Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y13b

Âye[t]:

EÇS X Y13b

Âye[t]: Arapça

EÇS X Y13b

Ba‘zı müfessirîn "Rabve"den murâd Mısır'dır, derler. Ba‘zılar şâm-ı cennet-meşâmdır, derler, ammâ ale'l-ıtlâk Mısır, demiş çokdur. Âye[t]:

EÇS X Y13b

Âye[t]:

EÇS X Y13b

Âye[t]:

EÇS X Y13b

Âye[t]:

EÇS X Y13b

Ba‘zı müverrihîn bâğ-ı İrem İskenderiyye'dir, demişler. Ammâ müverrih-i âlem Hıtat-ı Makrîsî,

EÇS X Y13b

"Mısır'ın cenbinde Sebîl-i Allâm olan yerde idi, Cenâb-ı Allâh nihân eyledi" der. Hattâ ol Sebîl-i Allâm mahallinde ba‘zı cevâhir taşlar bulunup bin guruşa bey‘ olunduğun hakîr görmüşüz.

EÇS X Y13b

Ba‘zı müverrihîn kavli üzre bâğ-ı İrem şâm kurbundadır. Hattâ âl-i Emeviyyûn asrında bir A‘rabî devesin yitirüp ararken bir câ-yı behişte girüp berk [ü] bârândan semerât [u] müsmirâtından ahcâr [u] eşcârâtından bir tobra doldurup şâm'da halîfeye götürüp eşyâları arz etdikde ma‘lûmları oldu kim bâğ-ı İrem şâm kurbundadır. Ammâ Mısır'dadır, demiş çokdur. Zîrâ bâğ-ı İremi binâ eden şeddâd ibn Âd'ın vatan-ı aslîsi Mısır'da şehr-i İsvân'dır. Bâğ-ı İrem Mısır'da olması akrebdir, demişler.

EÇS X Y13b

Ezîn-cânib Mısır hakkında. Âye[t]:

EÇS X Y13b

Âye[t]:

EÇS X Y13b

Hakkâ ki Mısır'ın askerî tâ’ifesinde fâsık ve zorba ve lûtî ve zânî gâyet çokdur. Âye[t]:

EÇS X Y13b

Ve cümle re‘âyâ ve berâyâsı kavm-i ferâ‘inedir. Âb [u] havâsının hükmü üzre cebbârlardır. Hâbil [ü] Kâbil'den berü iki fırkadırlar. Biri Benî Harâm ve biri Benî Cüzâm'dır. Subh u mesâ birbiriyle ceng edüp gâlib olan mağlûbun avreti karnın yarup karnındaki oğlunı katl eder. Böyle bir cebbâr [u] anîd kavimdir. Ve âb-ı Nîl'i nûş eden atları dahi şerrânîdir. Ve yine anların hakkında Cenâb-ı Allâh bu âyeti nâzil etmişdir. Âye[t]:

EÇS X Y13b–Y14a

Ammâ Cenâb-ı Bârî'nin Y 14a nazarı ta‘alluk etdüği şehr-i kadîmî olmak ile cebbâr ve fâsık ve lûtî ve zânî ve zorba ve zemmâm ve nemmâm (---) mu‘ammer olmayup belâsın bulur.

EÇS X Y14a

Ve hikmet-i Hudâ çekirge dahi Mısır'da mu‘ammer olmaz. Bi-emrillâhi ta‘âlâ cemî‘i zamânda mahsûlâtına çekirgeden zarâr isâbet etmez. Hattâ Sene 1088(?) târîhinde Abdurrahmân Paşa Mısır vâlîsi iken eyle çekirge yağdı kim şems-i âteştâbı bî-tâb edüp rûy-ı semâ ebr-i siyâh olup gün yüzü görünmez oldu. Ba‘dehu rûy-ı arza nüzûl edince azamet-i Hudâ Mısır'ın ve cemî‘i kurâ ve kasabâtların sagîr [ü] kebîrleri ıyd-ı adhâ edüp (---) (---) edüp tenâvül edüp bir günde vücûdın münkatı‘ etdiler. Ve bakıyyetü'd-dendânı tayerân edüp nehr-i Nîl'e gark oldular.

EÇS X Y14a

Ve bir rivâyette bakıyyesi rîh-i akîmden helâk oldular. Hattâ Resûl-i kibriyânın zamân-ı sa‘âdetlerinde şehr-i Mekke'ye ve vâdî-i Fâtıma'ya çekirge Q 164b istîlâ eyledi. Ehl-i Mekke,

EÇS X Y14a

"Yâ Resûlullâh! şehrimize çekirge istîlâ eyledi. Hâl neye müncer olur?" dediklerinde Hazret el açup,

EÇS X Y14a

"İlâhî! Bu haşerâtı Mısır'a gönder" deyü du‘â ederler. Cümle Sahâbe-i kirâm,

EÇS X Y14a

"Amân yâ Resûlullâhi! Mekke ve Medîne'de olan P 162b ümmetlerinin ma‘îşetleri cümle Mısır'dan gelir. Bu çekirge Mısır'a varınca kaht [u] galâ olur" derler. Hazret buyururlar kim,

EÇS X Y14a

"Siz elem çekmen. Mısır Cenâb-ı Allâh'ın hıfz [u] emânındadır. Ve Kinânetullâh Mısır'dır. Ve Mısır'ın hıfz [u] hırâsetine necâyib ya‘nî nücebâ me’mûrlardır. Cümle yetmiş ricâlullâhdır. Anda zâlim ve fâsık ve muzır mahlûk mu‘ammer olmaz" buyururlar. Hakîkat cümle çekirge Mekke'den Mısır'a gelince cümlesi helâk olur. İlâ hâze'l-ân eyle du‘â olmuşdur kim Mısır'a hakâret nazarıyla bakan hor u hakîr olur, adâlet eden, selâmet bulur. Beyt:

EÇS X Y14a

Adâlet edeler Mısr-ı kadîmeAzîz eder anı Mısr-ı na‘îme

EÇS X Y14a

Mısır hakkında niçe yüz âyet-i şerîfe vardır. Ammâ kuvvet-i hâfızamız sebebiyle ilhâm-ı Rabbânî olup bu âyet-i şerîfleri tahrîr etdik. Ammâ,

EÇS X Y14a

Resûl-i kibriyâ ve Muhammedü'l-Mustafâ ümmetin Mısır fethine tergîb edüp Mısır hakkında buyurdukları hadîs-i şerîfleri beyân eder

EÇS X Y14a

Zikrü'l-ehâdîs elletî verade fîhâ zikrü Mısr.

EÇS X Y14a

Zîrâ Hazret-i İbrâhîm'in evlâdı Hazret-i İsmâ‘îl Mısır'dan Kabâbıta kızı Hâcer Ana'dandır. Hazret-i Resûl Hazret-i İbrâhîm İsmâ‘îl zürriyetindendir. Ümm-i Resûl Mısır'dan olmuş olur.

EÇS X Y14a

Bu hadîs Hâcer Ana ve Mısır hakkındadır.

EÇS X Y14a

[Hadis]:

EÇS X Y14a

ya‘nî esmerü'l-levn Ca‘der kavm-i Kıbtî'dir. [Hadis]:

EÇS X Y14a

[Hadis]:

EÇS X Y14a–Y14b

[Hadis]: Y 14b

EÇS X Y14b

buyurmuşlardır.

EÇS X Y14b

Ve bu Mısır hakkında niçe hadîs-i şerîfler vardır, ammâ hakîr bu kadar ile iktifâ etdik.

EÇS X Y14b

Ve niçe ulemâ ve meşâyih [ve] şu‘arâ Mısır hakkında kasîdeler etmişlerdir. Hattâ Mısır hakkında Hazret-i eş-şeyh el-Kindî rahmetullâhi aleyh buyururlar kim:

EÇS X Y14b

"Lâ yü‘lemu beledün fî aktâri'l-arz esnâllâhü aleyhi fi'l-kur’ân bi-misli hâzâ's-senâ velâ vesafahü bi-misli hazâ'l-vasf velâ eşhede lehü bi'l-keremi gayre Mısr"

EÇS X Y14b

Ve İmâm şâfi‘î ve İmâm Ebü'l-Leys ve Ömer ibnü'l-Fârız dahi Mısır'ı ol kadar medh etmişlerdir kim gûyâ İremezâtü'l-imâdı medh etmişlerdir.

EÇS X Y14b

Ammâ Hazret-i Risâlet-penâh Sahâbe-i güzînini Mısır fethine tergîben bâlâda tahrîr olunan hadîs-i şerîfler ile Mısır'ı medh ederlerdi, ammâ zamân-ı sa‘âdetlerinde cânib-i erba‘aya gazâ ve seriyye etmeden ârâm bulmayup el-umûru merhûnetün bi-evkâtihâ deyüp gayrı dünyâlara sefer ederlerdi.

EÇS X Y14b

Bi-emri Hudâ civâr-ı rahmete teşrîf buyurup hilâfet emîrü'l-mü’minîn Hazret-i Ebâ Bekir'e intikâl etdi. Anların devletinde dahi beyne's-Sahâbe tefrîka düşüp gûnâ-gûn hâdisât zuhûr edüp Mısır cânibine bakmağa iktidârları olmayup anlar dahi Arapça emrine imtisâl edüp serîr-i hilâfet Hazret-i Ömerü'l-Fârûk'a nasîb olup Mısır fethine azîmet eyledi.

EÇS X Y14b

el-Faslu't-tâsi‘Zikr-i feth-i Mısır fî-hilâfeti Hazret-i Ömer ibnü'l-Hattâb an-yedi Amr ibnü'l-Âsradıyallâhu anhümâ

EÇS X Y14b

Cemî‘i müverrihînin kavl-i sahîhi bunun üstündedir kim ibtidâ bilâd-ı Mısır, ümmet-i Muhammed destine girdüği Hazret-i Risâlet-penâh'ın intikâlinden on sekiz sene sonra Hazret-i Ömer hilâfetinde Hırkîl nâm kral Kudüs-i şerîfe istîlâ edüp tekrâr yine Hazret-i Ömer kırk bin asker ile Kudüs-i şerîfi feth edüp vilâyet-i Mısır üzre Amr ibnü'l-Âs'ı ve Esved ibnü'l-Mikdâd'ı Mısır fethine kırk bin asker ile gönderüp kendüler Mekke-i mükerremeye müteveccih oldular.

EÇS X Y14b

Beri cânibde Amr ibnü'l-Âs dörd bin beş yüz fârisü'l-hayl Urbân ve dörd bin güzîde asker-i azebistân piyâde pehlivân yiğitler cem‘ edüp kat‘-ı menâzil ve tayy-i merâhil ederek Mısır'a karîb Arîş ile Rımh mabeynine Amr ibnü'l-Âs gelüp meks etdükde Hazret-i Ömer tarafından bir kâsıd gelüp bir nâme getürdü. Mefhûm-ı kelâm: