Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y335b

Hazret-i Risâlete Cibrîl-i Emîn nübüvvetin sene (---) târîhinde bu hâneye nüzûl edüp Hazret-i Risâlet-penâh'ı Mi‘râc yerine da‘vet edüp bu hâneden Kudüs-i şerîfe Burâk ile varup andan evc-i İlliyyîn'e urûc edüp bilâ-vâsıta Cenâb-ı Bârî ile kelimât edüp arşı ve kürsî ve levh [u] kalemi ve Cennet [ü] Cehennemi seyrân edüp yine bu hâne-i Ümmühân'a gelüp câmehâbın ıssı buldu. Cemî‘i siyer kitâblarında mastûrdur. Andan bu hâneyi Zübeyr hazretleri Harem-i şerîfe zamm etdi. Anıniçün bu Bâb-ı Ümmühânî'de bâd-ı nesîm eksik değildir Ve bu Bâb-ı Ümmühânî'nin atebe-i ulyâsı üzre celî hatt-ı müzehheb ile beyâz mermer-i hâm üzre âye[t]:

EÇS IX Y335b

âyeti mescûldür.

EÇS IX Y335b

Bu kapudan artık şimâl cânibine yine kubbeler altından ubûr ederek otuz adım gidüp Bâb-ı Medresetü'ş-şerîfü'l-Aclân şarka nâzır bir kapudur. Ve on iki kademe ile hareme enilir ve atebe-i âlîsi üzre yine celî hat ile beyâz mermer (---) (---) (---) (---) üzre âye[t]:

EÇS IX Y335b

âyeti tahrîr olunmuşdur.

EÇS IX Y335b

[[(---) (---) (---)]] adım gidüp Bâb-ı Ciyâd ve Mücâhidiyye ve Bâb-ı Rahme dahi derler. Şarka nâzır 2 kapu yan yana [[(---) (---) (---)]] tâk-i âlîsi üzre müzehheb celî hatt-ı Karahisârî ile âye[t]:

EÇS IX Y335b

âyeti ve sene 984 târîhi tahrîr olunmuşdur.

EÇS IX Y335b–Y336a

Andan şimâle otuz adım gidüp [[(---) (---) (---)]] kapu yan yana ve on kademe taş nerdübân ile hareme Y 336a enilir. Ve kapu kemerleri, [[(---) (---) (---)]]

EÇS IX Y336a

âyeti melkûkdur.

EÇS IX Y336a

Andan yine [[(---) (---) (---)]] Bâb-ı Safâ'dır. Şarka mekşûf yan yana beş kapudur. Orta kapusu cümleden bâlâdır. Q 138a Gûyâ Mısır'da Sultân Hasan câmi‘inin bâbıdır. Ammâ bu kapunun iki cânibinde ikişer kapular gayri kapular gibidir. Ve bu beş kapudan hareme bir tavîl arîz taş nerdübân ile enilir. Serâpâ on ayak nerdübândır. Ve ortada büyük kapunun kemeri üzre sihr-i i‘câz hatt-ı Karahisârî ile âye[t]:

EÇS IX Y336a

âyeti ve ikinci kapu üzre:

EÇS IX Y336a

âyeti var. Ve bir kapuda dahi âye[t]:

EÇS IX Y336a

Ve dördüncü ve beşinci kapuda bâlâdaki âyet-i şerîfelerin tetimmeleri merkûmdur. Ve bu Safâ kapularından Safâ kemerlerine yol aşırı varınca elli adımdır. Mahallât içindedir.

EÇS IX Y336a

Ve yine bu Safâ kapusundan içeri yine kubbeler altından cânib-i şimâle yigirmi adım gidüp Bâb-ı Bağle şarka mekşûf yan P 140a yana iki kapudur. Ve hareme onar kademe ile enilir. Ve bu kapular üzre hatlar yokdur.

EÇS IX Y336a

Andan yine cânib-i şimâle kubbeler altından yigirmi adım gidüp Bâb-ı Benî Şeybe şarkın cânib-i şimâline meyilli mekşûfdur. Ve iki kapudur. Ve hareme on kademe ile enilir. Ve kemerleri üzre celî hatt ile beyâz mermer üzre müzehheb tahrîr olunmuşdur âye[t]:

EÇS IX Y336a

âyeti tahrîr olunmuşdur.

EÇS IX Y336a

Andan yine kubbeler altından şimâl cânibine otuz adım gidüp Bâb-ı Hazret-i Alî cânib-i şarka mekşûf yanyana üç kapudur. Ve on kademe nerdübân ile hareme nüzûl olunur. Atebe-i âlîsi üzre hattı yokdur.

EÇS IX Y336a

Andan yine harem kubbeleri altından otuz adım şimâle gidüp Bâb-ı Hazret-i Abbâs şarka nâzır yanyana üç muasanna‘ bâb-ı murassa‘dır. Ve sekiz kademe nerdübân ile hareme enilir. Ve tâk revâkı üzre kapunun iç yüzünden Bâb-ı Şeybe'yi geçüp tâ Bâb-ı Bağle varınca bu üç kapu mâbeyni seksen adım tûlu ve tarz-ı Karahisârî müzehheb celî hatt ile bir Arabî kasîde tahrîr olmuşdur kim gûyâ nûr-ı mübîndir. Ve seyyâhân-ı âlem içinde meşhûr-ı âfâk bir müzehheb varrâk hattır. Ve bir kitâbe içinde dahi bu târîh:

EÇS IX Y336a

"Emera bi-ta‘mîri Sultân Murâd bin Selîm Hân azze nasruhu."

EÇS IX Y336a

Ve bu mahallin rûy-i dîvârında kızılbaş-ı bed-ma‘âşlara rağmen ism-i Celâl ve ism-i Resûl ve esmâ-i Çâryâr-ı Güzîn tahrîr olmuşdur kim sâfî zeheb-i hâlis ile merkûmdur. Bu cânibler mürûr-ı eyyâm ile sehel münhedim olup Murâd Hân-ı Sâlis ta‘mîr [ü] termîm edüp ol hatt-ı tavîli tahrîr etdirüp ta‘mîrine târîh:

EÇS IX Y336a

"Hayrun mesâcidallâh"

EÇS IX Y336a–Y336b

târîh düşmüşdür. Ve ba‘zılar bu gûne Y 336b târîh demişler. Târîh-i diğer:

EÇS IX Y336b

"Ceddede'l-Mescide'l-harâm Murâd dâme sultânuh ve tâle evânuh. Sene 908." tahrîr olunmuşdur.

EÇS IX Y336b

Andan yine harem kubbeleri altından şimâle yigirmi adım gidüp Bâbü'n-Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şarka nâzır iki kapudur. Ve hareme altı kademe nerdübân ile enilir. Ve bu iki kapu mâbeyninde âye[t]:

EÇS IX Y336b

âyeti mescûldür.

EÇS IX Y336b

Bu âyetten sonra bu târîh:

EÇS IX Y336b

"Emera bi-tecdîdi Bâbu'n-Nebiyyi eyyâmu Mevlânâ es-Sultânu'l-melikü'l-a‘zam es-Sultân Melikü'l-eşref. Sene 935." tahrîr olunmuşdur.

EÇS IX Y336b

Andan yine şimâle kubbeler altından otuz adım gidüp Bâb-ı Medrese, Mısır emîrü'l-haccı bunda sâkin olur. Azîm medrese-i âlîdir, ammâ kapusu gâyet küçükdür. Herkes bilmez. Ammâ öte cânibi Safâ ve Merve sokağına çıkar bir küçük kapudur, ammâ şâhrâh değildir. Ammâ içeri yigirmi beş ayak nerdübân ile çıkılır.

EÇS IX Y336b

Andan yine şimâle yigirmi adım gidüp Bâb-ı Selâm.

EÇS IX Y336b

Bu mahalden hisâba şurû‘ olunup yine bu kapuda tamâm oldu. Ammâ Bâb-ı İbrâhîm'den bu Bâb-ı Selâm'a gelince zikri sebkat eden bâbların cümlesinden hareme nice nerdübânlar ile enilirse harem taşrasındaki şâhrâhdan dahi nerdübânlar ile hareme eyle çıkılır.

EÇS IX Y336b

Ve bu her kapuların taşrasında sütûnlar üzre kemerler vardır. Her kapu önü gûnâ-gûn soffalardır. Harem-i şerîfîn taşrasından bu soffalar ihâta etmişdir. Ba‘zı garîb ü gurebâ Harem etrâfında bu soffalar üzre sâkin olurlar.

EÇS IX Y336b

Ve bu cânib-i şark kapuları serâpâ seyl kânı kapular olduğundan cânibeyninden nerdübânlar ile enilir ve çıkılır.

EÇS IX Y336b

Ve bu Bâb-ı Selâm Harem-i şerîfin bir köşesidir, cânib-i şarkdır. Ve bir köşesi Bâb-ı Umre'dir, cânib-i garbdır. Ve bir köşesi Bâb-ı Ümmühânî'dir, cânib-i şarkdır. Ve bir köşesi Bâb-ı Bağle'dir. Bu dahi şarka nâzırdır, ve's-selâm.

EÇS IX Y336b

Ammâ bu bâlâda tahrîr olunan üzre cümle kapular sağîr ü kebîr iki medrese kapuları ile cümle kırk bir kapudur. Ve cümle kapular mâbeyninde şarka ve garba şimâle ve cenûba köşe köşe eğri ve büğrü adımladığımız hisâb üzre Harem-i şerîfin iç yüzünden dâ’iren-mâdâr cümle harem-i Ka‘be sekiz yüz adımdır.

EÇS IX Y336b

Ve Harem-i şerîfin enderûn [u] bîrûnunda bu hisâbımız üzre cümle 252 kademe taş nerdübândır. Ammâ Harem-i şerîf içre köşe köşe sapmayup hemân doğru doğruya Bâb-ı Selâm'dan Bâb-ı Umre köşesine varınca üç yüz elli adımdır.

EÇS IX Y336b

Der beyân-ı aded-i sütûn-ı etrâf-ı Harem-i Ka‘be-i şerîf ve binâ-yı latîf

EÇS IX Y336b

Ve cümle seksen amelî çâr-kûşe sütûnlardır. Ve yüz seksen beş beyâz mermer sütûnlardır.

EÇS IX Y336b–Y337a

Ve Bâb-ı Umre'den doğru doğruya Bâb-ı Ümmühânî'ye varınca Y 337a iki yüz elli adımdır. Ve yigirmi beş amelî şeşhâne sütûnlardır. Ve yüz seksen beş beyâz ve gayri amûd-ı zî-kıymetlerdir.

EÇS IX Y337a

Ve Bâb-ı Ümmühânî'den Bâb-ı Bağle köşesinde altun hat ile mersûm Çâryâr isimleri olan köşeye varınca üç yüz yigirmi adımdır. Ammâ kapu köşelerine sapmadan add olunmuşdur. Ve yigirmi dörd şeşhâne amelî sütûnlardır. Mâ‘adâsı yüz elli sekiz beyâz mermer ve gayri sütûnlardır.

EÇS IX Y337a

Ve Bâb-ı Bagal'den doğru Bâb-ı Selâm'a varınca iki yüz adımdır. Bu cânib eğri muzâva olmak ile ensiz vâki‘ olmuşdur. Ve altı amelî şeşhâne sütûnlardır. Mâ‘adâsı yüz elli beyâz mermer-i hâm ve gayri sütûnlardır. Ammâ bu sütûnlar hisâbı cânib-i erba‘ada olan dîvârlara muttasıl pâyeler ile hisâb olunmuşdur. Bu hisâb üzre amelî pâye sütûnlar cümle yüz otuz beşdir.

EÇS IX Y337a

Ve cümle amûd-ı müntehâların sağîr ü kebîri 678 aded sütûn-ı mevzûnlardır. Ammâ Süleymân Hân binâ etdüği Harem-i şerîfin iç yüzünden bir köşeye sapmadan doğru doğruya Ka‘be haremi etrâfı kâmil bin yüz yigirmi germe adımdır, ve's-selâm.