İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y315a
Bir kerre öpmek gerek, (---) (---) (---) ileyke nûrun alâ-nûrdur. Ammâ izdihâmdan her bâr öpmek müşkildir.
EÇS IX Y315a
Uzakdan (---) (---) (---) (---) (---) evvelde Hacerü'l-esved'e vardıkda bu du‘âyı okuya:
EÇS IX Y315a
"Lâ ilâhe illallâhu vahdehu lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü vehüve alâ külli şey'in kadîr" (---)
EÇS IX Y315a
Hacerü'l-esved'in önüne varup iki ellerin kaldırup Allâhu ekber diye. Ve ellerin mâbeynin öpüp ellerin yüzüne sürüp tavâfa niyyet edüp,
EÇS IX Y315a
"Allâhümme salli alâ Muhammedin ve alâ âli Muhammed" diye.
EÇS IX Y315a
Andan yine âdâb üzre Hacerü'l-esved'e vara. İki ellerin namâza kaldırır gibi kaldırup tekbîr getirüp Hacerü'l-esved'i bilâ-savt bûs edüp bu du‘âyı okuya,
EÇS IX Y315a
"Allâhümme îmânen bike ve tasdîkan bikitâbike ve vefâen bi‘ahdike vettibâ‘an li-sünneti nebiyyike Muhammedin aleyhi's-selâm" deyüp tavâfa başlayup ibtidâ Ka‘be kapusu önünden (---) (---) (---) (---) [nâ]tüvân ve kâbin(?) bir ümmî âdemim, bu kadar du‘âyı tilâvet etmeğe isti‘dâdım yokdur dersen her mekânda bu du‘âyı okuya,
EÇS IX Y315a–Y315b
"Sübnânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ Y 315b ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm" deyüp tavâf ede. Q 130a
EÇS IX Y315b
Ammâ dahi efdali sulehâ-yı ümmetden ve ulemâ-yı rahmetden ba‘zı kimesneler bu âyet-i şerîfeyi tilâvet ederek tavâf ederler: âye[t]:
EÇS IX Y315b
demek âsândır.
EÇS IX Y315b
Elbette bu du‘âlardan biri okunmağa muhtâcdır. Dahi âsânı delîl ile el ele olup Beyt-i şerîf'in cânib-i erba‘asında reftâr ederek delîlin ne okursa sen dahi anı tilâvet ederek şavt şavt zevk [u] şevk ile tavâf ve Safâ ve Merve edüp safâ ile haccın tamâm olur.
EÇS IX Y315b
Geldik imdi Hacerü'l-esved'den sonra Ka‘be kapusuna doğru gide.
EÇS IX Y315b
Ka‘be kapusiyle Hacerü'l-esved mâbeyni üç adımdır. P 131b Kâmiller ana Mültezem derler. Ol mahalle vardıkda bu du‘âyı okuya:
EÇS IX Y315b
"Allâhümme inne leke aleyye hukûkan fe-tesaddak bihâ aleyye" diye.
EÇS IX Y315b
Andan Ka‘be'yi tavâfa niyyet etdükde bu du‘âyı okuya:
EÇS IX Y315b
"Allâhümme innî ürîdü tavâfe beytike'l-harâm fe-yessir lî ve tekabbelhu minnî" diye.
EÇS IX Y315b
Ba‘dehu Beyt-i şerîfi yedi kerre tavâf eylesün. Buna tavâf-ı Kudûm derler. Âfâkîler içün sünnet-i Resûl'dür ammâ Mekke ehline sünnet değildir.
EÇS IX Y315b
Ve tavâf ederken sarığının ridâsındaki ucunu bir zirâ‘ sarkıdup sağ koltuğunun altına sarkıtsın. Ve bir ucunu sağ omuzunun üzerine koyup yedi kerre tavâf etsin. Bu yedi tavâfın üç evvelkisin sür‘at ile yürüsün. Ve pehlivânlar gibi iki omuzların ve kollarını silke silke ve salına salına yürüsün. Kaçan ki Ka‘be kapusuna vara, bu du‘â kırâ’at oluna:
EÇS IX Y315b
"Allâhümme inne hâze'l-beyte beytüke ve'l-hareme haremüke ve'l-emne emnüke ve'l-abde abdüke ve hâza makâmu'l-âiz bike mine'n-nâr ve harrim luhûmenâ ve beşşirnâ ale'n-nâri bi-rahmetike yâ erhame'r-râhimîn" diye.
EÇS IX Y315b
Ba‘dehu Ka‘be kapusunun solunda çâr-kûşe bir çukurcuk vardır. Ana Ma‘cene derler, ya‘nî Hazret-i İbrâhîm Halîl Ka‘be'yi binâ etdükde bu çukurda Ka‘be içün çamur karışdırdığı mahaldir.
EÇS IX Y315b
Anı ubûr edüp yedi adımda Rükn-i Irâkî'dir kim cânib-i şarkîde Bağdâd tarafında olduğıyçün Rükn-i Irâk derler. Rükn lisân-ı Arabda köşeye derler. Bu Rükn-i Irâk'a geldikde bu du‘âyı tilâvet ede:
EÇS IX Y315b
"Allâhümme innî e‘ûzü bike mine'ş-şekki ve'ş-şirki ve'n-nifâkı ve'ş-şikâk ve sûi'l-ahlâkı ve sûi'l-münkalibi ve'l-manzar fi'l-ehli ve'l-mâli ve'l-veled" diye.
EÇS IX Y315b
Altun oluk altına vardıkda bu du‘âyı okuya:
EÇS IX Y315b
"Allâhümme innî es'elüke îmânen lâ yezûlü ve yakînen sâdıkan lâ yenfezü ve mürâfakate nebiyyike Muhammedin sallallâhu aleyhi ve sellem. Allâhümme ezılnî tahte zıllı arşike yevme lâ zılla illâ zıllı arşike ve eskınî bi-ke'si nebiyyike Muhammedin sallallâhu aleyhi ve sellem henîen merîen şerbete lâ ezmâe ba‘dehâ ebedâ" diye.
EÇS IX Y315b–Y316a
Ammâ tavâfı Rükn-i Irâkî'den içeri Hatîm'e girüp Altun oluk altından geçüp tavâf etmeye, Hatîm'den taşra deverân ede. Zîrâ bu Hatîm dahi rivâyât-ı sahîhalar ile Ka‘be-i şerîfdendir, mahallinde tahrîr olunur. Anıniçün Y 316a taşradan devr edeler kim tavâf sahîh ola. Andan Rükn-i Şâmî'ye vardıkda bu du‘âyı âgâze ede:
EÇS IX Y316a
"Allâhümme ec‘alhu haccen mebrûren ve sa‘yen meşkûren ve zenben mağfûren ve amelen makbûlen ve ticâreten len tebûr, yâ Azîz yâ Gafûr" diye.
EÇS IX Y316a
Ve Rükn-i Yemânî'de cânib-i cenûbda Yemen cânibinde olduğıyçün Rükn-i Yemânî derler. Ol mahalle geldikde bi-hân în du‘ârâ:
EÇS IX Y316a
"Allâhümme innî es'elükel-afve ve'l-âfiyete fi'd-dîni ve'd-dünyâ ve'l-âhire.
EÇS IX Y316a
diye. Ve Rükn-i Yemânî'den Hacerü'l-esved'e gelince yine
EÇS IX Y316a
âyet-i şerîfin tilâvet ede.
EÇS IX Y316a
Ve Ka‘be'nin her köşesine geldikde sağ elin rükünlere dokundurup elin yüzüne sürmek sünnetdir. Dördüncü rüknünde Hacerü'l-Esved'dir. Anı öpe yâhûd istilâm ede.
EÇS IX Y316a
Bu vech-i meşrûh üzre yedi kerre Ka‘be'yi tavâf ede. İnşâ’allâh haccı sahîh olur. Bu minvâl üzre yedi kerre tavâf-ı Mekke tamâm oldukda Ka‘be'den yigirmi adım cânib-i şarka,
EÇS IX Y316a
Ziyâret-i makâm-ı İbrâhîm Halîlullâh: Bu makâma geldikde eğer mümkin ise içeri girüp sandûkayı bûs edüp pây-i şerîfleri çukurundaki gülâb ile yüzün gasl ede ve eğer girmek mümkin değil ise bu kubbenin etrâfında şebekelerin bir cânibinde Ka‘be-i şerîfe yönelüp iki rek‘at kazâ yâhûd nâfile namâz kılup bu du‘âyı tilâvet ede:
EÇS IX Y316a
"Allâhümme ene abdüke vebnü abdike eteytüke bi-zünûbin kesîretin ve a‘mâlin seyyietin ve hâza makâmu'l-âiz bike mine'n-nâr vağfirlî inneke ente'l-gafûru'r-rahîm. Allâhümmağfir li'l-mü'minîne ve'l-mü'minât vağfirlî zünûbî ve metti‘nî bimâ razaktenî ve bâreklî fîmâ a‘taytenî vahlef alâ külli gâibetin lî bi-hayrin" diye.
EÇS IX Y316a
Andan âb-ı Zemzem kuyusuna vara. İçeri girüp âb-ı hayâtı nûş ederken bu du‘â-yı mâ’ü'l-hayât âb-ı Zemzemi tilâvet ede:
EÇS IX Y316a
"Allâhümme innî es'elüke ilmen nâfi‘an ve rızkan vâsi‘an ve şifâen min külli dâin vağsil kalbî ve'mla’hu ve min haşyetik." deyüp kana kana içüp ihrâmına döke.
EÇS IX Y316a
Andan yine âdâb üzre gerü dönüp Benî Mahrûm kapusundan taşra çıka. Bu kapuya Bâb-ı Safâ dahi derler.
EÇS IX Y316a
Ziyâret-i sa‘y-i Safâ: Bâb-ı Safâ'dan çıkup yine Safâ'ya varınca cânib-i cenûb ile maşrık mâbeyninde inbat rûzgârı üzre üç yüz adım gidüp sehelce mürtefi‘ yere altı kademe taş nerdübân ile çıkup Ka‘be-i şerîfe müteveccih olup bu du‘âyı okuya:
EÇS IX Y316a
"Allâhu ekber Allâhu ekber Allâhu ekber ve lillâhi'l-hamd. Allâhu ekber alâ mâ hedânâ ve'l-hamdü lillâhi alâ mâ evlânâ lâ ilâhe illalâhu vahdehu lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü vehüve alâ külli şey'in kadîr lâ ilâhe illalâh ve lâ na‘büdü illâ iyyâh muhlisîne lehü'd-dîne ve lev kerihe'l-kâfirûn"
EÇS IX Y316a–Y316b
deyüp andan seğirde seğirde ol izdihâm-ı çârsû içre, Mîleyn-i Ahdareyn derler, tarîk-ı âmmın iki tarafında yeşil direkler olduğundan Mîleyn-i Ahdareyn derler. Yolun sol tarafındaki Ka‘be'nin harem dîvârına muttasıldır. Karşu tarafındaki sokak aşırı {Sakkâ başı hânesi köşesinde} yeşil Y 316b direkdir ve kanâdîller ile bu amûdlar zeyn olmuşdur. Safâ'dan bu mahalle gelince seğirde seğirde gelmek sünnetdir.