İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y29b
Ulemâlardan istimâ‘ etdüği kelimâtları bir bir takrîr etdükde ol gece sultân dahi atlanup cümle ulemâyı subaşı evinde habs edüp ulemânın evlerin basup İmâm şâfi‘î'nin cümle emvâl [ü] erzâkı meydân-ı mahabbete çıkup ale's-sabâh dîvân-ı pâdişâhî olup subaşı eline İmâm şâfi‘î izniyle mutlak buyuruldusu verüp İmâm şâfi‘î'nin hilâfında olanların iki yüz müte‘addid teşeyyü‘ irtikâb etmiş kimesneleri katl ederler.
EÇS X Y29b
Ve iki yüz mikdârı dahi tâ’ib [ü] tâhir olup İmâm şâfi‘î'den tecdîd-i mezheb edüp halâs olurlar.
EÇS X Y29b
Bu yüzden İmâm şâfi‘î'nin kitâbları zuhûra gelüp mezheb-i şâfi‘î dahi i‘tibâr buldu. Hâlâ Mısır subaşıları üç yüz eli nobutlu kavvâslarile ve on iki cellâdlarile her sabâh subaşı kapusun açup cümle huddâmları hâzır olup ba‘de'd-du‘â;
EÇS X Y29b
"Pîr-perverimiz ve sebeb-i rif‘atimiz Hazret-i İmâm şâfi‘î rahmetullâhi aleyh" deyü du‘â edüp ba‘dehu taraf taraf gece ve gündüz tecessüs-i ahvâl ederek enâyî hırsız ve neşşâl ve hemyânkesici var ise elbette bulurlar, ammâ gayrı cümle veled-i zinâ-yı Mısır, subaşıların der-i defterindedir.
EÇS X Y29b
Subaşı elinde mutlak buyuruldusu olsa ana vâlî-i vilâyet derler. Cümle aşkıyâlar andan havf ederler. Zîrâ eğer suçlu ve eğer suçsuz bir nâ-hemvâr evzâ edeni bile katl edüp geçer gider. Islâh-ı âlem içün böyle âdem katl etmese Mısır fellâhının zabtı rabtı mümkin değildir.
EÇS X Y29b
Husûsan gözü sürmeli ve eli tesbîhli başı misvâklı vâ‘ız ü nâsıhları bile hırsız ve harâmîlere mu‘în ve yatakdır.
EÇS X Y29b
Ve'l-hâsıl cemî‘i nâ-şer‘î şey’e ulemâ-yı Mısır mürtekiblerdir. Hattâ icâre-i tavîle nâmıyla bir vakfullâhı toksan seneye bir herîfe bey‘ ederler. Oğul oğula milk-i mevrûsu olup cümle vakfullâhı bile böyle uğurlayup niçe bin dâr-ı kurrâ ve dârü'l-hadîs ve medârisleri hâneler eylemişler.
EÇS X Y29b
Hemân Mısır'a bir hâkim-i cebbâr lâzımdır, ammâ gulû-yı âm edüp hükûmet etmeğe dahi komazlar. İmdi fermân mülk sâhibinde kaldı. Nice dilerse eyle eder, ve's-selâm.
EÇS X Y29b
el-Faslu'l-hâdî aşereMısır cezîresinde olan kırk sekiz selâtîn ve melikleri beyân eder
EÇS X Y29b
Seyyâhân-ı Rûm'a şöyle ma‘lûm ola kim Cenâb-ı Bârî rûy-i arzın rub‘-ı meskûnunda Bahr-i Okyûnûs ve Bahr-i Muhît ve Bahr-i Sefîd içre benî âdem ile müzeyyen niçe kerre yüz bin cezâyirât halk etmişdir, el-ilmü indallâh.
EÇS X Y29b–Y30a
Ammâ on iki bin cezîre Hindistân ve Çîn ü Sindistân deryâsında halk olunmuşdur. Hakîr Hind cânibine seyâhatimiz olmamağile Y 30a tahrîre cür’et olunmadı.
