İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y337a
Ve bu zikr olunan sütûnların ne mikdârı şarkında ve garbında ve şimâl [u] cenûbundadır anı beyân eder
EÇS IX Y337a
Evvelâ bâlâda tahrîr olunduğu üzre cümle 311 amûdun altmış ikisi cânib-i şarkîsindedir kim Bâb-ı Beytullâh'a karşu gelir.
EÇS IX Y337a
Ve seksen bir adedi cihet-i Şâmiyyedir kim ana cânib-i şimâlî derler.
EÇS IX Y337a
Ve altmış dörd aded amûd-ı müntehâsı cânib-i garbındadır kim Bâb-ı Umre'ye karşudur. Bu direklerin altısı hacer-i savvân taşındadır. Anlardan mâ‘adâsı mermer-i hâmdır.
EÇS IX Y337a
Ve cihet-i cenûbunda Rükn-i Yemânî'ye karşu gelen cânibidir ki anda otuz üç aded üstüvâne vardır. On biri amelî hacer-i savvândır. Mâ‘adâsı beyâz mermer-i hâmdır.
EÇS IX Y337a
Ve Bâb-ı İbrâhîm (---) (---) (---) on beş üstüvânedir. Hemân birisi hacer-i savvândır.
EÇS IX Y337a
Ve Bâb-ı İbrâhîm dahi bir küçük bâbdır. (---) (---) (---) şemsî direkler saru taşdan üstüvânelerdir. Q 138b
EÇS IX Y337a
Ve cümlesi iki yüz kırk (---) (---) (---) taşdandır. Kimisi şekl-i müseddes ve ba‘zısı şekl-i müsemmendir. Aşağıdan üçer arşın tûlu vardır. (---) (---) (---) Boyunca yonma saru taşdandır ki ana Hacer-i P 140b şems derler.
EÇS IX Y337a
Ve pes bu zikretdiğimiz kapulardan amûdlardan mâ‘adâsı (---) (---) (---) lerdir. Mescid-i Harâm'ın cânib-i şarkîsinde otuz aded üstüvânedir.
EÇS IX Y337a
Ve cânib-i garbîsinde yetmiş altı üstüvânedir. Ve erkân-ı Mescid-i Şerîf'de dörd üstüvâne vardır.
EÇS IX Y337a
Ve Bâb-ı Dârü'n-Nedve'de otuz altı üstüvâne ve Ziyâde-i Bâb-ı İbrâhîm'de on sekiz üstüvânedir, ve's-selâm.
EÇS IX Y337a–Y337b
Bu Harem-i şerîfin cânib-i erba‘asında zikr etdiğimiz Harem-i şerîf Y 337b etrâfında olan sütûnlar üzre sadrenc nakşı cümle (---) tâk-ı revâk-ı nühtâk tâk-ı Kisrâlardır ki her biri mânend-i kavs-i kuzah ve kehkeşân-âsâ semâya ser çekmişdir. Üstâd-ı kâmil Koca Mi‘mâr Sinân rahmetullâhi aleyh bu tâklara var makdûrun sarf edüp arz-ı ma‘rifet içün mesâfe-i ba‘îdelerden gûnâ-gûn zî-kıymet ahcârât getirdüp eyle tâklar bünyâd etmiş kim her birine im‘ân-ı nazarla nazar olundukda merdüm-i çeşm hîrelenüp, mısra‘-ı târîh:
EÇS IX Y337b
Aceb makâm-ı latîf ü zehî binâ-yı metîn{Sene 975}
EÇS IX Y337b
deyü temâşâ eden engüşt ber-dehen eder. Ammerekallâh. Andan bu tâklar üzre,
EÇS IX Y337b
Evsâf-ı kubâb-ı kebîreleri beyân eder
EÇS IX Y337b
Evvelâ cânib-i şarkîde yigirmi dörd kubbe-i azîmdir. Ve cânib-i Şâmî'de otuz altı kubbedir. Ve cânib-i garbîde yigirmi dörd kubbedir. Ve cânib-i cenûbda otuz altı kubbedir. Ve bir kubbe dahi minâre-i Hazûre tarafından Rükn-i Harâm derler. Ve on altı kubbe dahi Ziyâde-i Dârü'n-Nedve cânibinde vardır. Ve on beş kubbe dahi Ziyâde-i Bâb-ı İbrâhîm'de vardır. Bu zikr olunan kubbe-i âlîler kâse-i eflâk gibi azîm kubbelerdir. Cümle yüz elli kubbe-i musanna‘dır.
EÇS IX Y337b
Ve bu kubâblardan mâ‘adâ sâ’ir sütûnlar üzre tava-misâl yassı yassı hurde kubbecikleri beyân eder
EÇS IX Y337b
Evvelâ cânib-i şarkîde otuz sekiz kubbecikdir. Ve cânib-i Şâmî'de elli tokuz kubbedir. Ve cânib-i garbîde kırk üç kubbedir. Ve cânib-i cenûbda altmış dörd kubbedir. Ve Bâb-ı Selâm altında iki kubbedir. Ve Rükn-i Mescid-i şerîfde bir kubbedir. Ve Bâb-ı Umre'de bir tâcin kubbedir. Ve Bâb-ı Ziyâde-i Dârü'n-Nedve'de yigirmi dörd tâcindir. Bu hisâb üzre küçük yassı tâcin kubbecikler cümle 232 ve aded-i musallebât cümle elli altıdır.
EÇS IX Y337b
Ve bu kal‘a-misâl olan Harem-i şerîfin dâ’iren-mâdâr kal‘a bedenleri şekilli olan mihrâb mihrâb-ı musanna‘ kârların beyân eder kim bu Harem-i şerîfe zîb [ü] ziynet vermiş gâyetü'l-gâye musanna‘ bedenlerdir.
EÇS IX Y337b
Der vasf-ı ebdân-ı Harem-i şerîf
EÇS IX Y337b
Evvelâ bu haremin cânib-i şarkîsinde yüz altmış iki şerîfelerdir. Ammâ yigirmi yedisi beyâz mermer ile mebnîdir. Ammâ bu cümlenin ortasında biri cümleden yüksekdir. Ve yüz otuz beşi hacer-i şemsîdendir. Ve cânib-i şimâlde üç yüz kırk bir aded şerîfe vardır. Yetmiş sekiz şerîfesi beyâz mermerdendir, üçü cümleden âlîdir. Ve sâ’ir şerefâtları hacer-i şemsîdir. Ve cânib-i garbîde yüz dörd aded şerefedir, yigirmi ikisi mermerdir, mâ‘adâsı şemsîdir.
EÇS IX Y337b
Ve Bâb-ı Ziyâde-i Dârü'n-Nedve tarafından yüz toksan bir bedendir. Ve Bâb-ı İbrâhîm'de yüz kırk altı aded beden-i müzeyyenlerdir. Bunların cümlesi hacer-i şemsîdir. Bu hisâb üzre cümle bedenler üç yüz seksen aded şerîfelerdir.
EÇS IX Y337b–Y338a
Allâhümme âfinâ vakt-i muhâsarada beş altı bin tüfeng Y 338a -endâz sütûh-ı hareme çıkup ceng etmeğe müsta‘id bir harem-i azîmdir. Ammâ cebel-i Ebî Kubeys gâyet havâledir. Harem içinde el taşı ile âdem gezdirmez. Hattâ mezkûr Hasan Paşa cenginde bu cebel-i Kubeys'den kurşum ile çok âdem helâk oldu.
EÇS IX Y338a
Ve bu cirmde olan Harem-i şerîfin cânib-i erba‘asında selef pâdişâhları kat-ender-kat kârgîr binâ medârisler binâ etmişler kim diller ile ta‘bîr olunmaz. Ammâ inşâ’allâh mahallinde tahrîr ederiz. Ve bu medreselerin cümle revzenleri Harem-i şerîfe nâzırdır. Cümle sâkin olan huccâclar oturdukları yerden Ka‘beyi mükerremeyi nazzâriye alup imâma iktidâ ederler.
EÇS IX Y338a
Bu mahalde İmâm Züfer bir kavl-i sahîh buyururlar. Cemî‘i evkâtda ibâdet ederken secde yerine bakmak (---). Ammâ Mekke'de Ka‘be-i şerîfe baka baka kılmak (---) buyurmuşlardır. Hâsıl-ı kelâm bu âsitâne-i sa‘âdete yüz sürmek azîm sa‘âdetdir.
EÇS IX Y338a
Evsâf-ı minârât-ıBeytullâhi'l-harâm
EÇS IX Y338a
Evvelâ ma‘lûm-ı ahibbâ-yı müştâkân ola kim bâlâda evsâf[ı] sebkat eden Harem-i şerîfin cânib-i çârında yedi minâre-i serâmeddir. Evkât-ı hamsede subh [u] mesâ ezân-ı Muhammedî tilâvet olunur.
EÇS IX Y338a
Evvelâ cümle minârelerden kadîm Bâb-ı Umre minâresidir. Kadîm a‘sârda ibtidâ ezâna bundan şurû‘ olunurdu. Ammâ hâlâ Bi’r-i Zemzem üzre olan maksûrede Bilâl-i Habeşî evlâdı Şeyh (---) serçeşme-i mü’ezzinân ibtidâ edüp andan yedi minârenin her tabakasında yedişer mü’ezzin beyt-i Hicâz'da makâm-ı hicâza âgâze etdiklerinde kâmil bir sâ‘at-i nücûmî Dâvûd-bülend savt-ı hazînler ile vakt-i salâtı i‘lân ederler. Hudâ alîmdir, cümle mü’ezzinân kerreten vâhide ale'l-umûm "Allâhu ekber Allâhu ekber" âgâzesine rehâ buldurduklarında cemî‘i huccâc mebhûd [u] mütehayyir olup köşe köşe edâ-yı salât ederler.
EÇS IX Y338a
Ammâ temcîd-i evvel Bâb-ı Selâm minâresinde tilâvet olunur. Temcîd-i sânî yine bu Bâb-ı Umre minâresinde kırâ’at olunur. Kâmil üç sâ‘at-i nücûmî her minârenin tabakalarında mü’ezzinler birbirine hasmâne bülend âvâz-ı sûzinâk ile "Es-salâtü ve's-selâmü aleyke yâ Resûlallâh" deyü tarzıyye ve tasliye-i gûnâ-gûn ederler kim bir tarziyye-i Resûlü eden mü’ezzin ve gayri mü’ezzin bir dahi ol tarz üzre evsâf-ı Resûl etmeyüp gayri mükerrer medh-i Resûl ederler. Tâ ale's-sabâha dek de’bleri budur. Zîrâ fusahâ-yı bülegâ-yı Mekke meşhûrdur. Anıniçün minârelerde gûnâ-gûn "Es-salâtü ve's-selâmü aleyke yâ Rahmeten li'l-âlemîn ve yâ Şefî‘a'l-müznibîn" deyü bunun emsâli niçe bin emdâh-ı Nebî ederler. İstimâ‘ eden âşıkân-ı sâdıkân-ı Muhammedî zevk [ü] safâ ederler.
EÇS IX Y338a–Y338b
Ammâ cümleden hûb âvâzlı mü’ezzinler bu Bâb-ı Umre'deki minâre-i kadîmdedir. Zîrâ sâhibü'l-hayrât tarafından kânûn üzre surre ve atıyyeleri ziyâdedir. Ve bu minâreyi Âl-i Abbasiyân'ın ikinci halîfesi Ebû Ca‘fer Mansûr Devânıkî Y 338b P 141a deyü tahrîr olunmuşdur.
EÇS IX Y338b
Ve minâre-i Bâb-ı Selâm ikinci minâredir. Müceddeden Süleymân Hân'ındır.
EÇS IX Y338b
Üçüncü minâre Bâb-ı Alî'dir. İbtida bânîsi Âl-i Abbasiyân'dan Mehdî Abbâs binâsıdır. Ba‘dehu mürûr-ı eyyâm ile münhedim olup Süleymân Hân seng-i safrâdan iki tabakalı nev-binâ bir minâre-i mevzûn inşâ etmişdir kim gûyâ serv-i gülistândır.
EÇS IX Y338b
Ve dördüncü minâre Bâb-ı Hazûre'de dir, iki şerîfelidir. Bu dahi Mehdî Abbâs halîfe binâsıdır. Bu dahi mürûr-ı eyyâm ile harâba yüz dutup ba‘dehu Musul hâkimi (---) (---) (---) (---)
EÇS IX Y338b
Ve beşinci minâre dahi Bâb-ı Ziyâde'dedir. İki şerîfelidir. Mısır sultânlarından Melik Eşref-i Barsbay binâsıdır.
EÇS IX Y338b
(---) (---) (---) (---) (---) (---) İki tabakadır. Gâyetü'l-gâye musanna‘ minâre-i serâmeddir.
EÇS IX Y338b
Yedinci minâre yine (---) (---) (---) (---) ve cümle minârelerden uluvv-i irtifâ‘ üzre binâ olunmuş bir minâre-i bî-misâldir. (---) (---) (---) (---) Üstâd Mühendis bunlara san‘at-ı küllî harc edüp biri birinden musanna‘ minâre-i ibret nümûn nümûn nümâlardır. (---) (---) (---) mazmûnunca ayne'l-yakîn hâsıl etmeyince bilinmez.
EÇS IX Y338b
Ve bu yedi minârenin yigirmi sinde âzân (---) (---) (---) (---) tilâvet ederler. On dördünde dahi mü’ezzinler çıkmayup leyle-i mübârekelerde kanâdîller Q 139a yakarlar. Ve bu yigirmi bir tabakadan mâ‘adâ her minârenin tâ zirve-i a‘lâsında altun ile mutallâ olmuş alemler etrâfında beşer altışar çatal ağaçlara dahi kanâdîller yakup her minâre beşer tabaka kanâdîller ile çerâğân olur. Gûyâ her minâre kanâdîller ile serv-misâl olur.
EÇS IX Y338b
Tâ huccâc-ı müslimîn gidince bir ay bu minvâl üzre minâreler ve bâlâda tahrîr olunan kubbelerin ortasında ve her tâkların vasatında birer kanâdîller ile minâreler ve Harem-i şerîf etrâfı sekiz bin kanâdîller ile münevver olup gûyâ rûz-ı rûşen olur.
EÇS IX Y338b
İmdi bu mahalde Harem-i şerîfin dâyiren-mâdâr cirmi ve cemî‘i ebvâb ve cümle sütûnlar ve tâklar ve kubâb-ı sağîr ü kebîrleri ve cemî‘i bedenleri ve cümle minârelerin evsâfı mümkin olduğu mertebe tahrîr olundu.
EÇS IX Y338b
Andan zikri sebkat eden Harem-i şerîfin tâ vasatında olan cemî‘i ümmet-i Muhammed'in maksûd [u] merâmı olan bizzât,