İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y325a
Bunda îd-ı adhânın üç gününde meks olunur. Evvelâ şehr-i Mînâ bir vâsi‘ vâdî içinde iki cânibi yalçın kayalı yerde şarkdan cânib-i garba tûlânî Arafât râhı üzre tûlu iki bin adım bir şehr-i azîmdir. Şerîf hazretleri yine hükmündedir ve bir şerîf yine kâ’immakâmdır. Ve şarkdan garba dörd şâhrâhdır. Ve bu râhların cânibeynleri kat-ender-kat sarây-ı âlîlerdir ve cümle kârgîr binâlardır. Ve sütûhları kireç ile mestûr sağîr ü kebîr iki bin hâne-i ma‘mûrelerdir.
EÇS IX Y325a
Ve şâhrâha nâzır her hânede birer ikişer şâhnişînler mukarrerdir. Cümle sarâylara huccâc-ı müslimîn meks edüp üç gün üç gece zevk [u] safâ ederler. Ve her hânede birer âb-ı hayât çâh-ı mâ mukarrerdir. Gerçi Arafât suyu bu şehirden ubûr edüp Mekke'ye gider ammâ sâhibü'l-hayrâtlar mukayyed olmamışlar. Bir kaç yerde çeşmeler etmemişler. Ol ecilden cümle suları kuyulardır. Ve her hâne altında birer sebîlhâne mukarrerdir. Ve her hânede hurmâ ağaçları mukarrerdir. Câ-be-câ bâğçelerinde limon ve turunc şecereleri ve gül [ü] gülistânları vardır.
EÇS IX Y325a
Ve hevâsı Mekke'den latîfdir, zîrâ Mekke'den Mîne'ye gelince iki sâ‘at bâlâya gidilir. Zemîni haylî irtifâ‘ üzredir ve muzlim yerde değildir. Gâyet küşâde mahalle vâki‘ olmuşdur. Ve ehl-i Mekke sekiz ay kâmil bunda sâkin olup kesb-i hevâ ederler. Ba‘dehu şehr-i Abbâs'a giderler.
EÇS IX Y325a
Ve bu Mîne şehrinde cümle sekiz yüz mikdârı kârgîr dekâkînler vardır. Ve bin mikdârı dahi haymeler ve külbeler ile esvâk-ı muhtasarlar vardır. Ekseriyyâ dükkânlar mezkûr şürefâ sarâylarının altında vâki‘ olmuşdur.
EÇS IX Y325a–Y325b
Ve cümle kırk beş vekâledir. Cümleden Şerîf Zeyd hazretlerinin hânı mükellefdir. Ve Şerîf Y 325b İzzeddîn hânı ve Şerîf Ahmed hânı ve Şerîf Hamûde hânı, bunlar dahi huccâc ü tüccâr ile mâl-â-mâl olur.
EÇS IX Y325b
Ve bir hammâm-ı muhtasarı vardır. Ve kırk kahvehânesi vardır. Huccâc mevsiminde âdem deryâsı olur. Ve bu mevsimde dahi cümle şürefâ ehl [ü] iyâlleri ile gelüp a‘yân-ı huccâca ıyd-ı adhânın üç gününde ziyâfet-i azîmler edüp hüsn-i ülfet edüp huccâc dahi anlara ikrâm ederler. Ammâ huccâcdan sonra her hânda birer ikişer bâğbân ve gayri fukarâ-yı Urbân sâkin olurlar. Ve ba‘zı P 135b zamân bir kaç şürefâ bir yere gelüp at ve heccânlarına süvâr olup bu Mîne'de zevk ü safâ edüp yine Mekke'ye revâne olurlar. Hâsıl-ı kelâm bu Mînâ ehl-i Mekke'nin yaylağıdır.
EÇS IX Y325b
Ve bu şehirde cümle yetmiş mihrâbdır. Cümleden mükellef kal‘a-misâl binâ-yı azîm,
EÇS IX Y325b
Evsâf-ı câmi‘-i Hayf câmi‘-ender-câmi‘-i Zayf
EÇS IX Y325b
Biri biri içinde iki kat câmi‘dir. İbtidâ binâsı Hazret-i Risâlet-penâh'ındır kim ba‘de'n-nübüvve sene 12 târîhinde binâ etmişlerdir. Gazâ mâlıyla binâ olunup ba‘de'l-itmâm cümle Sahâbe-i kirâma bu câmi‘ içre bir tancere her meyve ile ziyâfet etmişlerdir. Anıniçün câmi‘ü'z-Zayf derler. Ba‘dehu Hazret-i Ebâ Bekir ve Ömer ve Osmân ve Alî tevsî‘ etmişlerdir.