EÇS X Y30a
Ammâ Bahr-i Sefîd'de yedi yüz altmış pâre sagîr ü kebîr cezâyirât âl-i Osmân'ın dest-i hükmündedir. Meselâ Karadeniz'de cezîre-i Kırım, Akdeniz'de cezîre-i Kıbrıs ve cezîre-i Mora ve cezîre-i yeni fetih Girid, bunlar cümle yedi yüz altmışar ve yetmişer mîl cezîrelerdir. Bi-kavli Batlîmûs mühendis ve bi-kavli Padre ve Kolon ki fâtih-i Yeni Dünyâ'dır, cezîre-i Midilli ve cezîre-i İlimni ve cezîre-i Sakız ve cezîre-i İstanköy ve cezîre-i Rodos, bunlar dahi âl-i Osmân hükmündedir, ammâ üçer ve dörder yüz mîl pür-mahsûl bâğ-ı behişt-misâl cezâyirlerdir.
EÇS X Y30a
Ve yine Akdeniz içre cezîre-i Misine yedi yüz yetmiş mîl bir cezîredir kim ma‘mûr [u] âbâdân olalı içine yağı ayağı, harâmî ayağı basmamışdır. Hâlâ İşpanya kralı hükmündedir.
EÇS X Y30a
Ve cezîre-i Mayorka ve cezîre-i Minorka dahi yedişer yüz mîlde bulunmuşlardır. Bunlar dahi mahsûldâr, benî âdemle mâl-â-mâl cezîrelerdir. İşpanya hükmündedir.
EÇS X Y30a
Ve cezîre-i Korsika. Bu dahi Akdeniz içinde Cezâyir'e karîb yedi yüz mîl bir ma‘mûr cezîredir. Kâh İşpanya ve kâh Portakal hükmüne girmişdir. İlâ'l-ân İşpanya'dadır.
EÇS X Y30a
Ammâ Sebte boğazından taşra çıkup Bahr-i Muhît içre iki bin mîl mağrib cânibine gidüp cezîre-i İngilis. Sekiz bin mîl bir cezîre-i mu‘azzamdır kim iklîm-i hâmis ve iklîm-i râbi‘ içinde bulunmuşdur. İngilis krallarının pâyitahtı Londrine şehri nehr-i Londra kenârında bir şehr-i mu‘azzamdır. Bu şehirden gayri yedi yüz pâre şehr-i ma‘mûreler var idüği seyyâhân-ı Rûm mâbeyninde meşhûr-ı âfâkdır.
EÇS X Y30a
Bundan gayrı yine Bahr-i Muhît içre iki cezîre vardır. Birine cezîre-i (---) birine de cezîre-i (---) derler. Dâ’iren-mâdâr yigirmi mîldir. Cemî‘i zamânda İngilis hükmündedir, ammâ İngilis cezîresi gibi ma‘mûr u müzeyyen değildir.
EÇS X Y30a
Sitâyiş-i cezîre-i azîm ve Ümmü Dünyâ-yı kadîm Mısır-ı Kâhire-i Mu‘izziyye.
EÇS X Y30a
Ammâ Mısır cezîresi İngilis cezîresinden büyükdür. Cemî‘i mühendisîn-i hukemâ-yı selef bin kerre berren ve bahren devr edüp âb [u] hevâsıyla arz-ı beledi ve tûl-ı nehârıyla tahrîr edüp dâ’iren-mâdâr on sekiz bin mîl bir cezîre-i Ümmü Dünyâ-yı Mısır bulmuşlardır.
