İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y32b
"Biz on iki pâdişâhız. Her melikimiz de üçer dörder kerre yüz bin askere mâlikdir. Habeş diyârının ardın ihâta etmişiz. Eğer biz olmasak Portakal Habeş'i zabt ederdi" dedi.
EÇS X Y32b
Ammâ bunu nakl eden âdemler eyle kimesnelerden idi kim Hudâ alîmdir bir maymun ayağ üzre kalkup reftâr etse bi'ş-şekl ana benzerdi. Çekirge bacaklı kara karınca-vâr za‘îf ü nahîf kavimdir. Ammâ cemî‘i benî âdem bunlardan havf ederler. Ammâ öbür kavimleri küfr [ü] dalâlet ve haşr ü neşr ve cennet ü cehennem nedir bilmezler imiş. Gûyâ bir hayvân-ı nâtıklar imiş, ammâ hakîr görmedim. Allâh a‘lemdir. Andan,
EÇS X Y32b
Devlet-i Benî âl-i Hilâl
EÇS X Y32b
Mağrib-zemîn'de Evcile cânibine düşer. Hâlâ Benî Hilâl şehri Girid cezîresine mukâbil bir şehirdir. Ammâ zamân-ı kadîmde şehr-i azîm imiş, İşpanya gâret edüp pâdişâhların katl eyleyüp âl-i Hilâl ulu pâdişâhlar imiş, ol rahneden inkırâz buldu. Hâlâ zürriyyetlerinden Benî Hilâl kavmi derler niçe yüz bin konar göçer Urbândır. Behâyim makûlesi hayvânâtları çok olduğundan hakîr asker-i İslâm ile Girid'de iken Hilâl'den misk râyihalı yağı gelürdi, ve Mısır'a da getürürler, gâyet latîf yağdır. Kadîm-i evvelde pâdişâhlarına Nûrullâh Hilâl, Sun‘ullâh Hilâl, Fazlullâh Hilâl derlerdi.
EÇS X Y32b
Ve Mağrib-zemîn çölistânında meks eden kavme,
EÇS X Y32b
Devlet-i âl-i Efârîka
EÇS X Y32b
derler, azîm askerdir. Hâlâ niçe devletmendleri şehirlerde sâkinlerdir. Hâkim ü zâbitlerdir. Anlara "Afrika" derler, cem‘ olsa Efârîka derler. Ve andan,
EÇS X Y32b
Devlet-i May Bornu
EÇS X Y32b–Y33a
Gâyet sünnî Hanbeliyyü'l-mezheb melikdir ve kavmi dahi kezâlik mü’min ü muvahhid kavimdir. Pâdişâhlarına "Mây" derler. Meselâ Mây Sencal, Mây Abbâs ve Mây Sâdık. Sultân yerine mây derler. Sikkeleri yokdur, akçe yerine katır boncuğun Mısır'dan getürüp tibir alırlar. Melikleri ve nisvânları incü yerine başlarına katır boncuğun zeyn ederler. Her sene huccâcı, Mısır'a sekiz ayda çöl aşarak gelürler, ammâ Mısır'ı altun tibiri ile ganîmet ederler. Hattâ pâdişâhları May Sencâlüddîn bin deve mâliyle hacca gitmek içün Mısır'a geldikde hakîr mülâkat olmak müyesser oldu. Nâ-mahreme avret gibi yüzün gözlerin setr edüp yüzü koyu uzanup yerde yatup eyle kelimât Y 33a eder esmerü'l-levn bir âdem idi. Hacca gidüp gelürken Akabe'de ecel akabesine uğrayup mürûr edemeyüp Akabe'de eyle mestûr u mahbûs kaldı. Andan,
EÇS X Y33a
Devlet-i âl-i Afnu
EÇS X Y33a
Bunlar yedi kabîledir. Bir kabîlesi müslimdir, sikkeleri yok, hutbeleri var esmerü'l-levn kavimdir. Öbür kavimleri dalâlet neydiğin bilmezler, ammâ sünnet olmadıklarından bunları gayrı kavim ceng ile esîr edüp Evcile'de ve Mısır'da fürûht ederler.