EÇS IX Y325b
Sene 1025 târîhinde Sultân Ahmed tevsî‘ ü tecdîd edüp bir kal‘a-misâl câmi‘ etmişdir. [[(---) (---) (---)]] Kırk tâk-ı kârgîr üzre elli dörd kubbe-i âlîdir. Ve mezâhib-i erba‘a içün dörd mihrâbı vardır. [[(---) (---) (---)]] ayak taş nerdübân ile sünnet-i Resûlullâh üzre bir alçacık minberi vardır. Ammâ iki cânibinde kurşum [[(---) (---) (---)]] kademe bir minberdir.
EÇS IX Y325b
Ve bu minber dîvârında çâr-kûşe bir beyâz mermer üzre celî hatt ile böyle tahrîr olunmuşdur. Târîh:
EÇS IX Y325b
"[[(---) (---) (---)]] en-nebiyyü Fustât sallallâhu aleyhi ve sellem. Sultânu'l-berreyn ve hâkânu'l-bahreyn hâdimü'l-Haremeyni'ş-şerîfeyn Q 134a Sultân Ahmed Hân bin Sultân Mehemmed Hân hallede hılâfetehu ilâ âhiri'z-zamân ve nihâyeti'd-devrân târîh hams ve ışrîn ve elf" [1025] merkûm olunmuşdur.
EÇS IX Y325b
Ve bu târîhin fevkinde bir müdevver dâ’ire-i mermer-i hâm üzre celî hatt ile bu târîh terkîm olunmuşdur:
EÇS IX Y325b
"Mevlânâ es-Sultân Melikü't-Tâhir azze nasruhu." yazılmışdır.
EÇS IX Y325b
Ve bu câmi‘de kanâdîllerden gayri âvîze ve maslûbât musanna‘âtdan bir şey yokdur. Ve hâlîçe ve hasîr dahi mebsût değildir. Serâpâ rimâl-i sâ‘at döşelidir. Ve harem kezâlik rimâl-i rakîk döşelidir. Cirm-i harem tûlen ve arzen ikişer yüz germe adımdır kim gûyâ bir sahrâdır.
EÇS IX Y325b
Ve bu haremin cânib-i erba‘ası kal‘a dîvârı-misâl sedd-i İskender-vâr dîvâr-ı üstüvârdır. Ve dâ’iren-mâdâr kal‘a bedenleri gibi beden beden binâ olunup ziynet vermiş.
EÇS IX Y325b–Y326a
Ve bir kıble kapusu ve iki yan kapusu var. Sağ cânibindeki yan kapu üzre e’imme ve hutebâ hâneleri vardır. Ve yine bu kapu üzre iki tabakalı bir minâre-i mevzûnu vardır. Leyle-i îd-ı adhâda savt-ı hazînler ile mü’ezzinân makâm-ı hicâz'da âgâze-i Hicâz ile vakt-i Y 326a Şâfi‘îye dek temcîdler tilâvet olunur.
EÇS IX Y326a
Ve bu sahrâ-misâl haremin tâ vasatında bir câmi‘ dahi vardır. Ol câmi‘-i Resûllâh'dır. Sekiz amûd-ı müntehâ üzre evc-i semâya ser çekmiş kasr-ı âlî-misâl bir kubbe-i nühtâk [u] revâkdır. Eyle kubbe-i mînâ ve kâse-i dürr-i beyz-âsâ bir kubbe-i münevverdir kim nazîri yokdur. Serâpâ beyâz kireç sıvalıdır. Tarz-ı kadîm bir musanna‘ mihrâbı vardır. Ammâ minberi yokdur. Ve kubbe-i nîlgûnunun içinde tâ ortasında bir müdevver dâ’ire içinde hatt-ı kadîm ile âye[t]: Arapça âyeti tahrîr olunmuşdur kim hâlâ ol hatta hatt-ı kûfî derler. Gâyet musanna‘ hatdır.
EÇS IX Y326a
Ve yine bu kubbenin dahi aşağı etrâfında sûre-i Feth-i şerîf tahrîr olunmuşdur. Ve bu kubbeye muttasıl bir soffa ve bir musanna‘ minâresi var. El-hâsıl vâcibü's-seyr bir câmi‘-i dilküşâdır. Bunda dahi ibâdet etmek savâbdır.
