İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y25a
Tabaka-i râbi‘: Hâkim-i Ardalân. On bin askere mâlikdir.
EÇS X Y25a
Tabaka-i hâmis: Hâkim-i Harîr. On beş bin tüfeng-endâza mâlikdir. Ve,
EÇS X Y25a
Tabaka-i sâdis: Hâkim-i Pinyanişi. Beş bin âdem olur.
EÇS X Y25a
Tabaka-i sâbi‘: Hâkim-i Mahmûdî. Sekiz bin askere mâlikdir, ammâ cümle Kürdistân'a belî demez bir şecî‘ ü bahâdır âteş-feşân askerdir. Ve,
EÇS X Y25a
Tabaka-i sâmin: Hâkim-i Hakkârî. Hemân kırk bin piyâde-i Cülo tüfeng-endâz askere ve on bin esb-süvâr askere mâlikdir. Bin altmış beş târîhinde İpşîr Paşa efendimiz Melek Ahmed Paşa'ya Van'ı verüp hakîr Hakkârî hâkimi Yezden şîr'e mukarrer ile hil‘at götürdüm. Ol alay-ı azîmde askerlerin seyr [ü] temâşâ eyledim. Hakkâ ki âteş-feşân asker-i Hakkâriyân'dır. Andan,
EÇS X Y25a
Tabaka-i tâsi‘: Hâkim-i Hizân. On bin askere mâlikdir. Ve,
EÇS X Y25a
Tabaka-i âşir: Hâkim-i Bitlîs. Yigirmi bin askere mâlikdir. Zîrâ zîr-i hükmünde yigirmi aşîreti vardır. Ve,
EÇS X Y25a
Tabaka-i hâdî aşer: Hâkim-i Hazzo. Sekiz bin Hâlitî ve Çekvânî ve Yezîdî kavime mâlikdir. Ve,
EÇS X Y25a
Tabaka-i isnâ aşer: Hâkim-i Palû. On bin askere mâlikdir.
EÇS X Y25a
Bu zikr olunan on iki hükûmet kânûn-ı Selîm Hân-ı Evvel'den berü azl u nasb kabûl etmezler. Evlâd-ı evlâda vüzerâ arzıyla, emr-i pâdişâhî ile hükûmetdir. Ve bunlara taraf-ı pâdişâhîden nâme ve emirlerinde Cenâb-ı İzzet-me’âb yazılır.
EÇS X Y25a
Ve bu hâkimlere ahâlî-i vilâyet "Hân" derler. Ammâ bu zikr olunan on iki aded tabaka hâkimleri kendülerin nesl-i âl-i Abbâsiyân'dan ederler.
EÇS X Y25a–Y25b
Bunlardan gayrı Erzurûm eyâletinde ve Q 168b Diyârbekir'de ve Van'da ve Musul ve şehrizol'de ve Bağdâd eyâletlerinde kâmil iki yüz ocak Y 25b beğleri vardır. Bunların azl [ü] nasbları vâli-i vilâyet elindedir. Meselâ livâ-i P 166b Eğil ve Mifârıkîn ve Kârni ve Hirûn [ve] İspa‘ird ve Zirîkî ve Bârgîrî ve Malazgir[d] gibi sancaklar vardır. Hamd-i Hudâ ol sengistân yerlerde yedi yıl bu Kürdistân'ı seyâhat eyledik. Ayne'l-yakîn hâsıl etdiğimiz mertebe tahrîr etsek bir mücelled kitâb olur.
EÇS X Y25b
Ve âl-i Osmân ile Acem mâbeyninde bu Kürdistân seddi olmasa âl-i Osmân huzûr edemezdi. Zîrâ Acem hasm-ı kavî, şecî‘ u fetâdır. Mısır'a mâlik olanlar bu Ekrâd-ı Abbâsiyân'dandır. Andan,
EÇS X Y25b
Devlet-i âl-i Keyâniyân-ı Acem
EÇS X Y25b
dir. Memâlik-i Îrân-zemîn ve Mâverâ’ü'n-nehir. On bin neferdir. Müddetleri (---) sene. Andan,
EÇS X Y25b
Devlet-i âl-i Eşkâniyân
EÇS X Y25b
Yedi neferdir. Hükûmetleri Hemedân ve Dergezîn ve Erdebîl'dir. Müddetleri 78 sene. Bunların ecdâdı Hazret'den evvel zamân-ı cehâletde pâdişâhlar idi. Me‘mûn'dan sonra bu yedi nefer İslâm'da halîfe olup Eşkâniyân derler.
EÇS X Y25b
Devlet-i âl-i Kırvâniyân
EÇS X Y25b
Altı neferdir. Müddet-i hilâfetleri (---) sene. Ve,
EÇS X Y25b
Devlet-i Mâmâniyân
EÇS X Y25b
[(---)] nefer. Müddetleri (---) sene. Ve,
EÇS X Y25b
Devlet-i âl-i Sâsâniyân
EÇS X Y25b
Nefer (---) (---). Müddetleri (---) sene. Ve,
EÇS X Y25b
Devlet-i âl-i Mâhâniyân
EÇS X Y25b
İbtidâ tulû‘ları Mâverâ’ü'n-nehir'de Mâhân diyârından Cingiziyân derdinden terk-i vatan eyleyüp Ahlât diyârında Sultân Evhadehullâh ki Bitlîs hâkimlerinin ecdâdıdır, anların yanında sâkin olup şecî‘ ü bahâdır kavim olmak ile ahâlî-i memleket bunlardan şükrân üzre olup beğ etdiler.
EÇS X Y25b
Yüz yetmiş sene hükûmetleri Ahlât'da olup yine âl-i Cingiz derdinden Ahlât memleketinde olan milk [ü] emlâkların terk edüp Konya'da âl-i Selçukıyân'a dâhil düşmeğe giderken nehr-i Murâd sâhilinde Ca‘ber kal‘ası dibinde Süleymân şâh serdârları gusl ederken gark olunca Erduğrul serdâr olup âl-i Selçuk'a mülâkât günü Konya sahrâsında bir azîm cenge duş olup bir cebel-i âlînin zirvesinde temâşâ edüp gördüler kim Tatar gâlib, karşu tarafda Selçukıyân tarafı mağlûb.
EÇS X Y25b
Hemân Koca Erduğrul yedi yüz fetâsıyla Tatar üzre doğrulup tîrleri bârân gibi yağup şemşîr-i perrân geçüp mukaddemâ cânların acıtmış Tatar'a eyle bir sâtûr-ı Erduğrulî ururlar kim cümle Tatar'ın eğrisin doğru ederler.
EÇS X Y25b
Bu fütûhâtdan Selçukıyânın mürde dilleri hayât bulup Erduğrul'a i‘zâz [u] ikrâmlar edüp atebe-i âlîsinde kubbe beğlerinden beğ eder ve mâl-ı Kârûn'a gark edüp "Bursa tekuru câniblerinde ne kadar yer feth edersen milkiyyet üzre kabza-i tasarrufunda olsun" deyü serdâr-ı mu‘azzam edüp bi-emrillâh Ertuğrul ne cânibe müteveccih olursa mansûr [u] muzaffer gelüp mâl-ı ganâyim ile Sultân, Selçukî diyârın ganîmet ederdi.
EÇS X Y25b–Y26a
Bu mezkûr Ertuğrul âl-i Mâhâniyân âl-i Osmân'ın ecdâdlarıdır. Hâlâ şehr-i Ahlât'da Y 26a zamân-ı hükûmetlerinde on iki kubbe mevtâları tahtlar üzre silâhları ile ter ü tâze dururlar. Cümlesin bu hakîr ziyâret etmişimdir. Hattâ yârân mâbeyninde bir âdeme tâ‘n yüzünden "Ahlâd kadîdi gibi ne durursun" deyü darb-ı mesel olmuşdur.
EÇS X Y26a
Ve bu âl-i Mâhâniyân cedd-i âl-i Osmân şehr-i Ahlât'da kırk dörd nefer hâkimü'l-vakt olmuşlardır. Hâlâ devlet-i âl-i Osmân inkırâzu'd-devrân mü’ebbed ola kim bu sülâle-i pâk-zülâldendir kim hâlâ Irâk-ı Bağdâd-ı behişt-âbâd ve Ümmü Dünyâ Mısır-ı Kâhire-i nâdiretü'l-asıra ve Mekke ve Medîne ve bilâd-ı Engürüs'e ve Rûm ve Arab u Acem hâkânı olup sultânü'l-berreyn ve'l-bahreyn olmuşlardır. Cümle hulefâlar bu tahrîr olunan selâtînlerdir. Andan,
EÇS X Y26a
Zikr-i devlet-i âl-i Benî Resûl
EÇS X Y26a
On beş neferdir. Yemen'e ve Aden'e ve San‘ân'a mâlikler idi. Diyâr-ı Yemen'e Cezîre-i Arab derler. İklîm-i örfiyyedendir. Bunu şarkdan cenûba ve cenûbdan garba varınca Bahr-i Kulzüm ihâta etmişdir. Ve mâ-bâkîsi berriyye cânibinden Bahr-i Lahsa'ya ve Buhayre-i Yemen'e varıca şarkdan garba bir hatt-ı fasıl kılınmışdır.
EÇS X Y26a
Ammâ vilâyet-i Yemen denmesinin bir kaç nev‘ üzre vech-i tesmiyesi var. Evvelâ Yemen'de bir kişi cânib-i şarka müteveccih olsa bu iklîm, cânib-i yemîne geldiğiyçün Yemen derler. Bir ma‘nâda Ka‘be-i şerîfin yemîninde olduğıyçün Yemen dediler.
EÇS X Y26a
Zamân-ı cehâletde pâdişâhlarına "Tübba‘" derlerdi. Cemi‘ olsa "Tebâbi‘a" derler. Ammâ bu sâdâtlar mutasarrıf olaldan berü melik derler, ammâ hâlâ imâm derler.
EÇS X Y26a
Sultân Murâd-ı Râbi‘ asrında diyâr-ı Yemen'e istîlâ edüp mutasarrıf oldular. Ammâ hâlâ Zeydî mezhebdir. Nikâh-ı mut‘ayı âşikâre etmişlerdir. Bir avreti ücret ile bir kaç gün tasarruf edüp andan bir gayrıya varmağı revâ görmüşlerdir.
EÇS X Y26a
Ve bu iklîm-i Yemen dörd hükûmetdir. Birbirlerine mutî‘ değillerdir. Dağlarda sâkin olanlar cimri Urbân-ı uryândır, ammâ sâfî tüfeng-endâz âteş-feşândır.
EÇS X Y26a
Ve bu âhâlî-i Yemen gâyet sulehâ-yı ümmetdirler, çoğu şürefâdır. Ekseri evlâd-ı Sahâbe-i kirâmdır. Zîrâ Hazret-i Risâlet asrında ashâb-ı Resûlullâh bu Yemen'e nakl etmişlerdir. Zîrâ Yemen hakkında bir hadîs-i şerîf vardır. Aleyküm (---) (---) (---) (---) (---) (---). Ve keremât zâhir olmuş niçe kibâr-ı evliyâullâhlar âşikâre. Andan,
EÇS X Y26a
Devlet-i şürefâ-yı Mekke ya‘nî âl-i Hâşimiyân
EÇS X Y26a
Taht-ı tasarruflarında olan Hicâz ve Tâ’if ve Abbâs ve Medîne ve Vâdi'l-kurâ ve şehr-i Semûd'da nihâyet bulup bir kaç kerre Yemen şürefâlarıyla cem‘ olup Mısır'a mâlik olmağa bezl-i himmet etdiler, ammâ müyesser olmadı.
EÇS X Y26a
Cümle otuz sekiz nefer hasîbü'n-nesîb ırk-ı tâhirden Hüseynîlerdir. Müddet-i devletleri hâlâ mü’ebbeddir. Bunlara âl-i Haydarî dahi derler. Andan,