İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y31a
Selâtîn-i âl-i Muvahhidîn
EÇS X Y31a
dir. Memâlik-i Mağrib ve cezîre-i Endelüs. Nefer on üçdür. İbtidâ tulû‘ları şâm'dandır. Devletleri (---) sene.
EÇS X Y31a
Selâtîn-i âl-i Benî Tâs
EÇS X Y31a
dır. Memâlik-i Fas u Meknâs. Nefer yedidir. Müddetleri (---) sene. Bunlara melik dahi derlerdi. Andan,
EÇS X Y31a
Selâtîn-i âl-i Mülessemîn
EÇS X Y31a
dir. Memâlik-i Mağrib ve Endelüs. Altı neferdir, ammâ Mısır cezîresine ale'l-umûm mâlik olmağa Habeş iklîmi kalmış idi.
EÇS X Y31a
Bunların aslı Yemenî'dir. Himyer kabîlesindendir. Hazret-i Ömer hilâfetinde şâm gazâsına bile gelüp ba‘de fethi'ş-şâm Mısır'a Amr ibnü'l-Âs'a Mülessemîn cümle kabîlesi ile gelüp Amr ibnü'l-Âs'ın boybeği olup Evcile tibrine hâkim oldu.
EÇS X Y31a
Ba‘dehu Hazret-i Amr ibnü'l-Âs Mağrib-zemîn'de Tanca üzre küffârın tuğyânın istimâ‘ edüp Mısır'dan elli bin askere Mûsâ bin Nasîr'i serdâr edüp Evcile hâkimi olan Mülessemîn'i bile me’mûr edüp cümle askerle varup Tanca kal‘asın muhâsara edüp kuvvet-i bâzû ile Tanca'yı feth edüp bu Mülessemîn kal‘a-i Tanca'da sâkin kalup tenâsül bularak halîfe oldular. Hilâfetleri bu yüzden vâki‘ olmuşdur. Müddet-i saltanatları (---) sene.
EÇS X Y31a
Selâtîn-i âl-i Benî Harîn
EÇS X Y31a–Y31b
Min mülûk-i Fas u Merânkeş. On yedi neferdir. İki yüz seksen yıldan sonra devletleri zillet [ü] mezelletle gayre nakl eyledi. Ammâ gâyet şecî‘ ü bahâdır kavim imişler. Bin pâre gemi ile İşpanya ve Portakal'ı nehb [ü] Y 31b gâret edüp harâc-güzâr olmuşlardı.
EÇS X Y31b
Selâtîn-i şürefâ-yı âl-i Kâmiliyan
EÇS X Y31b
dır. Memâlik-i Mağrib ve Fas u Merânkeş. Yedi neferdir. Bunlara şürefâ-yı Kâmiliyân derler. Meselâ esmâları Nasreddîn-i Kâmilî ve Süleymân Kâmilî derler. Ve Sübû‘-ı Kâmilî Mısır üzre hurûc edüp deryâ-misâl askerle Mısır'a karîb geldükde Buhayre hâkinde Hûş-ı Îsâ nâm hâlâ bir şehir var, cümlesi anda rîh-i sarsardan kum deryâsı dağlar gibi gelüp cümlesi anda helâk oldular. şürefâ-yı Kâmiliyân bu şerîf Sübû‘uddîn'de kâmil olup kemâlinde nihâyet buldu.
EÇS X Y31b
Devlet-i âl-i Benî Ağleb
EÇS X Y31b
Hukkâm-ı vilâyet-i Afrika. On neferdir. Bunlara Ağlebiyân derler. Dâ’imâ ceng [ü] cidâlleri İşpanya ile idi. Devletleri (---) sene. Hâlâ Mağrib-zemîn'de bir âdem bir âdeme tasaddurâne güft ü gû eylese "Kavm-i Ağleb misin?" deyü efvâh-ı nâsda darb-ı meseldir. Bi-emrillâh on âdemleri düşman üzre gitse gâlib olurlardı. Ve devletleri (---) sene. Andan,
EÇS X Y31b
Devlet-i âl-i Benî Kelb
EÇS X Y31b
dir. Cezîre-i Saklaba. Tokuz neferdir. Mahâretleri gemiler ile düşmandan intikâm almak idiler. Devletleri (---) sene. Andan,
EÇS X Y31b
Devlet-i âl-i Bâdîs
EÇS X Y31b
dir. Vilâyet-i Afrika. Sekiz neferdir. Devletleri (---) sene.
EÇS X Y31b
Devlet-i âl-i Benî Hafs
EÇS X Y31b
Hakîm-i vilâyet-i Tûnus ve İfrîkiyye. Cümle yigirmi iki neferdir. Sene 603. Abdülmü’min-i Emeviyyûn bu diyârları bin pâre gemiyle feth edüp Benî Hafs'ı bunda hâkim koyup münteşir olarak halîfe olup evlâdlarına âl-i Benî Hafz derler. Hazret-i Ömer'in kızı Hafsa evlâdlarıdır. Andan,
EÇS X Y31b
Devlet-i selâtîn-i Fas
EÇS X Y31b
Mağrib-zemîn'de Fas derler bir şehr-i azîmdir. Selâtînlerinin tahtı olmağıla Fes pâdişâhı derler. İlâ-hâze'l-ân Abbâsiyân'dan berü devletleri mü’ebbeddir. Esmâları böyledir: Hârûn Fas, Mansûr Fas derler. Sevâdları tâ bahr-i Muhît sâhiline varınca mutasarrıflardır. Ammâ gâhîce kal‘alarına Portakal keferesi istîlâ eder, zîrâ bu Portakal Frengiyle müşâdırlar. Ve,
EÇS X Y31b
Selâtîn-i azîm devlet-i Merânküş
EÇS X Y31b
Cezîre-i Mısır'da bundan kadîm devlet yokdur. On kerre yüz bin askere mâlik Mâlikiyyü'l-mezheb kimesnelerdir. Devletleri bir cânibden rahne görmemişdir. Hâlâ Cenâb-ı İzzet mâl-ı Kârûn'u Hindistân ile bu diyâr-ı Merânkûş'a vermişlerdir. Pâdişâhlarına sultân derler. Cümle beyâz nûr âdemler imiş, ammâ hakîr görmedim ve ol diyâra varmak müyesser olmadı. Q 171a P 169a Bunlar dahi Portakal ile müşâdır. Ve bunların cenûbunda,
EÇS X Y31b
Devlet-i selâtîn-i Sûdân
EÇS X Y31b–Y32a
Pâdişâhlarına sultân yerine Sûdân Muhammed, Sûdân Abdullâh, Sûdân Alî derler. Bunlar dahi Mâlikî mezheb âdem deryâsı kavimdir. Birinden birine hilâfet intikâl etse cümlenin ittifâkı olmayınca halîfe olamaz. Yedi yüz yıldan berü devletleri mü’ebbeddir. Ve asker-i bî-pâyâna mâlikdir. Ve hâlâ yedi yüz pâre hısn-ı hasîn ve sedd-i metîn kal‘aları vardır. Harb [u] kıtâlleri dâ’imâ Portakal iledir, gâyet şecî‘ kavimdir. Hakîr bu kavim ile Fûncistân'da Y 32a çok ihtilât etdik. Beyâzü'l-beden, çeşm [ü] ebrû yerinde, semîn ü cesîm âdemleri var. Ekseri neccârdır bahhârdır tüccârdır. Andan,
EÇS X Y32a
Evsâf-ı devlet-i selâtîn-i Fûncistân
EÇS X Y32a
Nîl kenârında sâkin esmerü'l-levn bir kavm-i uryândır. Hatt-ı istivâdan cenûba yigirmi konak içeri şiddet-i hârlı yerleri vardır. Pâdişâhlarına melik derler. Mısır'da şeyh Bekrîzâdelere mu‘tekiddirler. Gâyet mü’min ü muvahhid pâdişâhlardır. Sikkeleri yokdur, ammâ hutbelerinde Melik Atâullâh deyü meliklerin yâd ederler. Meliklerine mây dahi derler. Mây demek, sultân ma‘nâsınadır. Andan cânib-i şimâle,
EÇS X Y32a
Devlet-i melik-i Berberistân
EÇS X Y32a
şehirlerine Donkalâ derler. Nîl kenârında bir belîde kadar şehirdir. Cümle halkı esmerü'l-levndirler, ammâ gâyet mahbûb u mahbûbesi olur. Sikkeleri yokdur, ammâ hutbelerinde Melik İdrîs, Melik Hamed, Melik Hasan deyü yâd ederler. Mahallinde inşâallâh tahrîr olunur. Bu Berberistân gâyet mü’min ü muvahhid şâfi‘iyyü'l-mezheb kimesnelerdir. Meliklerine Kılı Donkol, İdrîs Donkol, Hamîd Donkol ve İlyâs Donkol dahi derler. Ve lisânları dürüst lisân-ı İbrî'dir. Zîrâ Hazret-i İdrîs bu diyârlara ba‘s olmuşdur.