EÇS IX Y326a
Ve bu câmi‘in yanında makâm-ı Hazret-i Alî Mîne bâzârına geldikde bunda meks edüp Düldül'ün bağladuğı mahal nümâyândır. Ve ıyd-ı adhânın üç gün üç gecesinde niçe yüz bin huccâc bu câmi‘-i Hayf'da evkât-ı hamseyi edâ ederler. İki yüzden mütecâviz e’imme ve hutebâları ve meşâyihi ve mü’ezzinân huddâmları vardır, ve's-selâm. Ve bu câmi‘in hareminin sol tarafı köşesinde dağa on adım karîb,
EÇS IX Y326a
Cebel-i Ve'l-mürselât: Bir küçük cebel-i sağîredir, ammâ gûyâ nûr-ı mübîndir. Anda bir gâr vardır, Gâr-ı Resûlullâh derler. Hazret-i Mefhar-i mevcûdât Mîne bâzârına geldikde sa‘âdetle bu gârda sâkin olurlar imiş. Cenâb-ı Hak tarafından Cibrîl-i Emîn vâsıtasıyla sûre-i Ve'l-mürselât nâzil oldukda bu gârın cânib-i şarkîsi şakk olup Hazret-i Cibrîl zâhir olduğu mahal bir mücellâ kayadır, hâlâ âşikâredir. Ve bunda yine kayadan bir mihrâb vardır. Hazret-i Risâlet ol mihrâbda ibâdet edermiş. Ve ser-i sa‘âdetleri kıyâmları hâlinde mağâranın fevkıne te’sîr etdüği ser-i sa‘âdetleri yeri nümâyândır. Cümle züvvâr ol kayaya ellerin sürüp sağ elin yüzüne sürerler. Ve sûre-i Mürselât bu gârda nâzil olduğıyçün Mürselât kayası derler. Ve bu gârda ibâdet edüp sûre-i Ve'l-mürselât'ı tilâvet edüp vâlideyn rûhlarına hibe eylemek savâbdır. Andan cebel-i Sebîre'de,
EÇS IX Y326a
Mescid-i Kepş: Bir küçük mesciddir. Bunda ibâdet oluna. Ve ana karîb yine cebelin dâmeninde,
EÇS IX Y326a
Mescid-i Nahir: Bunda dahi iki rek‘at nâfile yâhûd kazâ namâz kılınup âkıbet hayırlığıyçün du‘â oluna.
EÇS IX Y326a
Ziyâret-i Ebü'n-nidâ: Bunlar Hazret-i Risâlet'in dellâlı idi. Anıniçün Ebü'n-nidâ derler. Sahâbe-i kirâmdandır. Bir küçük kubbede medfûndur. Ve Mekke'ye giderken Mîne şehrinin nihâyetinde tarîk-ı âmm üzre,
EÇS IX Y326a–Y326b
Ziyâret-i Hazret-i (---) (---) Sahâbe-i kirâmdandır. Bir gâr içinde medfûndur. Hâlâ cesed-i şerîfi zâhirde beyâz pembe-misâl ter ü tâze durur. Hurmâ lîfinden kefeni pâre pâre olmuş, ol gâr içre âsûdedirler. Yine bu mahalde Akabe kayaları dibinde Y 326b cebel-i Akabe dâmeninde bir soffa üzre,
EÇS IX Y326b
Ziyâret-i mescid-i Bî‘at: Bir küçük mesciddir, ammâ ziyâretgâh-ı hâs [u] âmdır. Mescid-i Bî‘at denmesinin aslı Hazret-i Risâlet'e kırk yaşında nübüvvet gelüp Cibrîl-i Emîn visâtatıyla yarlığ-ı Rabbülâlemîn getirüp âye[t]:
EÇS IX Y326b
fermân-ı Rabbü'l-İzzet gelince Resûlü's-sakaleyn bu mahalde Hazret-i Cibrîl'den bî‘at etdi. Cibrîl dahi Cenâb-ı Rabb-ı İzzet'in Yed-i Kudret'inden bî‘at etdi. Anıniçün bu mescide mescid-i Bî‘at derler.
EÇS IX Y326b
Ve bu mescidde vuzû‘ tahâret ve salâtın şerâyitin ve iki rek‘at namâz bunda farz olunup Cibrîl-i Emîn ta‘lîm edüp yine Cibrîl imâm olup salât-ı zuhuru edâ etdiler. Ve Hazret-i Risâlet imâm-ı enbiyâ olmağa dahi bî‘at verdi.
EÇS IX Y326b
Ve bu mahalde Hadîce-i Kübrâ Mînâ bâzârından gelirken görse kim bu mescid nûr olmuş.
EÇS IX Y326b
"Meğer Muhammed bunda ola" deyüp mescide girüp,
EÇS IX Y326b
"Risâlet mübârek bâd yâ Muhammed" deyüp ibtidâ îmâna gelen Hadîce-i Kübrâ'dır. Andan Hazret-i Ebâ Bekir ve Hazret-i Alî ve Zeyd ibn Hârise ve Abdullâh ibn Mes‘ûd ve Hazret-i Osmân ve Abdurrahmân ibn Avf ve Sa‘d ibn Ebî Vakkâs ve Zübeyr bini'l-Avâm ve Bilâl-i Habeşî ve Suheyb-i Rûmî cümle bu mescidde ibtidâ bunlar bî‘at etdiler.
