Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y22b

Tevârîh-i Mîrhân'da cülûs-ı Cingiz Hân sene 579. Bunlar on iki fırka pâdişâhlardır. Her sınıfı onar, on beşer hânlar ve mirzâlardır. Kırım ve Dağıstân ve Moğol [u] Bogol [ve] Kumuk ve Kalmık Kalmak Kalmuk dahi on iki taysıdır, ya‘nî pâdişâhdır. Her taysı onar kerre yüz bin askere mâlikdir. Ve kavm-i Kazak ve Özbek ve Nogay ve Heşdek ve Maskov ve Çîn ve Hıtâ vü Hoten ü Fağfûr ve Libka ve Badrak [ve] Hind ü Sind ve Acem ve Etrâk-i Türkmân ve âl-i Osmân dahi cümle Tatar'dan müteferriklerdir.

EÇS X Y22b

Ve kavl-i Tevârîh-i Tuhfetü'd-Divel hakîkat bir tuhfe tevârîhdir, anın kavli üzre Hazret-i Âdem dahi Tatar sıfatında idi, der.

EÇS X Y22b

Cenâb-ı Bârî ibtidâ rûy-i arzı konar-göçer evli Tatar ile müzeyyen etdi. Ba‘dehu Arab, Hazret-i İsmâ‘îl'den sonra zuhûr edüp ibtidâ lisân-ı Arabî Hazret-i İsmâ‘îl'den kaldı, der.

EÇS X Y22b

Ve bir kavilde Hazret-i şît'in hâtûnu cennetden gelmiş hûrî olmak ile cennet lisânı, Arabî tekellüm ederdi. Âdem oğulları İbrî lisânı tekellüm ederdi, tâ ki lisân-ı Arabî Hazret-i İsmâ‘îl'de şâyi‘ oldu.

EÇS X Y22b

Ey imdi hakîkatü'l-hâl yine rûy-i arzda Arab [ve] Tatar'dan gayrı çok kavim yokdur. Bu hakîrin ekser seyâhati Kırım ve Dağıstân ve Kalmık Q 167b ve Nogay ve Heşdek ve Deşt-i Kıpçak'da çok seyâhat eyledik, Tatar kavminden çok bir kavim görmedim. Kalmuk'dan Kalmak'dan Kalmuk'dan gayrısı mü’min [ü] muvahhid kavimdir. Hâlâ İslâm pâdişâhlarından devlet-i âl-i Cingiziyân hükûmetleri yedi yüz yetmiş mîl cezîre-i Kırım'da sâkinlerdir.

EÇS X Y22b

Ve yüz bin askere ve P 165b yüz kerre yüz bin ata mâliklerdir.

EÇS X Y22b

Bunlarda esbâb-ı ihtişâm dârât [u] azamet olmayup bunlarda mâl at ve deve ve koyun [ve] nahırdır.

EÇS X Y22b

Bunlara "hân" derler, Geray evsâflarıdır. Meselâ Bahadır Geray [ve] İslâm Geray ve Gâzî Geray Hân derler.

EÇS X Y22b

Kırım'ı Tohtamış Hân asrında Ciniviz küffârı elinden feth edüp müstevlî oldular. Hânların akrabâlarından yâhûd bürâderlerinden biri sağ vezîri olup "Kalga Sultân" derler. Akmescid nâm şehirde olurlar.

EÇS X Y22b

Ve sol vezîri "Nûreddîn Sultân" derler, orta vezîrine "Aka" derler.

EÇS X Y22b

Ve boybeylerine "şîrîn" ve "Mansûr" ve "Sincivit" ve "Olan" derler. Olan oldur kim meselâ hânın kızlardan tevellüd etmiş beğlere "Olan" derler.

EÇS X Y22b

Askerî tâ’ifesine "Karaçı" derler. Kırım kavmine "Badrak" derler.

EÇS X Y22b–Y23a

Ba‘dehu âl-i Osmân'dan Sultân Bâyezîd-i Velî Akkirmân ve Kili kal‘asın feth ederken Kırım'dan Mengli Geray Hân ibtidâ gelüp âl-i Osmân'a mutî‘ olup ol ahde vefâ edüp âl-i Osmân'a imdâd edüp sikkelerinde kendü isimlerin tahrîr ederler. Hutbelerinde ibtidâ âl-i Osmân ba‘dehu filan Geray Hân tilâvet ederler. Sultân Mehemmed Hân-ı Râbi‘a gelince yigirmi Y 23a hân idi, hâlâ devletleri mü’ebbed ola.

EÇS X Y23a

Bu hakîr anların ihsân [u] in‘âmın görmüşüz. Diğer,

EÇS X Y23a

Devlet-i âl-i Cingiziyân-ı Mâverâ’ü'n-nehir

EÇS X Y23a

Bunlar dahi nesl-i Özbek'dendir. On iki pâdişâhdır. İnkırâzu'd-devrân devletleri mü’ebbed ola. Sene 119 târîhinde Hişâm bin Abdülmelik şâm halîfesi iken bunlara nâme gönderüp İslâmı kabûl eylediler. Saltanatları hâlâ mü’ebbeddir. Andan,

EÇS X Y23a

Tabaka-i sâlis-i devlet-i Âl-i Cingiziyân

EÇS X Y23a

dır. Memâlik-i Îrân u Tûrân ve Deşt-i Kıpçağ ve Çîn ve Hıtâ vü Hoten diyârlarına mâlik olmuşlar idi. On sekiz nefer idi.

EÇS X Y23a

Nâsır-ı Tûsî tahrîkiyle ve Alkame Vezîr hıyânetiyle bu Tatar'dan Hulâgû Hân on kerre yüz bin Tatar ile Bağdâd'a gelüp götürüp götürüp âl-i Abbâsiyân'dan el-Musta‘sım Billâh'ı katl edüp âl-i Abbâsiyân bunda inkırâz bulup Abbâsiyân'ın berriyede bulunan evlâd-ı sagîrleri Mısır'a kaçup anda şeyh mesâbesinde halîfe olurlardı. Bu Hulâgû Hân azîm asker-i bî-kerâna mâlik idi. Cümle 18 neferdir. Devletleri 415 sene oldu. Bunlara dahi elkâblarında hân derler.

EÇS X Y23a

Tabaka-i râbi‘-i devlet-i âl-i Cingiziyân âl-i Timur Gürgân sâhib-hurûc-ı cihân

EÇS X Y23a

dır. Memâlik-i Îrân [u] Tûrân [ve] Deşt-i Kıpçağ ve Hindistân [ve] Sind ve Moltân ve Çîn [ü] Mâçîn ve Hıtâ vü Hoten ve Maskov ve Bulgar ve Leh ve Kırım ve Dağıstân ve Gürcistân ve Irâk-ı Arab ve Irâk-ı Acem ve Bilâdü'r-Rûm ve şâm cümle memâlik-i mahrûseleri feth edüp kırk bir pâdişâhı rikâbında piyâde yürüdüp zîr-i hükmüne almışdı.

EÇS X Y23a

Hattâ Yıldırım Bâyezîd Hân'a nâme gönderüp mutî‘ olup "Benden bî‘at edesin" dedükde Yıldırım Hân elçisin kovup Timur-ı bî-nûr deryâ-misâl askerle Yıldırım Hân üzre gelüp (---) sahrâda ceng-i azîm edüp vüzerâ-yı Yıldırım Hân'ın sû-i tedbîriyle asker-i âl-i Osmân münhedim olup Yıldırım Hân dâğ-ı derûnundan bir iş görmemiş deste kuyruk tay üzre meydân-ı ma‘rekede Tatar askerin kova kıra nâ-resîde at altında kalup tekerlendi.

EÇS X Y23a

Derhâl Tatar askeri Yıldırım Hân'ın başına üşüp bir sâ‘at piyâde ceng edüp âhir girîbânı ele verüp Timur-ı bî-nûr huzuruna getürüp şecî‘âne niçe kelimâtlar edüp Timur Yıldırım Hân'a başka serâperde döşeyüp dâ’imâ saff-ı âlîde karâr edüp Timur ile musâhabet ederlerdi.

EÇS X Y23a

Hikmet-i Hudâ hummâ-yı muhrikadan Timur yanında merhûm olup na‘şın Bursa'ya getirüp câmi‘i hatîresinde defn olundu.

EÇS X Y23a

Andan Timur giderken Çelebi Sultân Mehemmed ibn Yıldırım Hân babasının intikâmın almağiçün Timur'un ardına düşüp Taşak ovası nâm mahalde Timur Gürgân'a yetişüp eyle sâtûr-ı Mehemmedî urdu kim hâlâ dillerde dâstândır. Ve cümle Tatar leşkerinin derilerini yüzüp sâyesinde meks etdikleriyçün bu sahrâya Taşak ovası derler. Bir edebsizce ismi vardır.

EÇS X Y23a–Y23b

Andan Y 23b Timur firâr edüp Karabâğlar'da meştâ edüp andan evvelbahârda şâm'ı feth edüp bin Mısır hazînesi mâl alup Mısır'a azîmet edüp İzzetü'l-Hâşim'e varup asker ile {birkaç gün istirâhat edüp andan kalkup Katıyye ve Ümmü'l-Hasan çölüne varup yorgun ve durgun at ve asker ile} ol mahalle vardıkda Mısır Sultânı Sultân Berkûk bir tarafda Mîr Ferec bir tarafdan Mîr Kertbay bahâdırân-ı cündiyân ile Tatar-ı bî-cânın içine aç kurd girir gibi girüp Mısır askeri Timur'a bir satır urdular kim hâlâ ol çölistânda üstühânları püşte püşte nümâyândır.

EÇS X Y23b

Timur Mısır'a mâlik olamayup münhezimen firâr edüp şehr-i (---) medfûndur. Müddet-i saltanat (---) sene. Andan,

EÇS X Y23b

Tabaka-i hâmis-i âl-i Cingiziyân ya‘nî evlâd-ı Timur Gürgân

EÇS X Y23b

dır. Memâlik-i Îrân u Tûrân [ve] Hemedân [u] Nahşıvân [ve] Isfahân-ı nısf-ı cihân [ve] Van ve Gîlân [ve] Âzerbaycân mezkûr diyârlara mutasarrıflar idi, ammâ evlâd-ı evlâdı âl-i Timur kırk bir pâdişâh oldu. Ve her biri birer vilâyete pâdişâh olup altı saf oldu. Mâbeynlerine tefrîka düşüp birbirlerin kırdılar. Akkoyunlu Uzun Hasan dahi Timur'un rikâbında piyâde yürüdüğünün intikâmın almak için Timur'un birkaç evlâdların ol katl eyleyüp Diyârbekir ve Musul ve Hille ve Bağdâd ve Basra ve Lahsa ve Âzerbaycân'a müstakil pâdişâh oldu. Ammâ bu mezkûr Timur evlâdları çok mu‘ammer olmayup büyük oğlu (---) kalup Hindistân'a pâdişâh oldu.

EÇS X Y23b

Tabaka-i sâdis-i devlet-i âl-i Cingiziyân, ya‘nî evlâd-ı Timur Gürgân pâdişâh-ı Hindistân u Sindistân

EÇS X Y23b

Devletleri kadîmdir. Lâkin Hazret-i Risâlet-penâh'ın mektûb-ı dürerbârları ile İslâm kabûl eyleyüp hâlâ Hanefiyyü'l-mezheb azîmü'ş-şân pâdişâhlardır ve bilâd-ı mu‘azzamaya mâliklerdir. Rûy-ı arzda ibtidâ memâlik-i azîmeye mâlik olan Hindistân pâdişâhıdır, andan âl-i Osmân'dır. Gerçi Maskov kralı dahi büyük dünyâya mâlik olup, karanlığa varınca mutasarrıfdır, ammâ eli vilâyetinin çoğu şiddet-i şitâdan meskûn değildir.

EÇS X Y23b

Ve Hindistân şiddet-i hârlı yerdir, ammâ âb [u] havâsının letâfetinden gâyet ma‘mûr [u] âbâdân vilâyet-i ma‘mûredir.

EÇS X Y23b

Pâdişâhlarına "Rây" derler. Meselâ Ekber Rây, Evrengzîb Rây derler. Bir re‘âyâ pâdişâhları huzûruna gelse pâdişâhım diyecek yerde râyım der, elkâbları eyledir. Ve bu Hindistân on yedi pâdişâhlık yerdir, her biri birer mezhebdedir.

EÇS X Y23b

Devlet-i pâdişâh-ı Sindistân

EÇS X Y23b

Pâdişâhlarına "Mugân" derler. Mugân Seyd, Mugân Tad, Mugân Rây, Mugân Serşâd; böyle isimleri vardır. Ammâ yine Hind pâdişâhlarına tâbi‘dir, âteş-perestlerdir, hâlâ devletleri mü’ebbeddir. Andan,

EÇS X Y23b

Devlet-i pâdişâh-ı Muntan

EÇS X Y23b–Y24a

Bunların isimleri Dadya Muntan, Radud Muntan, Y 24a Helâs Muntan derler. Re‘âyâları Banyân'dır. Bu tâ’ife Habeş Sevâkini'nde Harkova'da ve Musova'da gâyet çokdur. Beyâz destâr sararlar, cümle âteş-perestdir.

EÇS X Y24a

Pâdişâhları Muntan'dır. Yine Hind pâdişâhına tâbi‘dir. Hâlâ da devletleri mümteddir. Ve cümle kavmi âteş-perest ve gâv-perest ve fîl-perest ve şems-perest ve kamer-perest ve dıraht-perest kavimlerdir. Yine Cenâb-ı Bârî'ye ikrârları vardır. Eğer tevârihâtda tahrîr olunan üzre tahrîr etsek tatvîl-i kelâm olur. Ve hakîr ilme'l-yakîn ve ayne'l-yakîn hâsıl eylemediğim şey’i tahrîr Q 168a etmek mu‘tâdım değildir, ammâ iktizâ hasebiyle P 165b tahrîr olundu.

EÇS X Y24a

Zikr-i ahvâl-i devlet-i hâkân-ı Çîn

EÇS X Y24a

Hindistân pâdişâhı ülkesi kadar vilâyete mâlik değilse seheldir. Bahr-i Muhît sâhilinde on iki bin pâre şehre mâlikdir. Pâdişâhlarına "Hâkân" derler. Bir pâdişâhdan havf [u] haşyetleri yokdur. Ve re‘âyâsı çokdur.