İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y16b
Ve Ka‘bü'l-Ahbâr dahi bu kavle zâhibdir, ammâ ba‘zı müfessirîn ü muhaddisîn ve müverrihîn müttefekun-aleyhdirler kim Arz-ı Hâsân Bilbeys şehridir. Andan Mısır'a varınca Arz-ı Mukaddes değildir, demişler. Fefhem bi-kavlin sahîh.
EÇS X Y16b
Ammâ Kıbtî tevârîhlerinde "Cebel-i Mukattam altında medfûn olanlar yevm-i ba‘s olıcak bilâ-hisâb ve lâ-azâb cinâna dâhil ola" derler.
EÇS X Y16b
Hazret-i İdrîs'in ve Hazret-i Dânyâl'ın ve Hazret-i Üzeyr'in ve Hazret-i Zübeyr'in ve Hazret-i Kaffâh Nebî'nin hadîsleri ile isbât ederler.
EÇS X Y16b
Ve hâlâ bir âdem Mısır diyârında gâyetü'l-gâye haste-hâl olsa ol âdem yedi (---) (---) (---) gün ol cebel-i Mukattam günde eyü olur Q 165b P 163b zıllında yatsa bi-emrillâh şifâ bulur.
EÇS X Y16b
Ve şems vakt-i tulû‘da bu cebelin ardından hurûc etdükde sâyesi ta Eski Mısır ki Nîl kenârında vâki‘ olmuşdur, ol mahalle dek bu cebelin zıllı memdûd olur.
EÇS X Y16b–Y17a
Vehb bin Süfyân kavli üzre bu cebel-i Mukattam'ın zıllı düşdüğü Y 17a mahalle dek Arz-ı Mukaddes add olunur. Zîrâ kable't-Tûfân niçe peygamberler ve peygamberzâdeler medfûndur. Hakkâ ki Arz-ı Mukaddes olsa vechi vardır. Zîrâ enderûn [u] bîrûn-ı Mısır'da üç yüz kırk Sahâbe-i kirâm medfûndur.
EÇS X Y17a
Ve bir kavlde Amr ibnü'l-Âs Mısr'ı ceng-i azîm ile alup Mısr'ın cânib-i erba‘asında yedi bin şühedâ Sahâbe-i kîram medfûndur derler. Hâsıl-ı kelâm Amr ibnü'l-Âs zamân-ı hükûmetinde Mısır ol kadar ma‘mûr oldu kim henüz arûs-ı dünyâ ümm-i dünyâya döndü.
EÇS X Y17a
Ve Hazret-i İbrâhîm zamânında Tavtîs Melik Nîl'i Süveys deryâsına cereyân etdirmiş idi.
EÇS X Y17a
Ba‘dehu Melik Mukavkıs'ın babası melik (---) Hazret-i Risâlet'in tulû‘ [u] zuhûrun istimâ‘ edüp Hazrete rağmen ol halîci sedd edüp Nîl Süveys'e cereyân etmeden kalmış idi. Amr ibnü'l-Âs bu halîci cerf edüp yine Nîl zevrakları Süveys'e hubûbât getürüp andan Cidde ve Yenbû‘a gemiler gidüp Mekke ve Medîne ganîmet olurdu. Zîrâ Cenâb-ı Bârî cinândan rûy-ı arza dörd kapu meftûh etdi. Biri Bender-i Cidde'ye, biri vilâyet-i Askalân'a, biri vilâyet-i Gazvîn'e, biri vilâyet-i İskenderiyye'ye kim vilâyet-i Mısır'dır, ve's-selâm.
EÇS X Y17a
Andan Hazret-i Ömer Medîne'de merhûm olup hilâfet Hazret-i Osmân'a intikâl etdi. Anların zamân-ı sa‘âdetlerinde Amr ibnü'l-Âs Mısır'da merhûm olup Hazret-i Osmân hükûmet-i Mısır'ı Hazret-i Ebâ Bekr'in oğlu Muhammed-i Ekber Sıddîk'a ihsân etdi. Ammâ Hazret-i Osmân kâtibi Mervân Hımâr'ın murâdı gayrı kimesneye idi. Muhammed-i Ekber Mısır'a karîb varınca Hazret-i Osmân tarafından ahâlî-i Mısır'a hitâben bir yarlığ iktizâ eder.
EÇS X Y17a
Mervân kâtib bir hîle ile bu gûne emir inşâ eder kim "İzâ câe'l-emîr fakbulûh" lafzın bî-nukât tahrîr edüp Hazret-i Osmân'a mühürledir. Ba‘dehu "fakbulûh" lafzının bâ-i muvahhadesine iki nokta ile tâ-i müsennâ kılup "faktulûh" eyleyüp bir neccâb ile Mervân kâtib bu emri Mısır'a gönderir.
EÇS X Y17a
Hikmet-i Hudâ ol emir Mısır'da Muhammed-i Ekber'e vâsıl olur. Ol dahi bu emri Medîne-i münevvereye gönderir. Ehl-i Medîne bu emri Hazret-i Osmân'a gösterdiklerinde,
EÇS X Y17a
"Hâşâ benim bu emirden haberim yokdur" deyince cümle halk gulû-yı âm edüp kâtib Mervân'ı isterler. Hazret-i Osmân dahi kâtibin vermeyüp sarâyına kapanır. Kırk gün sarâyın ehl-i Medîne muhâsara edüp kırk birinci gün Hazret-i Osmân tilâvet-i Kur’ân ederken şehîd etdiler. Bâlâda Medîne-i münevvere evsâfında mastûrdur.
EÇS X Y17a
Ba‘dehu hilâfet Hazret-i Alî'ye intikâl etdi, ammâ devleti helc ü melc olup Mısır'da dahi bî-had fitne vü fesâdlar zâhir olup günde bir hâkim nasb ederlerdi.
EÇS X Y17a–Y17b
Ol asırdan tâ zamân-ı âl-i Osmân'da Sultân Mehemmed-i Hân-ı Râbi‘a gelince ümmet-i Muhammed'den Mısır'a pâdişâh olanları ve mâlik olmak kasdına Mısır üzre hurûc edenleri ve mutasarrıf olan mülûkların ismi resmi ve elkâbları ile ve her mülûk ne kadar nefer olup müddet-i saltanatların ve müddet-i ömürlerin Y 17b beyân eder
EÇS X Y17b
el-Faslu'l-âşirFî beyânı selâtîn-i Mısır ve gayrı divel-i mülûkân ile Devlet-i âl-i Osmân ilâ zamânı Sultân Mehemmed Hân-ı râbi‘ ibn İbrâhîm Hân
EÇS X Y17b
Evvelâ sebeb-i te’lîf-i kitâb ve bâ‘is-i tastîr-i müstetâb olan Evliyâ-yı bî-riyâ fehvâ-yı tarâyı(?) bu yüzden inşâ ve imlâ kıldı ve sebeb-i hâdis-i tahrîr-i sülûf u sunûf add olunan mazmûn-ı dilküşâyı bu tarîkle inşâ eyledi kim müverrihân-ı Rûm ve nükte-perdâzân-ı zevi'l-mefhûm ki ferden ferden,
EÇS X Y17b
mûcebince bâlâda tahrîr olunduğu üzre ibtidâ edîm-i arzda makâm edinen Hazret-i Ebü'l-beşer Âdem Safî aleyhi's-selâmdır. evlâd-ı evlâda münteşir olup vech-i arza benî âdem müstevlî oldu. Lâkin esnâf-ı ümem içün ve eslâf-ı mülûk içün niçe ihtilâfât-ı kesîre vardır.
EÇS X Y17b
Ammâ sükkânân-ı Mısır ve bilâd-ı Feyyûm ve ecnâs-ı mütenevvi‘a-i ân merzibûm be-takdîr-i Hayyü'l-kayyûm fermânıyla asılda Mısır'ı halk etmeden murâdı kudretin ızhâr edüp habîbi Muhammed Mustafâ'nın ümmetine cây-ı menâs olsun içün Mısır'ı peygamberlerine bünyâd etdirüp niçe bin mülûkları hâkim edüp âhir Hazret-i Risâlet-penâh'ın halîfelerinden sene 21 târîhinde Hazret-i Ömer'in ibtidâ kabza-yı tasarrufuna girdi. Be-dest-i Hazret-i Amr ibnü'l-Âs radıyallâhu anhüma. Müddet-i saltanat (---) sene ve müddet-i ömür (---) sene.
EÇS X Y17b
Zamân-ı hükûmetlerinde cezîre-i Mısır ki Mağrib-zemîn'dir, İngilis cezîresi gibi sekiz bin mîl bir cezîredir. Bu cezîre içre cümle on sekiz sikke sâhibi pâdişâhlar ve gayrı meliklerdir. Cümlesi Amr ibnü'l-Âs'ın havf [u] haşyetinden amâna gelüp mutî‘ [u] münkâd oldular. Zîrâ niçeleri deryâ-misâl asker ile Mısır'a hücûm edüp münhezim oldular. Âhir harâc-güzâr olup âsûde-hâl oldular. Zîrâ Hazret-i Amr ibnü'l-Âs gâyet şecî‘ ü bahâdır [ve] nâmdâr ü müdebbir serdâr-ı zevî'l-iktidâr idi.
EÇS X Y17b
Hazret-i Risâlet'den sonra halîfe olan Çâryâr-ı Güzîn'e Hulefâ’ü'r-râşidîn, derler ve emîrü'l-mü’minîn, derler. Hilâfetleri İmâm Hüseyin'de inkırâz buldu. İmâm Hüseyin hüsn-i rızâlarıyla hilâfeti terk edüp Yezîd ibn Mu‘âviye'ye ferâgat eyleyüp Yezîd'den bî‘at etmediğiyçün şâm'dan Yezîd niçe bin Yezîdî cünûd-ı cünüb ile Kûfe'de İmâm Hüseyin ile ceng-i azîm edüp sene 61 târîhinde İmâm Hüseyin şehîd olup Yezîd şâm'a müstakil pâdişâh oldu. Ammâ Yezîd'in babası Hazret-i Mu‘âviye vahiy kâtibi ve Hazret-i Risâlet'in (---) oğlu olup akrabâ-yı Resûl'den idi. Hazret-i Alî hilâfetinde şâm pâdişâhı idi. Sonra,
EÇS X Y17b–Y18a
Âl-i Emeviyyûn derler, nefer 14 kimesnedir. İbtidâları Mu‘âviye'dir. Anası Hind binti Ayniyye bin Abdüşşems'dir. Mu‘âviye'nin babası Ebû Süfyân nikâh ile almazdan evvel Ebû Amr Hafs bin el-Mugîretü'l-Mahzûmî'nin avreti idi. Mu‘âviye bundan tevellüd e[t]di. Ve Mu‘âviye halîfe oldukda Y 18a elli sekiz yaşında idi. Ve on tokuz sene üç ay pâdişâh oldu. Altmış sekiz sene ömür sürdü.
EÇS X Y18a
Andan Yezîd ibn Mu‘âviye halîfe oldu. Evfâ sene 60 ve müddet-i evfâ sene 3 ve şehr 3. Müddet-i ömreş 39 sene. Helâk-şüd fî şâm. Ebü'l-Müslim, bir rivâyetde, Timur kabrin açup cesedin ter ü tâze bulup âteşe yakdı, derler.
EÇS X Y18a
Andan Yezîd'in oğlu Mu‘âviye halîfe oldu.
EÇS X Y18a
Andan Mervân Halîfe.
EÇS X Y18a
Andan Abdülmelik Halîfe.
EÇS X Y18a
Andan Velîd Halîfe.
EÇS X Y18a
Andan Süleymân Halîfe.
EÇS X Y18a
Andan Ömer Halîfe.
EÇS X Y18a
Andan Yezîd Halîfe.
EÇS X Y18a
Andan Hişâm Halîfe.
EÇS X Y18a
[Ve] Velîd Halîfe ve Yezîd Halîfe ve İbrâhîm Halîfe ve Mervân-ı Hımâr Halîfe cümle âl-i Emeviyyûn'dur.
EÇS X Y18a
Nehr-i Furât sâhilinde (---) ceng edüp münhezim oldukda diyâr-ı Mısır'a kaçup Nîl'in cânib-i garbîsinde Eski Mısır mukâbelesinde Kusayr (---) Nusayr nâm bir karyede Âmir ibn Cürcânî ve Abdullâh bin Mâzenî Mervân-ı Hımâr'ın başın kesüp gönderdi (---) gönder üzre sançup gönder deyü Ebû Müslim'e gönderdiler. Emeviyyûndan bunda inkır[â]z buldu. Müddet-i devletleri 91 sene oldu. Irâk-ı Arab'a ve Acem'e ve Mısır'a ve Mağrib-zemîn'e (---) yedi Maşrık'a yüz pâre cezîrelere mâlik oldular.
EÇS X Y18a
Ve Ebâ Eyyûb-ı Ensârî hazretlerin bunlar Kostantıniyye'ye serdâr edüp İslâmbol'un nısfına mâlik oldular. (---) (---) (---) Ammâ evsâf-ı külliyeleri şâm-ı Harem-i şerîf ziyâretgâhlarında mufassal tahrîr olunmuşdur, nazar oluna.
EÇS X Y18a
Andan devlet âl-i Abbâsiyân'a nakl etdi, ammâ Q 166a hilâfetleri sene (---) târîhinde tahta cülûs etdiler. P 164a
EÇS X Y18a
Evsâf-ı devlet-i âl-i Abbâsiyân
EÇS X Y18a
Cümle on yedi neferdir. İbtidâları el-Mustansır Billâh'dır kim Mısır'a mâlik olmuşdur. Âl-i Abbâsiyân'ın yigirmisi dahi Bağdâd'a mâlikler idi. Mısır'da sâkin olanlar ile cümle otuz yedi neferdir. Âl-i Abbâsiyân-ı Bağdâdî Mu‘tasım'da inkırâz buldu.
EÇS X Y18a
İbtidâları Abdullâh bin Abbâs bin Abdülmuttalib'dir. Cümlesinin müddet-i hilâfetleri beş yüz kırk dörd sene olmuşdur, ammâ âl-i Abbâsiyân'ın Mısır'da inkırâz bulanlarından el-Mütevekkil Alallâh Muhammed bin el-Müstemsik Billâh Ya‘kûb'da inkırâz bulduğu henüz (---) gelir.
EÇS X Y18a
Sebebi oldur kim Nâsır-ı Tûsî tahrîkiyle Hulâgû Hân Bağdâd'a gelüp âl-i Abbâsiyân'dan el-Mu‘tasım Billâh halîfeyi şehîd etdükde bu Mustansır Bağdâd çölünde bâdiye Urbân'ında bulunup Tatar derdinden Bağdâd'a varamayup serserî gezerken Mısır hâkimi Tâhir Baybars bu Mustansır'ı Mısır'a da‘vet edüp sene 659 târîhinde Mısır'a müstakıllen ber-taht seccâde-nişîn olup Tâhir Baybars ve cümle a‘yân-ı Mısır bî‘at edüp sikke ve hutbe sâhibi oldu.
EÇS X Y18a–Y18b
Ba‘dehu azîm asker ile şâm'a gidüp şâm'dan Bağdâd'a azîmet etdükde Mısır hükûmetin Y 18b yine Tâhir Baybars'a verüp kendüler Bağdâd'a varup âl-i Abbâsiyân yine tâze cân buldu.