İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y351b
Ve bu beyt-i şerîf Hazretin vâlidesinin milk-i mevrûsu idi. Vâlideleri Veheb binti Emîne'dir. Hazretin süd vâlidesi Benî Sa‘d kabîlesinden Halîme Hâtûn'dur. Hazret-i Risâlet ve Hazret-i Hamza ve Ebû Seleme bin Abdullâhi'l-Mahzûmî ve Abdullâh bin Cahş el-Esedî, bunlar cümle Hazret ile Halîme Hâtûn'dan süd emüp süd karındaş olmuşlardır.
EÇS IX Y351b
Ve Hazret-i Risâlet-penâh'ın peder-i azîzi Abdullâh ibn Abdülmuttalib bin Hâşim bin Abdi Menâf bin Kusay bin Kilâb bin Mürre bin Kâ‘b bin Lü’ey bin Gâlib bin Fihr bin Mâlik bin En-Nadr'dır. Ve bunlar cümle kabâyil-i Kureyş'in emîrleri idi. Yigirmi sekizinci atada Hazret-i İsmâ‘îl'e yigirmi tokuzuncu atada Hazret-i İbrâhîm aleyhisselâm bin Âzer'e müntehî olur. Hazret-i Risâlet-penâh 6 sene[ye] bâliğ iken pederleri Abdullâh bin Abdülmuttalib şâm-ı cennet-meşâma ticârete gidüp gelirken Medîne kurbunda Dârü't-tâbi‘a nâm mahalde merhûm oldu. Müddet-i ömürleri 25 sene.
EÇS IX Y351b
Ve vâlideleri Emîne Hâtûn ehlinden intikâl eden mâlı taleb içün Mekke'den Hazret-i Resûl ile Medîne'ye geldükde Hazret altı yaşında idi. Pederi mirâsın alup vâlidesi ile Mekke'ye gelirken İbn Yemâm nâm mahalde vâlidesi Emîne Hâtûn dahi merhûm olup Hazret yedi yaşına bâliğ idi. Anadan dahi yetîm kalup vâlidesi akrabâları Emîne Hâtûn'un na‘şın Mekke'ye götürdüler. Bir rivâyetde anda defn edüp Hazret-i Risâlet ba‘de'l-hicre Ebû Enâm nâm mahalden vâlidesi cesedin çıkarup Bakî‘de defn etdi, derler.
EÇS IX Y351b
Ba‘dehu vâlidesi akrabâları Hazreti Mekke'ye mâlıyla götürüp Abdülmuttalib ki Hazret'in dedesidir, Hazreti ana teslîm ederler. Ba‘dehu kırk yaşında Hazret-i Risâlet'e nübüvvet geldikde vâlidesinden intikâl eden hâne ki Hazretin rahm-i mâderden müştakk olduğu bu mezkûr beyt-i şerîfin Ukayl bin Ebî Tâlib'e Q 144a hibe edüp kendileri Hadîce-i Kübrâ'nın hânesine nakl eder. Mürûr-ı eyyâm ile Ukayl hazretlerinin vârisleri bu beyt-i latîfi Haccâc Yûsuf Zâlime bey‘ ederler.
EÇS IX Y351b
(---) (---) (---) (---) vâlidesi Hayzurân(?) Hâtûn hacca geldikde bu hâne-i Resûl'ü Haccâc vârislerinden iştirâ edüp (---) (---) (---) (---) (---) el-Melikü'l-muzaffer şemseddîn Yûsuf aleyhi'r-rahme mahabbeten li-Resûle bu mescidi dahi tevsî‘ edüp (---) (---) (---) ziyâret nmân kılanlar hayr du‘â kılarlar.
EÇS IX Y351b–Y352a
Eşkâl-i cirm-i beyt-i Resûl-i Kerîm: Emîne deresi içre bir kurşum Y 352a örtülü bir P 146a kubbe-i âlîdir. Cânib-i şimâle nâzır bir kapusu var, on kademe taş nerdübân ile nüzûl olunur bir çukur yerde vâki‘ olmuş bir kubbe-i münevveredir. Bu kapudan aşağı bir küçük çâr-kûşe haremi vardır, ol dahi kubbe altındadır. Andan içeri bir kapu dahi âsitâne-i sa‘âdet kapusudur. Bu kapu şark cânibine mekşûfdur. Andan içeri serâpâ ibrîşim hâlîçe-i zî-kıymetler döşelidir.
