Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y18b

Ve yine ol asırda Hulâgû Hân derdinden âl-i Abbâsiyân'dan Hâkim Bi-emrillâh Mısır'da Kal‘atü'l-Kepş'de sâkin idi. Kırk bir sene Mısır'da halîfe nâmına mu‘ammer oldu. {Ammâ bu âl-i Abbâsiyân'dan mezkûr Hâkim Bi-emrillâh el-Melikü'n-nâsır Muhammed bin Kalavân asrında kırk bir sene iki ay yigirmi beş gün halîfe olup hicretin yedi yüz on yılında Hâkim'in hükmü nâfiz olmayup hicâbından yere geçdi. Âl-i Abbâsiyân'da bundan sefîh kimse gelmemişdir. Âhir hemşîresi katl etdirdi.}

EÇS X Y18b

Andan oğlu sene 790 târîhinde el-Müstekfî Billâh Süleymân ibn Hâkim Bi-emrillâh Mısır'da tevellüd edüp pederi sâkin olduğu Kal‘atü'l-Kepş'de sâkin olup serîr-i hilâfetde idi, ammâ hükm-i hükûmât {710} yine Tâhir Baybars'ın destinde idi.

EÇS X Y18b

Hikmet-i Hudâ bu Müstekfî Bi-emrillâh ile Tâhir Baybars'ın mâbeynleri münâfık şerrinden müttehid olmayup ıyâl [u] tevâbi‘iyle Sa‘îd-i âlî'de şehr-i Kûs'a nakl eyleyüp anda vefât eyledi, sene 737.

EÇS X Y18b

Meğer Hâkim Bi-emrillâh hayâtında iken oğlu Muhammed de hilâfeti bildirüp lakabına el-Müstemsik Billâh dediler. Ammâ bu evlâdı, Hâkim'den evvel merhûm olup andan Hâkim küçük oğlu Ahmed Müstekfî Billâh'a hilâfeti vasıyyet etdi, ammâ Melik Sâlih, Hâkim Bi-emrillâh'ın vasıyyetin dutmayup karındaşı zâdesi İbrâhîm'e hilâfeti lâyık görüp lakabına el-Vâsık Billâh dediler, amma lu‘b u lehve meşgûl olduğundan Kûs'a nefy olunup İbrâhîm oğlu Muhammed halîfe olup bu dahi sefîh kopup Kûs'a nefy olundu. Bu halîfeler Kûs'da medfûnlardır.

EÇS X Y18b

Andan sonra Ahmed ibn el-Müstekfî Billâh Süleymân 13 sene Mısır'da yine halîfe olup Melik Sâlih ibn el-Melikü'n-Nâsır zamânında sene 753 tâ‘ûndan merhûm olup Sitti Nefîse cenbinde âsûdedir.

EÇS X Y18b

Andan el-Muktazıd Billâh, bu dahi Mısır'a mâlik olup Sitti Nefîse civârında medfûndur.

EÇS X Y18b

Andan el-Mütevekkil Alallâh Muhammed ibn el-Muktazıd Billâh Ebu Bekir Mısır'a halîfe olup sene 780 785 780'de Berkûk, Çerâkis'den halîfe olup "Saltanata tâlibdir" deyü el-Mütevekkil'i hilâfetden hal‘ edüp Kal‘atü'l-Cebel'de haps ve altı sene mahpûs olup yine Berkûk hapisden çıkarup halîfe etdi, sene 897 797 897 târîhinde Âl-i Osmân pâdişâhlarından Yıldırım Bâyezîd Hân bu Mütevekkil Halîfe'ye elçi gönderüp teberrüken tecdîd-i bî‘at içün izin taleb edüp halîfe Yıldırım Hân'a "Allâh mübârek eylesün" deyü hayır-du‘âlar edüp menşûrlar ile bir seccâde gönderdi.

EÇS X Y18b

Bu Mütevekkil Halîfe'nin hapsi ve hilâfeti ve azli cümle kırk beş sene oldu. Ba‘dehu Ferruh bin Berkûk asrında merhûm olup Sitti Nefîse'ye muttasıl medfûndur. Ammâ bu Mütevekkil Halîfe zamânında ahvâl-i Mısır ve şâm muhtell ü müşevveşü'l-ahvâl olup âhir sene 816 târîhinde Timur Hân şâm'ı harâb etdikde Mısır'da Nîl-i mübârek taşmayup kaht-ı azîm olup fitne ve fesâdlar oldu. Andan el-Vâsık Billâh Ömer bin İbrâhîm ibn el-Müstemsik Billâh ibn el-Hâkim Bi-emrillâh halîfe olup sene 788 Mısır'da merhûm olup Sitti Nefîse'de medfûndur.

EÇS X Y18b–Y19a

Andan el-Muktazıd Billâh Dâvûd ibn el-Mütevekkil Alallâh Muhammed 33 sene halîfe olup sene 845 Y 19a merhûm olup Sultân Çakmak cenâzesine hâzır olup Sitti Nefîse yanında defn olundu.

EÇS X Y19a

Andan el-Müstekfî Billâh Süleymân, el-Mütevekkil Alallâh Muhammed birâderi Muktazıd'dan sonra mesned-i hilâfetinde ber-karâr olup ancak 9 ay halîfe olup el-Melikü't-Tâhir Sultân Çakmak bunun dahi cenâzesine hâzır olup birâderi Muktazıd Sitti Nefîse'dedir. Bunu dahi ol kubbede defn etdiler.

EÇS X Y19a

Andan el-Kâyim Bi-emrillâh Hamza ibn el-Mütevekkil Alallâh Muhammed halîfe olup beş seneden sonra Sultân-ı Mısır İnal bunlara hâtır-mânde olup İskenderiyye'ye nefy eyledi. Sene 863'de târîhinde fevt olup birâderi Müsta‘în Billâh yanında İskenderiyye'de medfûndur.

EÇS X Y19a

Andan el-Müstencid Billâh Yûsuf ibn el-Mütevekkil Alallâh Muhammed. Müddet-i hilâfet 25 sene. Ve dahi sene 884'de Sultân Kayıtbay cenâzesine hâzır olup Sitti Nefîse cenbinde sâ’ir âl-i Abbâsiyân türbesinde defn olundu.

EÇS X Y19a

Andan el-Mütevekkil Alallâh Abdülazîz bin Ya‘kûb ibn al-Mütevekkil Alallâh 19 sene (da) halîfe olup sene 903'de el-Melik en-Nâsır Muhammed, Sultân Kayıtbay asrında Sitti Nefîse cenbinde medfûndur.

EÇS X Y19a

Andan el-Mütevekkil Alallâh Muhammed ibn el-Müstemsik Billâh Ya‘kûb fâtih-i Mısır Selîm şâh'da kûşe-nişîn-i cinânda bulunup Selîm Hân ile İslâmbol'a gidüp hayli i‘zâz [u] ikrâm olunup zevk [u] safâda iken Selîm Hân vefât edüp Süleymân Hân dahi kendüye hadden efzûn in‘âm [u] ikrâm edüp Süleymân Hân'a ibtidâ hilâfet şemşîrin Ebâ Eyyûb-ı Ensârî'de bunlar kuşadup Süleymân Hân bunlardan bî‘at edüp cülûs etdiler. Zîrâ hulefâ-yı kadîm âl-i Abbâsiyân'dır.

EÇS X Y19a

Hikmet-i Hudâ bu el-Mütevekkil Alallâh'ın pederi el-Müstemsik Billâh Mısır'da merhûm olduğu haberi geldikde Süleymân Hân'ın izniyle mu‘azzez ü mükerrem Mısır'a varup pederi yerine halîfe oldu. Müddet-i hilâfeti 23 sene. Ve sene 908 905'de 905'de Mısır vâlîsi Dâvûd Paşa asrında bunlar dahi fevt olup Sitti Nefîse cenbinde defn olundu ve Mısır içre halîfe olan âl-i Abbâsiyân'ın âhiri bu el-Mütevekkil Alallâh'da inkırâz buldu.

EÇS X Y19a

Cümle on yedi neferdir. Müddet-i saltanatları kâmil 332 sene oldu. Ammâ Mısır'da bunların hilâfeti âl-i Abbâsiyân olduklarına binâ’en ta‘zîm edüp şeyhü'ş-şüyûh mertebesinde idiler. Zabt u rabt ve bast u akd [u] hâl tegallüben Çerâkese elinde idi. Ve almak-vermek ve yasmak-asmak cümle Çerâkese destinde idi. Bunlar hemân sâhib-i kelâm olup anlara bî‘at verirdi, ve's-selâm.

EÇS X Y19a

Bunlara halîfe-i Resûlullâh derler. Bunlardan sonra,

EÇS X Y19a

Devlet-i âl-i Tâhiriyân

EÇS X Y19a

dır. Memâlik-i Horâsân. Cümle beş neferdir. İbtidâ Halîfe Talha ve Halîfe Abdullâh ve Halîfe Alî ve Halîfe Muhammed. Müddet-i saltanatları 98 sene olup Mısır'a mâlik olmadılar. Andan,

EÇS X Y19a

Devlet-i Benî Leys Saffâriyân

EÇS X Y19a–Y19b

Bunlar dahi diyâr-ı Horâsân'a ve Belh [ve] Irâk'a ve Sıfahân'a mâlik idiler. Cümle Y 19b tokuz nefer kimesnelerdir. Evvelâ Ya‘kûb Leys ve Ömer Leys ve Tâhir Leys. Bunlara Leytiyân derler. şecî‘ [u] bahâdırlığile meşhûrlardır. Müddet-i saltanatları 52 sene, ammâ Mısır'a mâlik olmadılar. Andan,

EÇS X Y19b

Devlet-i âl-i Sâmâniyân

EÇS X Y19b

Cümle tokuz neferdir. Evvelâ Sâmân İsmâ‘îl ve Sâmân Ahmed ve Sâmân Nasr ve Sâmân Nûh ve Sâmân Abdülmelik ve Sâmân Mansûr ve Sâmân Nûh ve Sâmân Mansûr ve Sâmân Abdülmelik Sultân. Ve halîfe yerine bunlara Sâmân derler. Cem‘ olsa Sâmâniyân derler. Mâverâ‘ü'n-nehir ve Horâsân ve Çîn'e hükm etmişlerdir. Müddet-i saltanatları (---). Andan,

EÇS X Y19b

Devlet-i Benî âl-i Ziyâd

EÇS X Y19b

Memâlik-i Horâsân ve Cürcân ve Taberistân ve Irâk'a mutasarrıflar idi. Hattâ Enûşirvân Bağdâd'dan Yemen memleketlerine azîmet etmeğe himmet etmişdi, ammâ Yemen tübba‘ları kendüye mutî‘ olup ferâgat etdi. Bunlar altı neferdir. Bunlara müverrihîn Âdil derler. Evvelâ Âdil Merdâvunc ve Âdil şemkîn ve Âdil Behsân (---) Behset Bûden ve Âdil Kâpûs ve Âdil Menûçehr ve Âdil Enûşirvân. Müddet-i saltanatları {(---) sene}. Hattâ efvâh-ı nâsda Hazret-i Risâlet-penâh buyurmuşlar ki; (---) buyururlar (---) kim,

EÇS X Y19b

"Kefere meliki asrında vücûda geldikse Nûşirvân gibi âdil zamânında geldik" demişler sene (---) ammâ bir tevârîhde manzûrumuz olmadı. Ve bu Enûşirvân çok mu‘ammer oldu. Andan yine,

EÇS X Y19b

Devlet-i âl-i Büveyh

EÇS X Y19b

On yedi nefer kimesnedir. Müddet-i saltanatları (---) sene. Andan,

EÇS X Y19b

Devlet-i âl-i Sebüktekin

EÇS X Y19b

On dörd neferdir. Müddet-i saltanatları 176 sene. Memâlik-i [[(---) (---) (---)]] mâlikler idi. Andan,

EÇS X Y19b

Devlet-i âl-i Gûre

EÇS X Y19b

Beş neferdir. Müddet-i saltanatları (---) sene. Ve memâlik-i [[(---) (---) (---)]] Q 166b mutasarrıflar idi. Andan,

EÇS X Y19b

Devlet-i Hârezmiyân

EÇS X Y19b

Tokuz neferdir. Müddet-i saltanatları 132 133 sene. Memâlik-i [[(---) (---) (---)]] şehriyârlar idi. Andan, P 164b

EÇS X Y19b

Devlet-i âl-i Selçukıyân

EÇS X Y19b

Üç tabakadır. Tabaka-i ûlâ Îrân-zemîn ve Mâverâ’ü'n-nehir'e mâliklerdir. Cümle on dörd neferdir. Bunlara (---). Müddet-i saltanatları (---) sene. Andan,

EÇS X Y19b

Devlet-i Selçukıyân-ı Sânî

EÇS X Y19b

dir. Memâlik-i Kirmân. Bunlar on bir neferdir. Müddet-i saltanatları 159 sene.

EÇS X Y19b

Devlet-i Selçukıyân-ı Rûm

EÇS X Y19b

Bunlar on dörd neferdir. Bunlar ibtidâ Mâverâ’ü'n-nehir'den gelüp diyâr-ı Yûnâniyâna ya‘nî Karaman ve Konya ve Sivas-ı Rûm'a mâlik oldular. Bunlara Keyâniyân-ı Rûm derler. Zîrâ isimleri Keykûbâd ve Keyhusrev ve Keyarslan'dır. Anıniçün Keyâniyân-ı Rûm derler. Âl-i Osmân'ın sebeb-i rif‘atları bunlardır. Mahallinde inşâ olunur inşâ’allâh. Andan,