Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y364a

Kabr-i el-Mevlâ Pervîz Efendi: Sultân (---) asrında Nişâncı Paşa Abdi Beğ'in hidmetinde neşv [ü] nemâ bulup ba‘zı medârislere mutasarrıf olarak fazîlet-i bâhire sâhibi olmak ile kendüye Mekke mollâlığı sadaka olunup anda merhûm Q 148b oldukda Hadîce-i Kübrâ civârında defn olundu. Müte‘addid mezârı vardır.Ve,

EÇS IX Y364a

Ziyâret-i el-Mevlâ Hüsâm Efendi: Diyâr-ı Hamîd'dendir. Mekke monlâsı iken "Fülân gün merhûm oluruz, bizi hayır du‘âdan ferâmûş etmen" deyü vasıyyet edüp hikmet-i Hudâ vakit ta‘yîn etdikleri sâ‘at merhûm olup Zübeyr hazretleri kurbunda medfûndur. Fâzılu'r-Rûm deyü ehl-i Mekke ziyâret ederler.Ve,

EÇS IX Y364a

Kutb-ı âfâk el-Mevlâ Muhammed bin Alâ’üddîn el-Mekkî en-Nehrevânî el-Kâdirî: Hâk-i cennet-meşâm-ı Mekke-i mükerremedendir. Rûm'a iki def‘a gelüp cemî‘i ulemâ ile mübâhase-i ilm edüp cümle ulemâya cevâb verüp kendüye Mekke-i mükerreme fetvâsıyla Mekke'de Süleymâniyye medresesi ihsân olunup ömrü âhir oldukda Mu‘allâ'da şerîf Mes‘ûd cenbinde defn etdiler. Ammâ asrında gûyâ İmâm Gazâlî-i Sânî idi. Kesret-i seyâhatde tahsîl-i ulûm edüp yed-i tûlâ sâhibi olmuşlardı.Ve,

EÇS IX Y364a

Kabr-i Hazret-i Kutb-ı Mekkî: Ziyâretgâh-ı hâs [u] âmmdır. Ve buna muttasıl,

EÇS IX Y364a

El-Mevlâ Hüseyin el-Mâlikî: Fuzelâyi'd-dehr bir kimesne idi. Münzevî olmağiçün Murâd Hân-ı Sâlis'den Mekke-i mükerremede Süleymâniyye medresesin ricâ edüp niçe müddet mücâveret olup müdddet-i ömür (---) sene vefât edüp Kutb-ı Mekkî hazretleri yanında defn etdiler.Ve,

EÇS IX Y364a

Kabr-i el-Mevlâ Mîrzâ Mahdûm: Yevm-i Arafât'da cemî‘i ibâdullâh lebbeyk allâhümme lebbeyk sadâsına âğâze etdükde monlâ-yı merkûm bir kerre lebbeyk P 150b deyüp rûh teslîm edüp Meş‘ari'l-Harâm'da bir soffa üzre seng-i mezârı târîhiyle mastûr ma‘lûm kabr-i pür nûrdur. Rahmetullâhi aleyh.Ve,

EÇS IX Y364a

Kabr-i Vankulu Mehemmed Efendi: Mekke monlâsı iken lakve marazından merhûm olup Ebî Tâlib kurbunda medfûndur. Savma‘î güftesi ile seng-i mezârının müzehheb târîhi vardır.Ve,

EÇS IX Y364a

Ziyâret-i eş-şeyh Gubârî Efendi: Akşehir şehrindendir. Mekke mollâsı iken merhûm olup Mu‘allâ'nın Ebtah nâm mahalline karîb medfûndur.Ve,

EÇS IX Y364a–Y364b

Merkad-i el-Mevlâ Ömer bin Mehemmed: Sultân Osmân-ı Sânî'nin hocası iken Mekke mollâsı olup bin otuz senesinde İslâmbol'da deryâ Y 364b donduğu gün mevti haberi gelüp hayli bükâ eyledik. Zîrâ pederimizin gâyet muhibb-i sâdıkı idi. Hamd-i Hudâ elli iki seneden sonra ziyâret müyesser olup rûh-ı şerîfiyçün bir Yâsîn-i şerîf tilâvet edüp savâbın rûhuna hibe eyledik. Mu‘allâ'da Kutb-ı Mekkî civârında bir kârgîr binâ soffa üzre muhteşemâne âsûdedir. Seng-i mezârında,

EÇS IX Y364b

Hâce-i Osmân Hân garîb Ömer bin Mehemmed

EÇS IX Y364b

Sene 1031

EÇS IX Y364b

tahrîr olunmuşdur. Merhûm gâyet zühd [ü] takvâda sâhib-i vera‘ ve savm-ı Dâvûd'a müdâvim idi. Ve zâhir [ü] bâtında kıdve-i kümmel bir meşâyih gibi bahrü'l-ulûm, kenzü'l-fühûm ehl-i kanâ‘at kimesne idi.Ve,

EÇS IX Y364b

Kabr-i el-Mevlâ Abdülvâsi‘ bin Hızır: Selîm şâh-ı Evvel ulemâsındandır. Mekke mollâsı iken sene 945 merhûm olup Mu‘allâ'da şerîf Sa‘d civârında medfûndur. Kabr-i Vâsi‘ demekle şöhret bulmuşdur.Ve,

EÇS IX Y364b

Kabr-i el-Mevlâ Rûşenîzâde: Garâfe-i Mu‘allâ'da Zübeyr hazretleri civârında medfûndur. (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS IX Y364b

Hamd-i Hudâ bu bâlâda tahrîr olunan sultânların cümlesin ziyâret edüp rızâ’en lillâh kimine Yâsîn-i şerîf, kimine sûre-i Tebâreke, ba‘zısına sûretü't-Tekâsür ba‘zısına sûre-i Fâtiha tilâvet edüp savâbların rûh-ı şerîflerine hibe eyleyüp şefâ‘atlerin ricâ edüp rûhâniyyetlerinden istimdâd taleb edüp cümlesiyle âşinâlık kesb etdik. Hâzâ min fazlı rabbî. Rahmetullâhi aleyhim ecma‘în ve selleme teslîmen kesîrâ. Ammâ,

EÇS IX Y364b

şehr-i Mekke içre hayâtda olan müstecâbü'd-da‘ve ve sulehâ-yı ümmetden olan kimesneleri ve hukûkun kesb etdiğimiz a‘yân [u] eşrâfları beyân eder

EÇS IX Y364b

Evvelâ serçeşme-i ulemâ-yı dîn vâris-i ulûm-ı evvelîn ve'l-âhirîn, beyt:

EÇS IX Y364b

Ser-firâz-ı ulemâ-yı a‘lâmRükn-i dîn hazret-i şeyhülislâmVâris-i vâhid-i ilm-i nebevîBâ‘is-i zindegî-i şer‘-i kavîVâ‘ız-ı milk-i melik nâsır-ı dînMüftî-i devr-i zemân rûy-i zemînGördü müsevvedi aldı hâmeYazdı ismine seyâhatnâmeHamdü lillâh ki tamâm oldu kitâbKilk-i sehvim ola yâ Rabbi savâb

EÇS IX Y364b

Bu zikr olunan velî-ni‘am efendilerimizin sohbet-i şerîfleri ile müşerref olup du‘â-yı hayırları ile şerefyâb olup cümlesinden himmet ricâ edüp hüsn-i nazarlarıyla behre-mend mümtâz olduk. Beyt:

EÇS IX Y364b

Minnet Hudâ'ya ermişim ol serv kâmeteşükrüm budur ki kalmadı hasret kıyâmete

EÇS IX Y364b

Bu günlerde şurût [u] kuyûdıyla alâ-kadri'l-imkân edâ-yı farz edüp cânib-ı Mısır'a azîmet etmeğe bel bağladığımız mahalde şerîf Berekât hazretlerinin iclâsında bulunmamız sebebi ile harcırâh üç yüz sikke-i hasene ve bir Habeşî gulâm ve bir heccân-ı benâm ve bir hussân-ı surh-endâm ve bir boğça esvâb ile bir şemâme amber-i hâm ihsân edüp hakîr ile serdâr-ı zafer-şi‘ârımız olan vezîr-i rûşen zamîr,

EÇS IX Y364b–Y365a

Sarı Hüseyin Paşa hazretlerine gönderdiği metâ‘ları Y 365a beyân eder

EÇS IX Y365a

Evvelâ on iki re’s sâfinâtu'l-ciyâd neslinden küheylân esb-i sabâ-sür‘atlerin gerdenlerinde şecereleri ile hussân-ı hüsndârlar kim her biri birer semend-i tâzîler idi kim raks-ı cevelân etdükde zühre-misâl reftâr ederdi. Cümleden biri Mısır havvâresinden eşheb tâzî ve bir dahi bedevî rakkâs bâzî ve bir dahi nesl-i musâfaha kır at ve bir dahi nesl-i cilfe-i (ve) mu‘teber at ve biri Sa‘îdî ve biri Necdî ve biri nesl-i Tureyfî ve biri ma‘nek-i zarîfî ve biri dahi kübîşe-i Bağdâdî ve biri Mahmûdî ve biri Seylâvî ve biri Âl-i Yemenî.

EÇS IX Y365a

Bu zikr olunan esb-i sabâ-reftârlar üzre on iki tavâşî Habeşî şîrîn-güftârlar ki sübhânel'l-Hallâk her biri merâlî ve gazâlî Hoten âhûsu gözlü esmerü'l-levn pâk libâslar ile melbûs pençe-i âfitâb meh-i tâb tavâşe idi.

EÇS IX Y365a

Ve on iki dahi hussâne kısrakların licâmları on iki Habeşe siyâh çerde cevârîlerin destinde ve on iki tâvûsî hecînler üzre birer Funcistân zengîli memlûkler ile hedâyâlar geldi.

EÇS IX Y365a

Dahi ardı sıra boğça boğça gûnâ-gûn akmişe-i fâhireler ve Kandehârî ve hezârî köse destârlar ve Hindustân şugulü serîr-i bî-nazîr ve püsûs-kârî sihr-i mübîn mertebesi pîş-tahtalar ve gûnâ-gûn hücreli mücevher zî-kıymet sandûklar kim herbir hücreleri içi lâ‘l yâkût ve elmâs ve zümürrüd ve seylân ve pîrûze ve ayn-ı semek ve aynü'l-hir ve akîk-i Yemenî ve lü’lü’ [ü] mercân ile leb-ber-leb idi.

EÇS IX Y365a

Ve Hind tefârûklarından elvân elvân sûzenî mak‘adlar ve münakkaş destehânlar ve pîşgîrler ve Gücerât ve mollâyî ve zâğî ve sûsîler ve hıtâyîler ve dîbâ ve şîb ü zerbâf ve bâfteler ve Lâristân ve Moltân ve Keşmîrî şâllarının envâ‘ından ve bir tobra amber ve bir tobra müşk-i hıtâyî ve bir tobra pânzehr-i mârî ve gâvî ve gazâlî pânzehirler kim her biri biner derde devâdır.

EÇS IX Y365a

Ve bir heccân hurcu ûd-i Mâverdî ve ıtr-ı şâhî (---) (---) zebât-ı pâdişâhî ve kalye misk-i hayvânî ve iki deve bârı Lahsa ve Basra kargısı serâmed gönderler gönderdi. Paşa hazretleri bunların birine iltifât etmeyüp bunları getüren yerine yerine etmeyüp şerîf Berekât'ın kethudâsına buyurdular kim:

EÇS IX Y365a

"Biz bu metâ‘lara hayrân değiliz. Ancak şerîf hazretlerinden istikâmet hidmeti isteriz. Eğer istikâmet ederler ise, biz anlara kerem [ü] ihsânlar edelim. Eğer pâdişâhın doğrusu ise bu sâ‘at pâdişâhımızın vekîl-i mutlakıyım, bana Ka‘be-i şerîfin miftâhların göndersin. Yohsa P 151a bizim bu makûle hâr [u] hâşâke ihtiyâcımız yokdur" deyince şerîf kethudâsı tarfetü'l-ayn içre şerîf Berekât'a varup mâcerâ-yı serencâmı nakl edince şerîf hazretleri,

EÇS IX Y365a–Y365b

"El-emrü emrüküm" deyüp alay-ı azîm ile Beyt-i şerîfin miftâhın cevâhir zarf içre setr edüp Q 149a paşa hazretlerine teslîm olunup şerîf kethudâsına ve yedi bölük serdâr-ı Mısır'a Y 365b hil‘at-i fâhireler geydirüp şerîf hazretlerine bir semmûr postîn kürk ihsân edüp şerîfin gönderdiği hedâyâları kabûl edüp neccâblar ile iclâs-ı şerîfi ve miftâh-ı Mekke'nin vusûlün Âsitâne-i Sa‘âdet'e i‘lâm edüp kendüler dahi Medîne-i münevvere cânibine hareket etmeğe şurû‘ etdiler.

EÇS IX Y365b

Hakîre ol mahalde gelen hedâyâdan bir hayli eşyâ ihsân edüp dahi cemî‘i şürefâlardan peydâ etdiğimiz eşyâları Cidde'ye götürüp,

EÇS IX Y365b

Hıdde'de Hazret-i Havvâ Anamızı ziyâret etmeğe gitdiğimiz beyân eder

EÇS IX Y365b

Evsâf-ı menâzil-i bender-i kal‘a-i Hıdde: Evvelâ şerîf hazretlerinin ihsân etdüği hecîn şütürlere dörd gulâmımızla süvâr olup şehr-i Mekke'nin hâricinde mahmile-i Ciddâvî'de,

EÇS IX Y365b

Ziyâret-i şeyh Mahmûd: Bir alçak kubbe içinde âsûdedirler. şehr-i Mekke'nin cenûb cânibi nihâyetindedir. İki yüz mikdârı fukarâ hâneleri ve nahl-i hurmâları ve müte‘addid mesâcidleri vardır. Anı ubûr edüp cenûb tarafına gidüp şâhrâhın tarafeyninde ârâmgâh içün kahvehâneler vardır. Her birinde mutrıb ve gavâzî Habeşe kızlar vardır. Anlarda birez teneffüs ü istirâhat ederek altıncı sâ‘atde,

EÇS IX Y365b

Evsâf-ı vâdî-i Hıdde: Eyyâm-ı kadîmde şehr-i ma‘mûre imiş, ammâ hâlâ bir kaç kahvehâne ve bir kaç (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Anda yolun sağ cânibinde,

EÇS IX Y365b

Ziyâretgâh-ı ehl-i Hazret-i Âdem ve Ümm-i benî âdem Hazret-i Havvâ-yı mükerrem: İbn-i âdemî-zâda hâmile olduklarında vatan-ı aslîmiz olan batn-ı şerîfleri üzre bir küçük kubbe vardır. Çöl [ü] çölistân yerde olmağile ol kadar müzeyyen değildir. Ammâ yeşil atlas ile pûşîde sandûka içre âsûdedirler. Ammâ kubbeden taşra ser-i sa‘âdetleri ve hâk-i pây-i şerîfeleri üzre çakıl makıl makûlesi ahcârâtlar yığılıdır kim ol hisâb üzre kadd-i şerîfi yetmiş adımdır. Melek Ahmed Paşa hâtûnu Kaya Sultân merhûme bu Havvâ Ana üzre yedi kubbe inşâ etmeğe mâlından elli kîse ifrâz edüp bu Hıdde'de olan âb-ı zülâli Hıdde'ye ve şehr-i Cidde'ye cereyân etdirmeğe ta‘ahhüd etmişdi. Ammâ vaz‘-ı hamlde merhûme olup böyle hayrât-ı azîm müyesser olmadı.

EÇS IX Y365b

Ve ba‘zılar Hazret-i Âdem dahi bunda medfûndur, derler ve ba‘zılar Hindustân'da Serendîb'dedir, derler. Ammâ bunlar kavl-i za‘îfdir. Belî hubût-ı Âdem Serendîb'e vâki‘ olup eşk-i çeşminden zencebîl ve fülfül karanfîl hâsıl olurdu. Ba‘dehu kırlangıç kuşunun vesâtatıyla Âdem ve Havvâ cebel-i Arafât'da mülâkat olduklarıyçün ve anda buluşup bilişdikleriyçün cebel-i Arefe derler, zîrâ Hazret-i Havvâ Cidde'ye hubût etmişdi.

EÇS IX Y365b–Y366a

Âdem [ve] Havvâ Mekke deresinde niçe zamân sâkin oldular. Ve Cenâb-ı Bârî anlara ziyâret-i tavâf içün Cennet'den Beyt-i ma‘mûru edîm-i arza nüzûl etdirdi. Her bâr anda ibâdet ederlerdi. Y 366a Ba‘dehu Mekke sengistân yer olmak ile zirâ‘at içün Cenâb-ı Bârî Hazret-i Âdem'i şâm-ı şerîf kurbunda Havrân sahrâlarına gönderüp anda zirâ‘at edüp tenâsül buldular. Ve her sene Beyt-i ma‘mûra gelüp tavâf edüp Arafât'a çıkarlardı.

EÇS IX Y366a

Be-kavl-i müverrih İshâk Hazret-i Âdem (---) sene mu‘ammer olup cebel-i Arafât'da merhûm olnp matbah-ı Âdem olan mahalde defn olundu. Yohsa Serendîb'e gitmedi, deyü tasdîk eder.

EÇS IX Y366a

Ve Hazret-i Havvâ Âdem'den sonra müddet-i ömür (---) sene mu‘ammere olup bu Cidde kurbunda Hâbil ve Kâbil ve şît Nebî Havvâ Ana'yı defn etdi, derler. Arapça