EÇS IX Y326b
Ve Bedir gazâsında Ebû Cehl la‘în yetmiş nefer ta‘allûkâtının katl olunup ve niçe bin müşrikîn-i pür-kîn dendân-ı tîğden geçüp ammi-i Resûlullâh Abbâs yetmiş nefer tevâbi‘iyle esîr-i yesîr olup huzûr-ı Risâlet-penâh'a geldükde İslâm ile cümlesi müşerref olup anlar dahi bu mescid-i Bî‘at'de bî‘at edüp ismi Hazret-i Abbâs oldu. Anıniçün bu mescide mescid-i Bî‘at derler. Niçe bin Sahâbe-i kirâmın İslâm ile müşerref olduğu P 136a mahaldir. Ve du‘â müstecâbdır. Ve bu Mîne bâzârında niçe ziyâretler etdik, ammâ tahrîr tatvîl-i kelâm olup bununla iktifâ etdik.
EÇS IX Y326b
Evsâf-ı ziynet-i esvâk-ı Mîne ve şâdumânî-i asâkirü's-sultân ve sûr-ı şürefâ-yı evlâd-ı hitân ve zevk u safâ-yı huccâc [u] züvvârân
EÇS IX Y326b
Âşıkân-ı seyyâhâna şöyle ma‘lûm ola kim Müzdelife'den bu Mîne bâzârına gelüp deryâ-misâl huccâc ile meks olundukda cümle çavuşân ve dellâlân kol kol nidâ edüp,
EÇS IX Y326b
"Emânullâh emân-ı Âl-i Osmân'dır. Herkes metâ‘ın meydân-ı mahabbete arz-ı kâlây eyleyüp bey‘ [ü] şirâ eylesin" deyince el-azametüllâh cümle şürefâ hâne ve hânların ve cümle ehl-i hiref dükkân ve kahvehânelerin ve cümle huccâc hayme ve sâyebânların kanâdîller ile zeyn edüp cümle sevdâger tüccâr ehl-i berr ü bihâr dükkânların berk-i neyistân ve bahâr-ı gülistân u erguvân [[(---) (---) (---)]] Mîne bâzârı gûyâ İremezâtü'l-imâd olur kim gûyâ köhne pîrezen-i dünyâ nev-arûs olup beyt:
EÇS IX Y326b
Nev-arûs-ı hüsnünün gördüm bugün dîvânı var
EÇS IX Y326b
Her tarafdan güller açılmış gül-i handânı var
EÇS IX Y326b–Y327a
fehvâsı üzre herkes metâ‘ın meydân-ı mahabbete çıkarup bir alma ve bir Y 327a verme benî âdem izdihâmından [[(---) (---) (---)]] cüz’î ve küllî bey‘ [u] şirâ edüp levendâne ve mütekebbirâne ve muta‘azzımâne reftâr [u] güftâr eylemek [[(---) (---) (---)]] reftâr eylemek gâyet kabîh şeydir.
EÇS IX Y327a
Ve bu şehirde olan ibret-nümâ ve seyr [ü] temâşâ bir diyârda olmaz [[(---) (---) (---)]] Q 134b Mısır ve Şâm'ın Lahsa ve Basra'nın Irâkeyn [u] Rûm'un Hind ü Sind'in Çîn ü Mâçîn'in Hıtâ vü Hoten'in Belh [u] Buhârâ'nın Dağıstân u Horasân'ın Mağrib-zemîn ve Sûdân'ın Habeş Funcistân'ın ve'l-hâsıl bi'l-cümle bilâd-ı İslâmın huccâc tüccâr [ü] züvvârları herkes metâ‘ın bu Mîne bâzârına çıkarup tezyîn-i sûk etdiklerinde cemî‘i dekâkîn ve hayemâtlar dîbâ ve şîb ü zerbâf ve atlas ve kemhâ ve hârâ vü dârâyî ve sereng katîfe vâlâ ve niçe kerre yüz bin yük tefârûk ve akmişe-i fâhire kâlâyın bâzâr-ı hüsne zeyn ederler.
EÇS IX Y327a
Ve incü ve la‘l yâkût ve zümürrüd ve elmâs ve mercân ve kehrübâr ve pîrûze ve seylân akîk ve Yemenî ve aynü'l-hur ve ayn-ı semek makûlesi girân-bahâ zî-kıymet cevâhir her dükkânda yığın yığın fürûht olunmada. Ve incüler ve mercân ve kehrübâr tesâbîhleri şebeke-i semek-misâl rûy-ı dekâkînlere zeyn edüp lü‘lü ve mercânı küme küme âvîzeler edüp zeyn ederler.