EÇS X Y32a
Devlet-i âl-i Kırmanka
EÇS X Y32a
Meliklerine "Kakan" derler. Meselâ Âdi Kakan, Zevâl Kakan, İdrîs Kakan derler. Müslim ve çehreleri kırmızıya mâyildir. Bir kavmi kâfirdir. Esîr edüp cellâbeler Mısır'da bey‘ ederler. Bunlar Süryânî tekellüm ederler. Bir müşkil lisândır. Andan,
EÇS X Y32a
Devlet-i âl-i Bağanıskı
EÇS X Y32a
Ve Bağanıskı derler. Meliki cânib-i garbîde çölde olur. Saru gözlü ahmerü'l-levn yüzlü uryân kavimdir, ammâ ceyrâna amân vermeyüp yetişirler.
EÇS X Y32a
Bunlarda dahi sikke yokdur, ammâ hutbelerinde meliklerine "İmrân" derler. Meselâ sultân demekdir. Alî İmrân, Kemâl İmrân derler. El-hâsıl isimleri her ne ise ana lafz-ı imrânı muzâf edüp Suheyb İmrân derler.
EÇS X Y32a
Bu kavim Habeş ile Nîl-i mübârekin mâbeyni olan mâbeyne müstevlî olmuş kavm-i bî-pâyân-ı uryândır. Tâ bahr-i Muhît kenârında Portakal ile müşâ‘ yerleri vardır. Silâhları ceyrân boynuzundan hıştlardır kim âdeme nişter gibi güzer eder. Ekseriyyâ ihtilâtları Portakal ile olup bey‘ [u] şirâ ederler. Bunlarda bin sene mu‘ammer olmuş pîl dişi ve gergedân boynuzu ve keler derisi ve zebâd ve tibir gâyet çok olur.
EÇS X Y32a
Ve bunların lisânın bir kavim anlamaz. İllâ Portakal veled-i zinâsı anlar. Îmâ ve işâretleriyle kelâmların bir tertîbe koyup mu‘âmelât-ı mehmelât ederler.
EÇS X Y32a
İmâmları hutbede âyet [ü] hadîs ve haşr ü neşr nedir bildirirler. Ammâ lisânları İmrânî'dir, derler. Eyle bir lisân işitmemişim. İnşâallâh icmâlde ba‘zı elfâzlarıyla tahrîr olunur. Andan,
EÇS X Y32a
Devlet-i mülûkân-ı Zilyezân
EÇS X Y32a–Y32b
Meliklerine Nâsır Yezân, Kâsım Yezân derler. Zilyezân'dan tahfîf-i kelâm edüp Y 32b Kâsım Yezân derler. Ya‘nî ecdâdları Seyf-i Zilyezen'e müntehî olduklarından âl-i Zilyezân derler. Mü’min [ü] muvahhid şâfi‘iyyü'l-mezheb siyâh çerde cânlardır. Sikkeleri yokdur, ammâ hutbeleri [vardır]. Ve tibirleri çokdur, kıymetin dahi bilmezler. Hattâ bu hakîr Fûncistân'da bir şehir vardır, ismine şulumkay derler, bu Zilyezân vilâyeti ile müşâdır, anda Zilyezân âdemlerinden ba‘zı âdemler buldum, ammâ kelimâtları müşkil. Hele Fûnclı bir âdem anların lisânından bilürdi, anı tercümân edinüp su’âl etdim: