Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y12b

Bu mahalde [[(---) (---) (---) (---)]] Amr ibnü'l-Âs zamân-ı cehâletde idi, ammâ kavm-i Kureyş'in mâldâr ve mün‘im vak‘ [u] vakârlı bir kimesnesi idi. Her sene şâm'a ve şehr-i Busra'ya ve Kudüs-i şerîfe [[(---) (---) (---) (---)]] Kudüs'de bulunup bir dıraht sâyesinde istirâhat ederken bir ejderhâ-misâl bir yılan zâhir olup gayrı dıraht sâyesinde [[(---) (---) (---) (---)]] o yılan ejdere anın üzerine hücûm ederken derhâl Amr ibnü'l-Âs tîrkârlık edüp dest ber-kabza kemân edüp mâra mürd eyledi bir sehm [[(---) (---) (---) (---)]] ok urup mûra nafaka idi.

EÇS X Y12b

Hayye-i evren dahi cân havli ile pur putur olup cevelân ederken dıraht sâyesindeki [[(---) (---) (---) (---)]] hayye bîdâr olup gördü kim Amr bir hayye ile ceng edüp katl etmiş. Ol âdem Amr'a su’âl edüp,

EÇS X Y12b

"Bu ne hâldir?" der. Amr eydir: [[(---) (---) (---) (---)]]

EÇS X Y12b

"Zahir etmek isterdi ister dedi. Ben görüp bir sehm-i Muhammedî urup katl etdim" dedikde bu âdem Amr ibnü'l-Âs'ın eline ayağına düşüp [[(---) (---) (---) (---)]] yalvardı dedi. Amr eyitdi:

EÇS X Y12b

"Benim maskat-ı re’sim Mekke'dir. Âl-i Hâşimiyândan'ım" dedi. Herîf eyitdi:

EÇS X Y12b

"Dünyâ ve âhiret karındaşım ol. Sana nice eylik ve ivâz halâs eylediğinin [[(---) (---) (---) (---)]] ivazı ola dedi. Amr eyitdi:

EÇS X Y12b

"Ben ol eylüği hasbeten lillâh etdim. Ticâret ile kifâflanır bir kişiyim. İhtiyâcım Allâh'adır." (---) (---) Herîf eyitdi:

EÇS X Y12b

"Ey birâder! Ben dahi Mısır İskenderiyyesi'nde bir tüccâr-ı azîmim ve mâl-ı firâvâna mâlikim. Mısır şehri içre niçe bin kîseye ve milk [ü] emlâke Q 164a mâlik Hâce şemmâs'ım, ammâ Kudüs'e ziyârete geldim. Hâlâ bunda garîbü'd-diyârım. Benimle İskenderiyye'ye gel, sana on P 162a bin mümessek sikke-i Kabâbıta altun ve girân-bahâ cevâhir makûlesi eşyâlar ve gûnâ-gûn akmişe-i fâhireler verüp seni Mekke'ye iki katar deve yükü mâl-ı firâvân ile Mekke'ye gönderem" deyüp ricâ etdikde cümle müstemi‘în taraf taraf, ma‘kûl deyüp Amr dahi muhâlefet etmeyüp Kudüs'den kat‘-ı menâzil ve tayy-ı merâhil ederek on günde İskenderiyye'ye dâhil olup şemmâs'ın hânesinde mihmân olup ol sâ‘at şemmâs va‘desine vefâ edüp Amr'a on bin altun verdi.

EÇS X Y12b

Ve şehrin teferrücgâh yerine şemmâs Amr'ı götürüp seyr [ü] temâşâ ederken hikmet-i Hudâ çevgân topu gelüp Amr'ın başı üzre gelüp karâr eyledi ber-karâr olur, karâr eder, cümle huzzâr-ı meclis âlem-i hayretde kalup ta‘accüb ederler. Meğer İskenderiyye halkı mâbeyninde bir kavl-i karâr varmış kim her kimin başında çevgân topu ber-karâr olsa pâdişâh olurmuş.

EÇS X Y12b

Cümle halk bu Amr'ın başı üzre top durduğuna rîş-hand edüp Amr'ı istihzâya aldılar.

EÇS X Y12b

"Bu Arab melik mi olup milke mâlik mi olsa gerek" deyü tebessüm etdiler.

EÇS X Y12b–Y13a

Amr, şemmâs'la Y 13a hânesine gelüp derhâl şemmâs ilm-i usturlâbda yegâne-i asr ve ferîdü'd-dehr idi. Amr'ın tâli‘ine nazar edüp gördü kim Mısır sultânlığı tahtı ve bahtı var.

EÇS X Y13a

Ale's-sabâh Amr'a yetmiş deve yükü mâl verüp Amr'ı Mısır'a gönderüp Amr, Mısır'da bir ay meks edüp Mısır'ın cümle ahvâlâtına vâkıfu'l-esrâr olup bir azîm kâfile ile Mekke'ye gelüp cümle ahâlî-i Mekke'ye ve dahi cemî‘i Sahâbe-i kirâma hedâyâların verüp kal‘a-i İskenderiyye ve Ümm-i Dünyâ Mısır'ı ol kadar medh etdi kim cümle asker-i İslâm "Âh Mısır feth olsa" deyü du‘â ederlerdi.

EÇS X Y13a

Bu mahalde Amr ibnü'l-Âs huzûr-ı Risâlet'e varup hedâyâların arz edüp Hazret-i Resûl hedâyâsın kabûl etdikde el kaldırup şeref-i İslâm ile müşerref olup Sahâbe-i kirâm zümresine ilhâk oldu.

EÇS X Y13a

Ve Hazret-i Resûl'e İskenderiyye ve Mısır'ın evsâfın be-dürüstî vasf edüp Hazret, safâ ve sürûrundan, Allâhümme yessîr bi'l-amreyn buyurdular, ve günden güne Mısır'ın ve Kostantıniyye'nin fethine Sahâbe-i kirâmı tergîb ederlerdi. Ve bir kaç kerre Mısır meliki Mukavkıs'dan Hazret-i Risâlet'e hedâyâ ve nâmeler gelüp "Yâ Muhammed! Rûm keferesi destinde mağlûb ve mazlûm olduk. Mısır'ımız elimizden aldılar" deyü acznâmeleri gelirdi.

EÇS X Y13a

Hazret-i Risâlet dahi Hicret'in altıncı senesinde Hudeybiyye gazâsından mansûr u muzaffer Ebî Zer ile Belîka(?) oğlu Hâtıb huzûr-ı Resûlullâh'a gelüp yine bunları mektûb-ı dürerbârları ile Hazret-i Resûl Mısır'da Melik Mukavkıs'a gönderüp Mısır'a sâlimîn vâsıl olup Melik Mukavkıs'ı dîne da‘vet etdiler.

EÇS X Y13a

Rivâyet muhtelif; bir kavilde nâme-i dürerbârı Mukavkıs bağrına basup İslâm ile müşerref oldu. Ve Hazret-i Zennûn ile üç kız ve bir katır ve bir kılıç gönderdiği bâlâda tahrîr olunmuşdur. Beyt:

EÇS X Y13a

Fekâlû yub‘asu nasrun ileynâVe hattâ yeftehullâhu aleynâ

EÇS X Y13a

Ammâ Hazrete gâyet mahabbet etdüği tahkîkdir. el-Uhdetü ale'r-râvî.

EÇS X Y13a

Ba‘dehu Ebî Zer ile Belîka(?) oğlu Hâtıb, Mukavkıs tarafından gelüp Hazret-i Risâlet'e Mısır'ın âb [u] havâsın ve nebâtât [u] giyâhâtın ve me’kûlât [u] meşrûbât [u] hubûbâtın ol kadar medh etdi kim Hazret-i Risâlet safâsından Mısır hakkında birkaç hadîs-i şerîf buyurdular.

EÇS X Y13a

Ve mukaddemâ Mısır hakkında tasrîhan ve tenzîhen ve alâ-tarîkı'l-kasas nâzil olan âyet-i şerîfleri Ashâb-ı güzîne tilâvet edüp Mısır gazâsına ümmetini kandırırlardı.

EÇS X Y13a

Fasl-ı SâminMısır hakkında sarîhan ve kinâyeten ve tenzîhen nâzil olan âyet-i şerîfleri beyân eder

EÇS X Y13a

Zikrü'l-mevâzı‘ elleti vaka‘a fîhâ zikrü Mısır (...) sarîhan ve kinâyeten

EÇS X Y13a

âye[t] alâ-tarîkı'l-hikâye

EÇS X Y13a

Âye[t] an-hikâyeti Yûsuf aleyhi's-selâm:

EÇS X Y13a

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13a–Y13b

ve hikâye-i Fir‘avn Y 13b âye[t]:

EÇS X Y13b

Ve an-hikâyeti Yûsuf. Âye[t]:

EÇS X Y13b

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13b

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13b

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13b

An hakkı İsâ ve Meryem. Âye[t]:

EÇS X Y13b

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13b

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13b

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13b

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13b

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13b

Âye[t]:

EÇS X Y13b

Âye[t]:

EÇS X Y13b

Âye[t]: