Bu kal‘anın kıble tarafı ve cenûb cânibi ve garb cânibi ve şimâl cânibi serâpâ bâğ u bâğçeli ma‘mûr u âbâdân sarây-ı hânedânlardır kim yedi mahalle ve iki bin kârgîr binâ ikişer kat vâsi‘ evlerdir. Kal‘a hâneleri gibi teng hâneler değildir. Ve cümlesi beyâz kireç ile pûşîde müzeyyen ü musanna‘ evlerdir ve keraste ve ahşâbları hurmâ ağacındandır. Câ-be-câ Rûm ahşâbâtları da Mısır'dan Süveys'e andan gemi ile Yenbû‘a andan develer ile Medîne'ye gelüp hâneler binâ ederler.
EÇS IX Y293b
Bu varoş-ı müzeyyen sûr içinde değildir. Ammâ Hikmet-i Hudâ bu şehrin cânib-i erba‘ası handak-misâl bir kuru kara deredir. Ve cânib-i şarkîsi bir vâsi‘ fezâdır. Tâ kal‘a dîvârında nihâyet bulur. Bu mâbeynde huccâc-ı müslimîn [[(---) (---) (---) (---)]] kal‘a dîvârına kakarlar.
EÇS IX Y293b
Bu varoş da cümle (---) mihrâbdır. Evvelâ câmi‘-i Kebîr [[(---) (---) (---) (---)]] câmi‘-i şerîfdir. Bu Medîne-i münevverede bundan gayri ve kal‘a içinde Ravza-i Mutahhara [[(---) (---) (---) (---)]] bu câmi‘in kıble kapusundan mihrâba varınca seksen ayakdır. Cânibeyni yüz ayakdır. [[(---) (---) (---) (---)]] âli değildir. Ammâ gâyet musanna‘ tarz-ı kadîm dürr-i yektâ-misâl beyâz münevver câmi‘dir ve haremi (---) (---) (---) (---). Ve muktedâ-yı nâs oldukları mihrâb dahi sâdedir. Ve mihrâb Q 121b üzre âye[t]:
EÇS IX Y293b
mersûmdur.
EÇS IX Y293b
Ve minâresi alçakdır. Ve haremi yokdur, ancak taşra soffası vardır. Ve câmi‘ içi mermer ve gayri hacer ile döşeli değildir, hemân Ravza-i şerîf haremi gibi hurde kara çakıl taşı ile döşelidir. Âdem pâ-bürehne üzerine bassa huzûr ile basamaz. şöyle dökülüp yapılmışdır. Ve gayri câmi‘ler gibi müzeyyen değildir, sâde güzelidir. Bir kez ibâdet edenin du‘âsı müstecâbdır. Zîrâ Hazret-i Risâlet eyle du‘â eylemişdir.
EÇS IX Y293b
Bu câmi‘in garb tarafı mukâbelesinde mescid-i Hazret-i Ebâ Bekir radıyallâhu anh bir küçük kubbeli ve alçak minâreli mesâcid-i şerîfidir. Ve Hazret-i Resûl câmi‘inin cânib-i kıblesine yüz adım karîb bir musattah yerde,
EÇS IX Y293b–Y294a
Mescid-i Hazret-i (---) (---) radıyallâhu anh Bu dahi mükellef binâlı bir küçük kubbeli ve bir alçak minâreli mesâcid-i şerîfdir. Bu varoş içre ibâdet Y 294a etdiğimiz mesâcidler bunlardır.
EÇS IX Y294a
Kırk altı medresenin ba‘zıları hâneler olmuşdur. Ve altı dâr-ı kurrâ ve on bir dârü'l-hadîs ve yigirmi mekteb-i sıbyân nâ-resîde-i tıflân-ı ebcedhân vardır. Cümlesinin senevî surre ve atıyyeleri ve kisveleri müte‘ayyindir. Bu Medîne-i münevverede olan hayrât [u] hasenât bir diyârda yokdur.
EÇS IX Y294a
Ve bu varoşda bir hammâmdır. Biri Hazret-i Risâlet câmi‘inin kurbu mukâbelesinde yol aşırı Dâvûd Paşa hammâmı, gâyet latîf pâk hammâmdır. Ve âb [u] hevâsı hûb ve huddâmları mahbûb hammâm-ı musanna‘dır. Ve (---) (---) ammâ her bâr küşâde değildir.
EÇS IX Y294a
Ve bu hammâm kurbunda Hâsekiyye medresesi kârgîr binâ-yı metîn kal‘a-misâldir. Hücrelerine huccâc-ı müslimîn meks ederler.