EÇS IX Y352a
Ve bir meydân-ı mahabbetdir kim beş yüz âdem alur, hayli vâsi‘ mescid-i zîbâdır. Ve kubbesi eflâke ser çekmiş zer-ender-zer nakş-ı bûkalemûn kubbe-i nîlgûndur. Ve bu meydân-ı mahabbetde tâ kubbenin vasatında minber külâhı-misâl bir alçacık sivri kubbe-i pür-nûr vardır. Cânib-i erba‘ası dîbâ ve şîb ü zerbâf ile mestûr kubbecikdir.
EÇS IX Y352a
Ve bir küçük kapusu var, serâpâ zer-ender-zer ve murassa‘ ve musanna‘dır. Ve kuflı dahi selef pâdişâhlarının hayrâtından bir mücevher kiliddir. Bu kapunun dibinde ibrîşim seccâde üzre bir muhteşem huddâm-ı beyt-i Resûl oturup huccâc-ı züvvâr vardıkda cevâhir miftâhile bâb-ı şerîfi küşâde kılup ehl-i ziyâret bu du‘âyı tilâvet eder, ziyâret eder. Bizzât Hazret-i Risâlet rahm-ı mâderden müştak olduğu mahalde bir sarı çukur taş-ı mübârek içine komuşlar. Vücûd-ı şerîfi ol hacer-i safrâya te’sîr etmişdir. Bir hayli çukurdur içine bir âdem vüs‘at üzre murabba‘ otursa mümkindir.
EÇS IX Y352a
Ve bu seng-i mübârekenin hafrinde leb-ber-leb gülâb ve kâfûrî ve mâ-i kâdi ile pürdür. Cümle züvvâr gelüp bu gülâbdan yüzlerine sürerler. Ve cümle huddâmlar zer-i hâlisden ve sîm-i ebyazdan mücevher buhûrdânlar ile huccâcı ûd u ambere müstağrak edüp bu kubbe-i pür-envârın içinde cemî‘i züvvârın demâğı mu‘attar olur. Hattâ Hüseyin Paşa efendimiz bir sâ‘at kâmil alev-ber-alev amber-i hâm ihrâk edüp kubbe içi râyiha-i tayyibe ile mâl-â-mâl oldu. Bu hacer-i mehd-i Resûl'ü bûs etmeği mahabbeten câ'iz görmüşlerdir.
EÇS IX Y352a
Ve bu kubbe içinde gûnâ-gûn musanna‘ ve mücevher âvîzeler ve zî-kıymet kanâdîller vardır. Her şeb çerâğân olup nûrun alâ-nûr olur.
EÇS IX Y352a
Ve bu makâmın sağındaki köşede dîvâra muttasıl haşeb levhadan bir küçücük musanna‘ minber vardır. Ammâ gâyet küçükdür. Bir sabî çıksa ancak ber-karâr olur.
EÇS IX Y352a
Ve bu kubbenin solundaki bucakda bir yeşil taşlı küçük mibrâb vardır. Herkese bu mibrâbda iki rek‘at namâz kılup hukûk-ı vâlideyn içün du‘â eylemek lâzımdır.
EÇS IX Y352a
Ve bu kubbenin cânib-i erba‘asında dîvârlarda her hattât-ı kâmilin ve her uşşâk-ı âmilin gûnâ-gûn kıt‘aları ve kasâyidleri ve "Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh" resimleri ile tezyîn olunmuşdur. Ve hakîrin de Karahisârî tarzı bir ism-i Muhammed aleyhi's-selâm hattı âsârımız vardır.
EÇS IX Y352a–Y352b
Ve bu kubbenin şimâlinde iki âdem kaddi bâlâda tuç pençereler vardır. Ba‘zı âdemler Y 352b tarîk-ı âmdan geçerken bu pençerelerden aşağı âsitâne içine nazar edüp hayır du‘â ile ubûr ederler. Zîrâ bu âsitâne tarîk-ı âmm üzre vâki‘ olmuşdur.
