Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y303a

Ba‘dehu tevhîd [ü] tehlîl ve tekbîr ile her şühedâ hâli üzre dururlarken üzerlerine ol hâk-i anber-âsâdan yığup kabr-i şerîflerin ayân ederler.

EÇS IX Y303a

Ba‘dehu şeyhü'l-harem olan sâhibü'l-hayrât savâbına kasd edüp ihtimâldir bir dahi seyl tuğyân edüp yine şühedâlar müte’ezzî olmasın içün bu şühedâların dere cânibine dörd yüz adım tûlu bir kârgîr binâ bir rasîf binâ edüp cümle şühedâ gark-ı âbdan halâs olmuşlardır. Rıdvânullahı Ta‘âlâ aleyhim ecma‘în.

EÇS IX Y303a

Ammâ bu mahalli ziyâret etmede bir âdâb vardır. Vakt-i seherde hevâ mu‘tedil iken yalın ayak başı kabak Sûre-i Mekâbir okuyarak bu meşhedistânı ziyâret edüp rûhâniyyetlerinden istimdâd taleb edesin. Ammâ vakt-i zuhurda yalın ayak gezilmez, zîrâ zemîn âteş gibi yanar. Müsta‘mel pâypûş geyüp ziyâret etmek iktizâ eder. Eyle olsa bî-edeplik olmuş olur. şart seheri ziyâret etmek gerekdir. Ba‘zı kimesneler bu binâ olunan dîvâr üzre pabucile yürüyüp ziyâret eder, gam değildir.

EÇS IX Y303a–Y303b

Ve bu dîvârın bir ucu tâ cebel-i Uhud dâmeninde Hazret-i Hamza şehîd olduğu mahalle varır. Bir ucu yine Hazret-i Hamza âsitânesine karîb varır. Bu sahrâ serâpâ hûn-ı sahâbe ile mülemmâ‘ olmuşdur. Tebevvül [ü] tegavvuzdan hazer Y 303b edüp âdâb üzre ziyâret etmek gerekdir, ve's-selâm. Zîrâ bu fezâya şühedâ Tarlası derler. Niçe bin cân u baş oynamış tarladır. Mahsûlü du‘â hırmeninde derilir kim Hadîs:

EÇS IX Y303b

Ve ba‘zı sulehâ-yı ümmetden kimesne Hazret-i Risâlet-penâh'a mahabbetinden uğuruna cân fedâ edüp şehîd olanlar içinde bulunayım deyü bu mahalde defn olunması içün vasıyyet eder. Allâhümme yessir. Ve her sene mâh-ı Muharremde ve mâh-ı Saferde bu Hazret-i Hamza âsitânesinde mevlûd-ı şerîf olup yedi sekiz bin âdem cem‘ olup mevlûd-ı şerîf tilâvet olurken elbette aşk-ı ilâhî ile âlûde bir âdem merhûm olmuş bulunur. Aceb sırrullâhdır. Ol âdemi gasl edüp şühedâlar hırmenine defn ederler. Rahmetullâhi aleyh.

EÇS IX Y303b

Bu arada dahi Medîne hâricindeki ziyâretler tamâm olup yine bâğ u bâğçeler içre Medîne-i münevvereye varup,

EÇS IX Y303b

Evsâf-ı ziyâret-i vedâ‘: ihvân-ı züvvârân-ı seyyâhâna ma‘lûm ola kim bu Medîne-i münevverenin bu tertîb üzre ziyâretleri tamâm oldukda şart oldur kim ibtidâ ke'l-evvel pâk gusl edüp ve pâk libâslar geyüp yâhûd muhrem varırsan dahi nûrun âlâ-nûrdur. Âdâb üzre kal‘a kapusundan içeri girüp tâ Hazret-i Resûl'ün câmi‘-i şerîfine varınca salâvat-ı şerîfeye müdâvemet ederek vara. Ammâ evvelki gibi Bâb-ı Selâm'dan girmeye. Âdâb oldur kim bu ziyâret-i vedâ‘da Hazret-i Risâlet-penâh'ın pây-i sa‘âdeti tarafında Bâb-ı Cibrîl'den girdikde bu du‘âyı okuya:

EÇS IX Y303b

"Esselâmü aleyke yâ Resûlallâh nes'elüke en tes'elallâhe en lâ yakta‘a âsârenâ min zürriyyetike ve haremike bien yu‘îdenâ sâlimîn gânimîn ilâ evtâninâ ve en yübârike lenâ fîmâ vehebe lenâ mine'l-veledi ve havele mine'n-ni‘ami ve yerzukana'ş-şukra alâ zâlik. Allâhümme lâ tec‘al hâzâ âhara min ziyâreti kabri nebiyyike fein teveffeytenî kable zâlike feinnî eşhedü fî memâtî mâ eşhedtühü fî hayâtî en lâ ilâhe illallâhu vahdehu lâ şerîke leh ve enne Muhammeden abduhu ve resûluh. Rabbenâ âtinâ fi'd-dünyâ haseneten ve fi'l-âhireti haseneten ve kınâ azâbe'n-nâr. Sübhâne Rabbeke rabbe'l-izzeti ammâ yasıfûn ve selâmün ale'l-mürselîn ve'l-hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn." deyüp,

EÇS IX Y303b

"Elvedâ‘ yâ Resûlullâh! Elvedâ‘" deyüp gerü gerü gide, ve's-selâm.

EÇS IX Y303b

Elhamdülillâh bu tertîb üzre kırk yıl arzû etdiğim efendim Hazret-i Risâlet-penâhı ziyâret edüp bu üslûb üzre alâ-kadri'l-imkân evsâf-ı şerîflerin tahrîr ü tesvîd etdik. Hâzâ min-fazlı Rabbî.

EÇS IX Y303b

Ve sâ‘at-be-sâ‘at ziyâret etdiğimiz yerleri rub‘ dâyire ile tahrîr eyledik

EÇS IX Y303b–Y304a

Evvelâ, bu Medîne iklîm-i sânîdedir. İklîm-i sânî be-kavl-i hukemâ eyle bulunmuşdur kim mebde-i arzı 20 derece ve 27 dakîka ola. Ve tûl-i nehârı 13 sâ‘at ve 15 dakîka ola. Ve bu iklîm-i sânînin vasatı ol makâmdır kim arzı 24 derece ve 40 dakîka ola. Ve tûl-i nehârı 13 sâ‘at ola. Efvâh-ı âlemde iklîm-i Y 304a sânî (---) (---) (---) ve gündüz berâber ola. Hayır, bu söz efsânedir. Mekke'de bile şeb [u] rûz berâber değildir. Müddet-i (---) (---) (---) nehâr [ve] leyl berâber değildir. Mekke'den cânib-i cenûba on iki sâ‘at leb-i deryâda Cidde benderindendir. (---) (---) (---) Yelemlem nâm mahalde dürüst şeb [u] rûz berâberdir. Ammâ bu Medîne'de tûl-i nehâr on üç sâ‘at, (---) (---) (---)

EÇS IX Y304a

Medîne'den Mekke'ye gitdiğimizi beyân eder

EÇS IX Y304a

Evvelâ Hüseyin Paşa efendimiz tarafından toplar atılup cemî‘i huccâc ziyâret-i vedâ‘ edüp (---) (---) (---) gün Medîne'den cenûb cânibine şâhrâh ile giderek şehrin iki cânibinde sarây-ı âlî temâşâ ederek (---) (---) (---) ederek tathîr olmuş kara taşlıklı yollar ile 2 sâ‘atde,

EÇS IX Y304a

Menzil-i Bi’r-i Hazret-i Alî: (---) (---) (---) Q 125b Yüklerin yıkmayup meks ederler. Tevâbi‘i çok olan hayme vü hargâhların kurarsa (---) (---) (---) sa‘y ederler. Evvelâ Bi’r-i Alî nâm mahal bir düz yerde bayırlar kurbunda Hazret-i Alî bostân kuyusu gibi bir vâsi‘ kuyu kazmış. Cânib-i erba‘asından sığırlar ile dollâblarından âb-ı hayâtı çekilüp aşren-fe-aşr havz-ı azîmler vardır. Anlara Birke-i Alî derler. Bu âb-ı hayât ol birkeye leb-ber-leb olup bu kadar bin huccâc-ı uryân ü biryân P 127a ü giryân-künân gusl edüp taşra çıkup ihrâmların kuşanırlar. Ve bu Bi’r-i Alî'den nûş ederler, gâyet lezîz sudur. Ve kuyusu alçakdır. Ve hurmâ bâğçeliği içinde bir teferrücgâh yerdir. Ve cânib-i erba‘asında ahâlî-i Medîne'nin bâğları ve çiftlikleri vardır.

EÇS IX Y304a

Ve bu mahalde ehl-i Medîne'nin cümle a‘yânı ve huccâcı ve ehl-i esnâfları gelüp bir azîm ordu bâzâr kurulup bey‘ ü şirâ olur. Ve ehl-i Medîne'den niçe bin fukarâ gelüp huccâc-ı müslimînin ümmîlerine ihrâma girmenin şurût [u] kuyûdın ta‘lîm ederler.