EÇS X Y30a
Ve şekl-i murabba‘ bir cezîredir. şimâle ve yıldıza nâzır tarafı Akdeniz Sebte boğazından tâ Arîş denizine varınca iki bin mîl Akdeniz sâhilinde Sebte ve Tanca ve Cezâyir ve Tûnus ve Tarabulus ve Cerbe ve Kibrît ve Benî Hilâl ve üç ay çöl ubûr edüp İskenderiyye ve Reşîd ve Dimyât ve kal‘a-i Tîne ve buhayre-i Arîş'de tamâm olur.
EÇS X Y30a
Andan iki günde Süveys deryâsına varınca karadır. Bâlâda iktizâ hasebiyle selef pâdişâhları bu mâbeyni kat‘ edüp sâhih cezîre olduğu mukaddemâ tahrîr olunmuşdur.
EÇS X Y30a–Y30b
Andan Süveys deryâsı sâhilinde arz-ı Sa‘îd-i âlî'de niçe derbend şehirler var. Ve andan yine yıldıza ve şimâle nâzır Süveys deryâsının karşı Y 30b kıyıları Ka‘be hâkinde Ezlem ve Müveylah ve Yenbû‘ ve Cidde kal‘aları hâkidir.
EÇS X Y30b
Beri cânibi yine Mısır cezîresinde Habeş hâkidir kim sâhil-i bahr-i Süveys'de bender-i Burega ve bender-i Kasîra ve bender-i Reyde ve bender-i Abrâş ve bender-i Acûn ve Q 170b bender-i Donkalâb ve bender-i Et[le] ve bender-i şehr-i Sevâkin Habeş paşasının tahtıdır.
EÇS X Y30b
Ve bender-i şehr-i Kîf andan cezîre-i Dehlek ve andan cezîre-i kal‘a-i Musova ve andan kal‘a-i P 168b Harkova andan bender-i Zûle andan kal‘a-i Hindiyye andan bender-i Tuzla andan bender-i Behlûle andan bender-i şehr-i Zeyla‘.
EÇS X Y30b
Süveys iskelesinden bu mahalle gelince iki bin mîldir kim bu zikr olunan Habeş benderleri yine Mısır cezîresinden bahr-i Kulzüm ya‘nî Süveys deryâsı kenârlarında vâki‘ olmuş bender-i ma‘mûrelerdir.
EÇS X Y30b
Andan öte Bahr-i Muhît kenârınca Mısır cezîresinde Zeyla‘ boğazına gelince andan nehr-i Nîl'in tulû‘u başından dolaşup tâ Sebte boğazına gelince on dörd bin mîl yerinde olan benderler ve gayrı ma‘mûr şehirler cümle Portakal kralının hükmündedir, kimesnenin tasarrufunda değildir. Bu cezîre-i Mısır içinde kırk sekiz pâdişâhın cânib-i selâsın Portakal ihâta etmişdir.
EÇS X Y30b
Evvelâ cezîre-i Mısır eyle bir cezîre-i mu‘azzamdır kim hatt-ı istivâ Mısır'a yigirmi menzil karîb derbend-i şellâlât'da bulunmuşdur. Hakîr anda vardıkda rub‘-ı dâ’ire ile leyl ü nehâr berâber idi.
EÇS X Y30b
Ve iklîm-i evvel ve iklîm-i sânî bu cezîre-i Mısır içinde bulunmuşdur. Ve iklîm-i sâlisin evveli bu cezîre-i Mısır'ın İskenderiyye ve Reşîd ve Dimyât ve Tîne kal‘asında bulundu. Böyle bir cezîre-i vâsi‘u'l-aktârdır.
EÇS X Y30b
Ve bu cezîreyi Nîl-i mübârek tâ ortadan şakk edüp, cezîrenin cânib-i cenûbunda yedi aylık yol, ıssız, beyâbân çöl [ü] çölistân, mesmûm, hayvânâtdan muhâtara yerlerde Cebelü'l-kamer'den nehr-i Nîl tulû‘ edüp anda yine nehr-i Nîl'den cem‘ olmuş bir buhayreye dökülüp andan yedi aylık yol cereyân ederek bir kolu cânib-i şimâle Reşîd'e ve bir kolu Dimyât'da ve birkaç tur‘a kollar dahi deryaya dökülür. Ammâ bu Reşîd ve Dimyât kolları ana kollardır. Deryâ-misâl Akdeniz'e mahlût olduğu yerlere "Merecü'l-bahreyni yeltekıyân" derler. Üç yüz mîl acı deryâyı tatlı edüp deryânın rengin humret üzre eder.
EÇS X Y30b
Kaçan Rûm'dan gemiler Mısır'a yakın geldüklerin bilmek içün deryâdan geceyle nûş ederler, eğer lezîz ise Reşîd ve Dimyât'a iki yüz üç yüz mîl kalmışdır, bilirler. Eğer rûz-ı rûşen ise deryânın rengini Nîl kırmızı eder, andan bilürler kim Reşîd ve Dimyât'a karîb geldik deyü kurbânlar ederler.
EÇS X Y30b–Y31a
Ve Nîl'in bir kolu dahi bu cezîre-i Mısır'ın cânib-i garbında Sûdân memleketine cereyân eder. Bir kolu da Mağrib-zemîn'de Girid cezîresi mukâbelesinde Benî Hilâl memleketinde Akdeniz'e munsab olurmuş. Hâlâ cereyân etdüği yerler âşikâredir. Y 31a Ba‘dehu Seyf-i Zülyezen şellâlât boğazların kat‘ edüp cümle Nîl Mısır'a cereyân edüp Hilâl vilâyetine nehr-i Nîl gitmeyüp mu‘attal oldu.
EÇS X Y31a
Ve nehr-i Nîl'in bir kolu dahi Cebelü'l-kamer'den tulû‘ etdikden sonra cânib-i garbda vilâyet-i Sûdân'a cereyân edüp Bahr-i Muhît'e munsab olur.
EÇS X Y31a
Ve diyâr-ı Mısır'da niçe kerre yüz bin tur‘a-i Nîl cârîdir, ammâ asıl değildir, cümle amelîdir, Nîl tuğyânında cereyân eder. İnşâallâh tur‘aları mahallinde beyân ederiz.
EÇS X Y31a
Ve bu cezîrenin hatt-ı istivâsından öte cenûb cânibine bir iklîm kadar arz-ı hâliye var idi. şiddet-i hârdan ve mahûf zehirnâk haşerâtlardan benî âdem mutavattın olmaduğı ecilden ekâlîm add olunmamışdır. Hâlâ anda Yeni Portakal sâkinlerdir, deyü Fûncistân'da Hamed İdrîs nakl eyledi. İmdi,
EÇS X Y31a
Cezîre-i Mısır böyle bir cezîredir kim nısfından ziyâde âl-i Osmân'ın kabza-i tasarruffunda olan yerleri geşt [ü] güzâr etdiğimizden mâ‘adâ cenûb cânibine gitdiğimiz şehirleri ve sikke ve hutbe sâhibi olan selâtînleri ve gayrı melikeleri elkâbları ile beyân eder
EÇS X Y31a
Evvelâ,
EÇS X Y31a
Selâtîn-i şürefâ-yı âl-i Edârise
EÇS X Y31a
dir. Memâlik-i Mağrib-zemîn, nefer beş. İbtidâları İdrîs olduğıyçün Edârise derler. Hazret-i Alî'ye müntehîlerdir, cümlesi Hüseynîlerdir. Müddet-i hilâfetleri (---) sene. Andan,
EÇS X Y31a
Selâtîn-i âl-i Hamûd
EÇS X Y31a
dur. Memâlik-i Endelüs. Nefer yedi. İbtidâları Nâsır Lidînillâh, ikincisi el-Me’mûn Billâh'dır. Bu makûle isimleri vardır. Müddet-i devletleri (---) sene. Andan,