EÇS IX Y352b
Ve bu mescid-i şerîfin bir şerefeli kâr-ı kadîm minâresi vardır. Bayağı câmi‘dir, ammâ, cum‘a kılındığı ma‘lûmum değildir, zîrâ minberi gâyet küçükdür. Ve bu şehirde Harem-i şerîfden gayri cum‘a kılınmadığı ma‘lûmumdur, ve's-selâm. Andan şimâle Kuyumcular çârsûsu içinde,
EÇS IX Y352b
Ziyâret-i beyt-i Hazret-i Fâtımatü'z-Zehrâ: Hazret-i Risâlet vâlidesinden intikâl eden hâne-i mevlûdun Ukayl'e hibe eyledikde Hadîce-i Kübrâ ile bunda sâkin olurlardı.
EÇS IX Y352b
Ve Hazret-i Fâtıma Hadîce-i Kübrâ'dan bu hânede mütevellide olup Hicret'in ikinci senesinde, izdivâc-ı Alî bâ-Fâtıma: Hazret-i Alî yigirmi yaşına bâliğ idi. Hazret-i Fâtıma on sekiz yaşına bâliğa idi. Zifâf sûrları Medîne'de vâki‘ olmuşdur. Ba‘de'l-feth-i Mekke bu beyt-i şerîfi Hazret-i Risâlet Hazret-i Fâtıma'ya hibe edüp Hazret-i Alî ile bunda sâkin olurlardı. Bu Beyt-i şerîf dahi yol üzre vâki‘ olmuşdur. Üç kıt‘a kubbe-i âlîdir. Ve şarka mekşûf bir kapusu vardır. Bu kapudan içeri on iki kademe taş nerdübân ile nüzûl olunur. Kubbeleri beyâz kireç ile pûşîde ve yeşil nühâs-ı hâs alemleri var. Ve bir küçük havlısı var.
EÇS IX Y352b
Ve bu havlının cânib-i kıblesinde bir soffa üzre mescidi var, kâr-ı kadîm mihrâbı var. Bu mescid dahi kireç ile mesturdur. Ammâ minâresi yokdur. Ve kubbe-i âlînin birinde İmâm Hasan ve İmâm Hüseyn tilâvet-i Kur’ân etdikleri Kelâm-ı İzzetleri bir gûne rahleler üzre hâlâ hâzırdır. Ve rahleler dahi ol zamândan berü olan rahledir derler. Ve bu kubbe gûnâ-gûn hâlîçe-i ibrîşim ile mefrûşdur.
EÇS IX Y352b
Ve bu kubbeye muttasıl beyt-i Hazret-i Fâtıma serâmed bir kubbe-i musanna‘dır. Ve cümleden vâsi‘ kubbedir. Bu dahi Kaya Sultân merhûmenin hayrâtı ki zî-kıymet ibrîşim hâlîçe ile döşenmişdir. Lâkin çukur yerde vâki‘ olmak ile canib-i erba‘asında pençereleri yokdur, ammâ der-i dîvârının cânib-i erba‘ası kâşî nigârhâne-i Çîn'dir. Ve dollâblarında mâl-â-mâl eczâ-yi şerîf ve Kelâm-ı Kadîm vardır. Bu dollâblardan mâ-fevkı gûnâ-gûn billûr ve necef ve moran münakkaş câmlardır.
EÇS IX Y352b
Ve bu kubbe-i âlînin tâ ortasında minber kubbesi-misâl bir sivri kubbecik vardır. Cümle dîbâ ve zerbâf ile pûşîdedir. Hazret-i Fâtıma bu kubbede müştakka olmuşdur.
EÇS IX Y352b
Ve bu kubbeler içinde gûnâ-gûn kanâdîller ve şem‘dânlar ve maslûbâtlar ile tezyîn olunmuşdur. Her leyle-i Cum‘ada ehl-i Mekke'nin sâhib-i sülûk olan meşâyihleri gelüp tevhîd [ü] tezkîr ederler. Ve her sene mevlûd-ı Fâtıma ederler. Hâsıl-ı kelâm ziyâretgâh-ı hâs u âmmdır. Ve Hazret-i Risâlet'in vâlidesi hânesine karîb,
EÇS IX Y352b–Y353a
Beyt-i Hazret-i Alî ibn Ebî Tâlib Y 353a radıyallâhu anh: İki kubbeli bir küçük mesciddir. Ve bir küçük hareminde bir azîm nâbıka dırahtı vardır. Bunun dahi beyt-i Fâtıma-misâl minâresi yokdur. Ve sağ tarafdaki kubbe içinde yine minber külâhı gibi levha-i münakkaş bir sivri kubbecik vardır. Serâpâ bu dahi zerbâf ile mestûrdur. Anın içinde Hazret-i Alî ibn Ebî Tâlib mevlûd-ı Nebî'nin sene 30 târîhinde vücûda geldi. Sene 36 târîhinde Mu‘âviye bin Ebî Süfyân ile hilâfet husûsunda azîm ceng [ü] cidâlleri olması sebebi ile Medîne'den Kûfe'ye hicret edüp anda sâkinler idi. Bilâd-ı Irâk'da nâm-ı şerîflerine "Esedullâhi'l-Gâlib Alî ibn Ebî Tâlib kerremallâhu vecheh" dediler. Mesnevî:
EÇS IX Y353a
Evc-i ihsân ü mekremet bedrVâlî-i dîn ü âlî-kadrYâr-ı râbi‘dir Aliyy-i VelîMüşkil-i dîn bununla oldu celîSened-i mesned-i uhuvvet oldurVâzı‘-ı sofra vü fütüvvet oldur
EÇS IX Y353a
İbtidâ hilâfetleri sene 35'de emîrü'l-mü’minîn oldu. Ve müddet-i hilâfetleri 3 sene ve şehr 9 oldu. Ve târîh-i şehâdetleri fî sene 40 ba‘de Hicreti'n-nebeviyyeti. Ve müddet-i ömrleri 63 sene oldu. Be-dest-i Abdurrahmân ibn Mülcem nâm şakî Kûfe câmi‘inde ibâdet ederken ale'l-gafle şehîd etdi. Rahmetullâhi aleyh. Q 144b Ulu âsitâne-i kadîmdir. Cümle Acem huccâcı bu hâne-i latîfi ziyâret etmeseler hacları nâkıs olur. Bu âsitânenin huddâmlarına Acemler çok ihsân etdiklerinden gâyet müzeyyen ve pâk mesciddir. Ve bu âsitânenin şimâlinde üç yüz adım ba‘îd,
EÇS IX Y353a
Beyt-i Hazret-i Ebâ Bekri's-Sıddîk ibn Ebî Kuhâfe: Hazret-i Resûl'ün vilâdetinden 2 sene sonra bu beyt-i atîkde Hazret-i Ebâ Bekr atîkun mine'n-nâr vücûda geldi. Bir küçük kubbedir. İçinde nesl-i Sıddîkî bir hâtûn sâkindir. Havlısında bir nâbıka dırahtı vardır. Ve şehr-i Mekke'nin cânib-i cenûbunda cebel-i Ömer kurbunda,
EÇS IX Y353a
Beyt-i Hazret-i Ömer ibnü'l-Hattâb: Gâyet küçük hânedir. Hazret-i Ömer bunda mevlûd-ı Nebî'nin sene 23 târîhinde vücûda geldi. Bu hâneyi sonra mübârek dest-i şerîfiyle çamur yoğurup binâ etmişlerdir. Hâlâ ma‘mûrdur, içinde âdemler sâkindir. Mescid-i Ömer bir münevver câmi‘dir (---) (---) (---) üzredir, ammâ cemâ‘ati yokdur. Ve bu cebelden dahi şehr-i Mekke dürüst temâşâ olunur. Andan,
EÇS IX Y353a
Beyt-i Hazret-i Osmân ibn Affân (---) (---) (---) sene (---) târîhinde radıya'llâhu anh bâliğ iken Hazret-i Osmân vücûda geldi. Hâlâ ma‘mûrdur. Ve içinde âdem sâkin olur. (---) (---) (---) (---) Bu beyt-i şerîfde Hafza binti Hazret-i Ömer ve Zeyneb binti Huzeyme hazret [[(---) (---) (---)]] sâkin olurlardı. Ve Hafza binti Hazret-i Ömer hâfıza-i Kur’ân idi. Hazret-i Osmân câmi‘ü'l-Kur’ân bu Hafza'dan Kur’ân-ı azîmi cem‘ edüp Kırâ’at-i Hafz denmesinin aslı oldur. Ve Bâb-ı Abbâs'da,
EÇS IX Y353a
Beyt-i Hazret-i Abbâs: Hâlâ harem dîvârıdır. Ve Bâb-ı Nebî'de,
EÇS IX Y353a–Y353b
Beyt-i Hazret-i Âyişe-i Sıddîka: Y 353b Ümmü'l-mü’minîndir. Hazret-i Ebâ Bekir alâ tarîkı'l-cihâz Hazret-i Âyişe'ye verüp Hazret-i Risâlet ile bu beyt-i şerîfde sâkin olurlardı. Ve,
EÇS IX Y353b
Bâb-ı şeybe dahi Ka‘be bevvâbı beyt-i şeybe idi. Süleymân Hân asrında P 146b Harem-i şerîfe zamm olunup Bâb-ı şeybe derler. Ve,
EÇS IX Y353b
Bâb-ı Ümmühânî dahi beyt-i Resûl'dür. Bu beyt-i şerîfde Hazret-i Ümmühânî ile sâkin idi. Mi‘râca bu beytden urûc etdükleri muhakkakdır. Süleymân Hânîde bu dahi bâb-ı latîf olup hâlâ Bâb-ı Ümmühânî derler. Ve,
EÇS IX Y353b
Beyt-i Ebî Süfyân: Oğlu Mu‘âviye bu beytde mevlûd-ı Nebî'nin sene 34 târîhinde vücûda geldi. Ve Mu‘âz ibn Cebel dahi Mu‘âviye ile bu beytde bir günde müştak oldular. Ve hammâm-ı Nebî kurbunda,
EÇS IX Y353b
Beyt-i Enes ibn Mâlik: Bir küçük kubbesiz hânedir. İçinde Mekke huddâmları sâkin olur. Ve,
EÇS IX Y353b
Beyt-i Abdi Menâf: Hazret-i Risâlet-penâh'ın cedd-i a‘lâlarıdır. Dedesi Abdülmuttalib dahi bunda sâkinler imiş. Ammâ mesâcid-misâl mihrâbı yokdur. Ve buna karîb,
EÇS IX Y353b
Beyt-i Hazret-i Zübeyr: Bir köşesinde sebîlhâne vardır. Ve,
EÇS IX Y353b
Beyt-i Hazret-i İsmâ‘îl aleyhi's-selâm: Bu beyte dahi Ebû Süfyân mâlik oldu. Bu beyt-i şerîfde Hazret-i İsmâ‘îl Mekke kavminden bir kız alup evlâd [u] ensâb sâhibi oldu. Ol asırda Mekke kavmine Benî Cürhüm derlerdi. Evvel Yemen'den gelüp Mekke'de mütemekkin olmuş bir kabîle idiler. Hazret-i İsmâ‘îl bunlardan alduğu kızdan bir evlâd hâsıl olup zürriyetine Müte‘arribe dediler. İbtidâ lisân-ı Arabı Hazret-i İsmâ‘îl evlâdı (---) (---) istimâ‘ olunup şöhret buldu. Hazret-i İsmâ‘îl ve babası Hazret-i İbrâhîm lisân-ı İbrî tekellüm ederlerdi. Hattâ Cenâb-ı Bârî tarafından Hazret-i İbrâhîm'e nâzil olan suhûflar cümle lisân-ı İbrî üzre nâzil olurdu kim lisân-ı Hak'dır. Ba‘zı lügatları Fârisî lisânı üzre vâki‘ olmuşdur. Ba‘zı müfessirîn lisân-ı Fârisî ve Parsî ve Gâzî lisân-ı İbrîdir derler. Hattâ
EÇS IX Y353b
Kâle Tefsîrü'd-Deylemî:
EÇS IX Y353b
Ve ba‘zı müfessirîn lisân-ı Fârisî ehl-i Cennet lisânıdır demişler. Hattâ Müftiyyü's-sakaleyn Kemâl Paşazâde Ahmed Efendi Hadîs-i şerîf:
EÇS IX Y353b
buyurmuşlar.
EÇS IX Y353b–Y354a
Ve Hazret-i Risâlet-penâh lisân-ı Pârsî tekellüm etmişlerdir. Fârisî ve Pârsî ve Gâzî dahi derler. Zarîf ü latîf lisân-ı nazîfdir. Ve lisân-ı İbrî ile müşterek olduğundan lisân-ı kadîmdir, ammâ lisân-ı Arabî gibi fesâhat u belâgatli lügat-i kesîresi yokdur, zîrâ Kelâm-ı Kibriyâ olan Y 354a yigirmi tokuz aded hurûf-ı teheccîden lisân-ı Fârisîde sekiz aded hurûflar yokdur. Anıniçün lisân-ı Fârisî Arabî gibi lügât-i kesîre değildir. Lisân-ı Fârisîde isti‘mâl olmayan hurûflar bunlardır. Beyt: