İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y334a
Ammerallâhu kabletenâ Sene 959.
EÇS IX Y334a
Evsâf-ı ebvâb-ı Harem-i şerîf
EÇS IX Y334a
Elsine-i nâsda her bâb bir isim ile müsemmâdır. Ammâ bu kal‘a-misâl Harem-i şerîfin cânib-i erba‘asında cümle on tokuz yerde bâb-ı kebîrlerdir. Ammâ ba‘zı bâbların üçü birer yerde ve ba‘zısı ikisi ve beşi bir yerde kapulardır.
EÇS IX Y334a
Cümlesi ne mikdâr kapu olduğu ism [ü] resmiyle beyân olunur: Evvelâ bu harem çâr-kûşe vâki‘ olmuşdur.
EÇS IX Y334a
Cânib-i şarkîsinde dörd yerde kapulardır: Evvelki Bâb-ı Selâm'dır. Yan yana sıra ile üç kapudur. Ve kanatları pirinç kaplı musanna‘ kapulardır.
EÇS IX Y334a
Ve ikinci Bâb-ı Benî Şeybe kapusudur kim hâlâ miftâh-ı Beyt-i şerîf anların ırk-ı tâhiri yedindedir. Bu dahi üç kapu yan yanadır.
EÇS IX Y334a–Y334b
Ve yine bu cânib-i şarkda iki kapu dahi vardır. Biri Bâbü'n-Nebî Y 334b Hazret-i Risâlet-penâh'ın Beyt-i şerîfi idi. Harem-i şerîf tevsî‘ olundukda ol Beyt-i şerîfi harem dâhiline alup yerine bu bâbı binâ etdiler. Anıniçün Bâb-ı Nebî derler.
EÇS IX Y334b
Ve yine buna karîb Bâbü'l-Cenâyiz derler iki kapu yan yanadır. Ve gâyet musanna‘ kemerleri vardır.
EÇS IX Y334b
Ve üçüncü kapuya Bâbü'l-Abbâs derler. Hazret-i Abbâs'ın hânesi idi. Süleymân Hânî'de hareme zamm olunup kapu binâ olundu. Üç bâb-ı rûşen-tâb bâb-ı latîflerdir.
EÇS IX Y334b
Ve dördüncü kapuya Bâb-ı Alî derler ve Bâb-ı Benî Hâşim dahi derler. Bu cânib-i şark kapuları tamâm oldu.
EÇS IX Y334b
Andan cânib-i cenûbda yedi kapu vardır: Evvelkisi Bâb-ı Esvâk derler. İki kapudur.
EÇS IX Y334b
İkinci bâb-ı [[(---) (---) (---)]]
EÇS IX Y334b
Üçüncü kapuya Bâb-ı Safâ ve Bâb-ı Benî Mahzûm dahi derler. Safâ'ya bundan gitdiğiyçün Bâb-ı Safâ derler. [[(---) (---) (---)]]
EÇS IX Y334b
Dördüncü kapuya Bâb-ı Ciyâd derler. İki kapudur.
EÇS IX Y334b
Ve beşinci kapuya Bâb-ı Mücâhidiyye derler. [[(---) (---) (---)]]
EÇS IX Y334b
Ve altıncı kapuya Bâbu'l-Aclân derler.
EÇS IX Y334b
Ve yedinci kapuya Bâb-ı Ümmühânî derler. Gâyetü'l-gâye [[(---) (---) (---)]] iki bâb-ı zîbâ yan yanadır.
EÇS IX Y334b
Andan cânib-i garba üç kapu vardır: Evvelkisi Bâb-ı [[(---) (---) (---)]] İbrâhîm derler. Ve üçüncü kapuya Bâb-ı Umre derler bir alçak küçük kapudur. [[(---) (---) (---)]] [Bâb-ı] Sidre derler bir tâk kapudur.
EÇS IX Y334b
Ve ikinci kapuya Bâb-ı Atîk derler bir tâk kapudur. [[(---) (---) (---)]] Q 137b Garba meyilli düşmüş bir tâk kapudur.
EÇS IX Y334b
Ve dördüncü kapu-yı kebîr Bâb-ı Ziyâd derler, yanyana üç kapu-yı kebîrlerdir.
EÇS IX Y334b
Beşinci kapuya Bâbü'd-Dürriyye derler. Minâre-i Bâb-ı Selâm kurbundadır. İşte bu Harem-i şerîfin cânib-i erba‘asında olan bâblar bu hisâb üzre cümle otuz tokuz bâbdır. Ammâ,
EÇS IX Y334b
Bir kapudan bir kapu mâbeyne-hümâ ne kadar adımdır ve dâ’iren-mâdâr devr-i harem ne mikdâr hatvedir ve her kapunın atebe-i ulyâsı üzre mastûr olan âyet-i şerîfleri ve târîhleri ve sâhibü'l-hayrâtları beyân eder
EÇS IX Y334b
Der vasf-ı hatve-i Harem-i şerîf ve mâbeyne-hümâ ebvâb-ı latîf beyân eder: Evvelâ Bâb-ı Selâm sıra ile üç kapudur. Andan girüp bu kerre Harem-i şerîfin yan soffaları üzre kubbeler altından ve amûd-ı müntehâlar içinden cânib-i garba giderek Bâb-ı Selâm'dan ellinci adımda Bâbü'd-Dürriyye Şecerü'd-dürre nâm hâtûnun medrese-i azîmi yanıdır ve şimâle nâzır bir küçük kapudur.
EÇS IX Y334b–Y335a
Andan yine cânib-i garba giderek kubbeler altından ubûr ederek yine ellinci adımda Bâb-ı Ziyâd şimâle nâzırdır. Ve hareme on üç kademe taş nerdübân ile hareme enilir. Ve çârsû tarafına yine eylece on üç ayak taş nerdübân ile çıkılır, gâyet mürtefi‘ bâb-ı âlîdir. Zîrâ bu tarafdan seylâb-ı rahmet çok cereyân eder. Ve bu kapu yan yana üç kapudur. Orta kapu kemeri üzre hatt-ı Karahisârî Y 335a ile müzehheb mermer üzre âye[t]: Arapça âyeti mastûrdur. Ve bu kapudan içeri girdikde cânib-i erba‘ası sütûn-ı mevzûnlar ile müzeyyen bir küçük harem dahi vardır. Yine büyük hareme muttasıldır.
EÇS IX Y335a
Ve bu Bâb-ı Ziyâd'dan yine cânib-i garba kubbeler altından ubûr ederek yigirmi adımda Bâb-ı Ziyâde-i Dârü'n-Nedve, ba‘zılar Bâb-ı Yahûd derler. Zamân-ı cehâletde bu mahalde bir deyr-i Yahûd var imiş. Hazret-i Risâlet'e nübüvvet geldikde münhedim etmişdir. P 139b Bir muzlim bucakda bir küçük kapudur. Ve hareme on iki ayak taş nerdübân ile enilir. Ve taşradan yine eyle çıkılır.
EÇS IX Y335a
Andan yine cânib-i garba harem kubbeleri altından güzer ederek yüz adım gidüp Bâb-ı Bâsıtıyye şimâle nâzır bir kapudur. Andan hareme on iki kademe taş nerdübân ile enilir ammâ öte tarafı dolmadır, nerdübânı yokdur. Ve bu kapunun atebe-i ulyâsı üzre müzehheb hatt-ı celî ile mermer-i hâm üzre bu âye[t]:
EÇS IX Y335a
âyeti merkûmdur.
EÇS IX Y335a
Andan yine cânib-i garba kubbeler altından ubûr ederek elli adım gidüp Bâb-ı Atîk cânib-i şimâle nâzır bir kapudur. Ve hareme hareme andan haremde on kademe taş nerdübân ile enilir ve ardı düzdür, nerdübân yokdur. Ve bu kapunun kemeri üzre altun levha ile:
EÇS IX Y335a
"Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlallâh"
EÇS IX Y335a
terkîm olunmuşdur.
EÇS IX Y335a
Bu kapudan yine kubbeler altından cenûba giderek yigirminci adımda Bâb-ı Umre garba mekşûf bir kapudur. Ve hareme on ayak taş nerdübân ile nüzûl olunur. Ardı dolmadır, nerdübân yokdur. Ve bu kapunun kemerinde hatt-ı celî-i Karahisârî ile müzehheb âye[t]:
EÇS IX Y335a
âyeti mektûb olunmuşdur.
EÇS IX Y335a
Ve andan yine kubbeler altından cânib-i şarka yigirmi adım gidüp Bâb-ı Dâvûd bir küçük medrese kapusudur, garba nâzırdır. Ancak medrese halkı girir çıkar, şâhrâh değildir. Ve hareme berâber bir alçak kapudur. Sâ’ir kapular gibi nerdübânı yokdur.
EÇS IX Y335a
Andan kubbeler altından yine cânib-i şarka elli adım gidüp Bâb-ı İbrâhîm cânib-i cenûba nâzır bir bâb-ı kebîrdir. Bu kapudan hareme nüzûl ederken iki tarafından beşer ayak nerdübân ile enilir. Bu nerdübânlardan enince cânib-i erba‘ası sütûnlu ve kubbe-i âlîli bir küçük haremdir, ammâ yine Harem-i kebîre yine muttasıldır. Ve bu kapunun iki cânibinde hatt-ı kadîm ile Melik Kayıtbay târîhleri var. Ammâ mahlût erkâm olunmağile tahrîr olunmadı.
EÇS IX Y335a–Y335b
Yine bu kapudan cânib-i şarka kubbeler altından yigirmi adım gidüp Bâb-ı Hazûr yanyana iki kapudur. Ve gâyet musanna‘ kâr-ı Mısır pirinç kapudur. Eyle kalemkârî münakkaşdır kim zamânımız üstâdları kalemin urmada âcizlerdir. Cenûb cânibine mekşûf bir bâb-ı musanna‘dır. Ve yedi ayak taş nerdübân ile hareme nüzûl olunur, zîrâ Bâb-ı İbrâhîm'den berü haremin Y 335b taşrası tarik-ı âm ve sübül uğrağı mahal olduğundan bu kapular serâpâ nerdübân ile enilir ve çıkılır. Ve bu kapu üzre kûfî hatt ile âye[t]:
EÇS IX Y335b
"Bismillâhirrahmânirrahîm Yâ Mübdi’ yâ Mu‘îd"
EÇS IX Y335b
âyeti nemk olunmuşdur. Ve dahi celî hatt ile âye[t]:
EÇS IX Y335b
âyetinden sonra bu târîh:
EÇS IX Y335b
"Emera bi-imâreti hâze'l-bâbı'ş-şerîf fî eyyâmı Mevlânâ es-Sultân el-Melikü'n-nâsıru'd-dünyâ ve'd-dîn es-Sultân Barkûk ibn Sa‘îd. Sene erba‘a ve semâne mie." [804] terkîm olunmuşdur.
EÇS IX Y335b
Andan yine kubbeler altından cânib-i şark ile cenûb mâbeyni ki ana keştîbânlar kavlince inbat yeli derler, ol tarafa elli adım gidüp Bâb-ı Ümmühânî şarka nâzır iki kapu yanyanadır. Bu kapu Harem-i şerîfin bir köşesine vâki‘ olmuşdur. Ve yedi kademe taş nerdübân ile Harem'e nüzûl olunur bâb-ı latîfdir. Ve bu kapu mâbeyni huccâc-ı zevî'l-ihtiyâcın ârâmgâhı bir serdâb kapudur. Zira bâd-ı nesîm ve bâd-ı sabâ bu kapuda eser, âdem hayât-ı cân bulur. Zîrâ bu kapu yeri Hazret-i Risâlet-penâh'ın hâtûnu ümmü'l-müslimîn Sitti Ummühânî'nin hâne-i münevveri idi.