EÇS IX Y304a

Evvelâ mezheb-i Nu‘mân ibn Sâbit'de ihrâmdan evvel gusl sünnetdir. Andan ihrâma girmek (---)dir. Ammâ ihrâma girmenin üç şartı vardır. Evvelâ biri Müfred bi'l-hac'dır. Sânî, Müfred bi'l-umre'dir. Sâlis, Müfred bi'l-kırân'dır. Bu cümleden efdaldir. Ammâ ümmî âdeme gâyet müşkildir. Zîrâ ferâ'iz [ü] müstehabbât, vâcibât [ve] sünnetlerinin kemâ-hüve hakkuhu şurût [u] kuyûdu müşkildir. Değme âlîm şurûtıyla icrâ edemez. Ammâ hakîr za‘îf terkîb-i fakîr olmağile umre âsân olup umreye niyyet eyledim.

EÇS IX Y304a

Hâzâ du‘â-yı umre: "Allâhümme innî ürîdü'l-umrete fe-yessir hâlî ve takabbelhâ minnî ve bâreklî fîhâ neveytü'l-umrete ve ahremtü lillâhi ta‘âlâ" deyü ihrâm kuşanup pâ-bürehne ve ser-bürehne olup abdâl-ı uryân oldukda bu du‘âyı okuya ve savt-ı âlâ ile feryâd ederek tilâvet ede.

EÇS IX Y304a

Du‘â-i telbiye: "Allâhümme lebbeyk lebbeyk lâ şerîke leke lebbeyk inne'l-hamde ve'n-ni‘mete leke ve'l-mülke lâ şerîke lek" deyü ihrâm ile dervîşân gibi reftâr ederek telbiye du‘âsın okuya.

EÇS IX Y304a–Y304b

Ammâ elde bir arka kaşıyacak şart ve sünnetdir. Y 304b Zîrâ tâ Arafât'dan dönüp Mîne bâzârında kurbânlar kesilüp esbâb geymeyince tırnağile kaşınmak yokdur. Eğer kaşınırsan bir kurbân-ı cinâye lâzımdır. Anıniçün cümle huccâcın elinde birer arka kaşıyacağı vardır. Netîce bir uryân dervîş olup alâyık-ı dünyâdan berî olursun.

EÇS IX Y304b

Ve ihrâma girmek oldur kim Alî kuyusunda ba‘de'l-gusl bir pembe bezinden bir peştemâl belde ve biri dahi eğninde bürünürsün, ve's-selâm.

EÇS IX Y304b

Ammâ harîr haramdır. Ve üzerinde dikişli esbâb olmaya. Ammâ âlât-ı silâh kuşanmak mukarrerdir. Ammâ imâm-ı (---) kavlince bu âyet-i şerîfe hükmünce silâh ve akçe kîsesi taşımak câ’iz değildir. Âye[t]:

EÇS IX Y304b

emrine imtisâlen ceng [ü] cidâl câ'iz değildir.

EÇS IX Y304b

Ammâ imâm-ı (---) radıyallâhu anh Arab aşkıyâsı hâline vâkıf olup silâh kuşanmağa rızâ verüp, câ'izdir, demiş. Rahmetüllâhi aleyh.

EÇS IX Y304b

Bu imâm-ı (---) kavli üzre za‘îf olup umreye niyyet eden bir kaç vakit namâz ihrâm ile kılup yine ke'l-evvel esbâbların bir yerden geymeğe rızâ verüp Ka‘be'ye karîb Umre nâm mahalde yine ihrâma girüp tâ Mîne'de kurbânlar kesilince ihrâm ile dura.

EÇS IX Y304b

Ve esbâbın bir yerden geydiğiyçün bir cinâye kurbân ede. Ve eğer her gün birer esbâbın başka başka geyerse her esbâb içün birer kurbân lâzım gelir. Ve tırnağile kaşınsa kezâlik cinâye kurbânı lâzım gelir. Ve eğer yalnız hacca niyyet ederim dersen du‘âsı ve niyyeti böyle tilâvet olunur.

EÇS IX Y304b

Du‘â-yı niyyet-i ihrâmü'l-hac: "Allâhümme innî ürîdü'l-hacca fe-yessir lî ve tekabbelhu minnî ve bâreklî fîhi neveytü'l-hacca ve ahremtü lillâhi ta‘âlâ." diye.

EÇS IX Y304b

Bu niyyetde dahi tırnağile kaşınmayup ve kehle öldürmeyüp füsûk [u] cidâl etmemek gerek. Ve üçüncü niyyet niyyet-i kırân'dır.

EÇS IX Y304b

Du‘â-yı niyyet-i ihrâm-ı kırân: "Allâhümme innî ürîdü'l-umrete ve'l-hacca fe-yessirhümâ lî ve tekabbelhümâ minnî neveytül'l-umrete ve'l-hacca ve ahremtü bihimâ lillâhi ta‘âlâ." deyüp telbiye edüp,

EÇS IX Y304b

Du‘â-yı telbiye: "Lebbeyk Allâhümme lebbeyk lâ şerîke leke lebbeyk inne'l-hamde ve'n-ni‘mete leke ve'l-mülke lâ şerîke lek." diye

EÇS IX Y304b

Bu niyyetde dahi tırnağile kaşınmayup pire ve kehle öldürmeyüp ve lâ-füsuk velâ-cidâl nass-ı kâtı‘ı emrine fermânber olup kimse döğmeyüp söğmeyüp ceng [ü] cidâl eylememek gerek, zîrâ cinâye kurbân etmek gerek.

EÇS IX Y304b

Eğer bunlara tahammül edemem, kehle ve pire öldürürüm ve tırnağile kaşınırım ve sevdâ-zede kimesneyim, çekişirim ve döğüşürüm dersen müfreden bi'l-umre niyyet etmeden evlâsı yokdur. Zîrâ üç vakit salâtı edâ edince ihrâm ile dururum ve cümle esbâblarım geyerim ve cinâye bir kurbân ile cinâyeyi iskât ederim, dersen, umre niyyetinden âsân niyyet yokdur.

EÇS IX Y304b–Y305a

Ve bu Bi’r-i Alî'de üç nev‘ üzre niyyet edüp ihrâma girdikden sonra bu Bi’r-i Alî'de bir mescid-i Hazret-i Alî vardır. Bir hurmâ hadîkası içre on iki kubbe kârgîr binâ minâresiz mesciddir. Cümle huccâc anda ikişer rek‘at sünnet-i ihrâm kılup hukûk-ı vâlideyn içün du‘â etmek gerekdir. Y 305a Bu mescidin ne mahfili ve ne minberi ve ne döşemesi vardır. Cümle kum döşeli bir mescid-i münevverdir.

EÇS IX Y305a

Bu Bi’r-i Alî'de cümle huccâc beyâz kefenlerin boğazlarına geçirüp başı kabak yalın ayak âdemlerin "Lebbeyk Allâhümme lebbeyk" sadâları evc-i âsumâna peyveste olup eyle sadâ-yı Allâh Allâh kopar kim gûyâ mahşer gününden bir nişân olur. Dağ u taş beyâz kefenli âdem ile mâl-â-mâl olup herkes alâyık-ı dünyâdan el çekerler.

EÇS IX Y305a

Ba‘dehu Bi’r-i Alî'de salât-ı mağribi edâ edüp nefîrler çalınup Bi’r-i Alî'den cümle tulumları doldurmak gerek, zîrâ ileri kubûr-ı şühedâ'da su yokdur. Andan meş‘aller çerâgân olup kıble cânibine tathîr olmuş yolların iki cânibinde Medîne kurâları içre ubûr ederek Bi’r-i Alî'den öte Mekke şerîfi hükmündedir. Gâyet emn [ü] emândır. Yagı ve bâgî ve dağî Urbân-ı uryân havfi yokdur. Ammâ ordu içindeki akkâm meş‘alciyân ve kavvâs ve sakkâ ve cemmâl haşerâtları hırsızlarından gâyet ihtirâz lâzımdır. Bi’r-i Alî'den cenûba yine taşlı ve bayırlı pâk yerlerdir. Anda o kadar havf olunmaz. Belki içre giderek,

EÇS IX Y305a

Karye-i (---) (---) (---) (---)

EÇS IX Y305a

Karye-i (---) (---) (---) hükmünde bâğ u bâğçeli câmi‘ ve hammâmlı ma‘mûr kurâlardır. Bunları ubûr ederek câ-be-câ muğaylân (---) (---) (---) âheste reviş giderek 12 sâ‘atde,

EÇS IX Y305a

Menzil-i kubûr-ı şühedâ: Bayırlı ve taşlı ve muğaylânlı bir (---) (---) (---) Melek Ahmed Paşa efendimiz şâm vezîri iken ol sene giden huccâcdan bu mahalde bin (---) (---) (---) (---)

EÇS IX Y305a

Hazret-i Risâlet asrında Mekke münkirleri ile bu mahalde ceng-i azîm olup binden mütecâviz Sahâbe-i kirâm (---) (---) (---) hâlâ merkad-i şerîfleri zâhir ü bâhirdir. Bu menzilde muğaylân hıyâbânları içre meks (---) (---) (---) bey‘den olunup çün Urbân me’kulât [u] meşrûbâta müte‘allik âb-ı hayât sular getirdiler.

EÇS IX Y305a

Hamd-i Hudâ gece (---) (---) (---) durup lerin derüp(?) vakt-i seherde nefîrler çalınup andan yine cenûba dere ve depeler ve evc-i Q 126a semâya ser çekmiş kayalı dağlar içre merhûm Alî Beğ'in tathîr etdüği muğaylânlı yollar ile,