EÇS X Y33a
Ve bu cezîrede niçe mülûkler dahi vardır, ammâ hakîr varup görmedim. Ammâ şol kadar ma‘lûmum oldu kim bu rûy-ı arzda ne kadar mülebbes benî âdem var ise bu Mısır cezîresinde bir kez o kadar uryân benî âdem var. Ve,
EÇS X Y33a
Devlet-i vilâyet-i Cezâyir
EÇS X Y33a
Mâ-tekaddem İşpanya elinde sikke sâhibi krallık idi. Sene (---) târîhinde Süleymân Hân feth etdi, be-dest-i (---) Paşa. Hâlâ yine vezâret ile bir eyâletdir. Sikke ve hutbesi vardır. Ve hâlâ on iki bin âteş-feşân askeri vardır. Andan,
EÇS X Y33a
Devlet-i vilâyet-i Tûnus
EÇS X Y33a
Bu dahi İşpanya destinde sikke sâhibi krallık idi. Süleymân Hân feth etdi, be-desti Durkud Paşa. Eyâlet-i vezâret olup hâlâ yine sikke ve hutbesi tilâvet olunup yigirmi bin askere mâlikdir. Hafızakellâh, aceb şehbâzları vardır. Q 171b
EÇS X Y33a
Devlet-i vilâyet-i Tarabulus-ı Magrib
EÇS X Y33a
Bu dahi İşpanya elinde P 169b idi. Süleymân Hân sene (---) târîhinde feth etmişdir, be-dest-i (---) Paşa. Hâlâ yigirmi bin askere mâlikdir kim cümle küffâr bunlardan kan kaşanur. Hâlâ sikke ve hutbeleri tilâvet olunur. Kefere destinde iken dahi sikke sâhibi bir krallık yer idi. Sikkelerinde
EÇS X Y33a
Sâhibü'n-nasr sâli‘u'n-nasr dâribü'n-nasr el-berrü'l-bahreyn es-sultân ibn es-sultân es-Sultân Murâd ibn Ahmed Hân azze nasruhu
EÇS X Y33a
yazar. Gâyet mümessek altınları olur. Zîrâ vilâyetlerinde tibirleri çokdur.
EÇS X Y33a
Ve eyâletlerinde Mahallât derler çöl Arabları var kim anlara mahallât derler. Ba‘zı mahalde Cezâyirli ve Tûnus ve Tarabuluslu asker cem‘ edüp Mahallât Urbânı cengine giderler. Zîrâ üzerlerinde mâl-ı pâdişâhî vardır. Eğer o Urbân şeyhlerin ma‘lûmumuz olduğu kadar evsâfların tahrîr eylesek bir müdevven kitâb olur.
EÇS X Y33a
Ammâ gayrı selâtînlerin sikkesinde ibtidâ Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh'dan sonra her diyâr pâdişâhının ismi ne ise anı tahrîr ederler.
EÇS X Y33a
Ve bu bâlâda tahrîr olunan selâtînlerin ve meliklerin zîr-i hükmünde Afnu'dan ve Bornu'dan ve Kırmanka'dan ve Bağanıskı'dan ve Fûnci'den elbette birer kavm-i Macûs'u vardır. Her selâtîn ve melikler anlar ile ceng edüp mahbûsları ve evlâd-ı iyâlin esîr edüp sıbyânın tavâşî edüp cellâbeler Mısır'da bey‘-i men-yezîd ederler. Cenâb-ı Bârî de ol tarafda dahi böyle eğlence halk etmişdir, ve's-selâm.
EÇS X Y33a–Y33b
Mısır cezîresinin cânib-i garbîsi Y 33b tarafındaki selâtîn devletlerin beyân etdik. İmdi cânib-i şarkîsin beyân edelim. Cânib-i şarkî ve garbî i‘tibârı nedir, deyü su’âl buyurulursa cezîre-i Mısır'ı Nîl-i mübârek tâ ortasından cereyân edüp cânib-i garbîsi Cezâyir, Fes, Merânkeş ve Sûdân'dır. şark tarafı Habeş ve Dehlek ve Zeyla‘ ve Fûncistân'dır.
EÇS X Y33b
Devlet-i mülûk-i Dümbiyye
EÇS X Y33b
Hadd [ü] hasırların Hudâ bilür, siyâh-çerde kavimdir. Mezhebleri Bânyânîdir, ya‘nî âteş-perest kavimlerdir, ammâ mâl-ı Kârûn'a mâlik kavimdirler. Andan,
EÇS X Y33b
Devlet-i âl-i Câbiyye
EÇS X Y33b
Bunlar dahi dağı taşı tutmuş kavimdir. Meliklerine "Radakay" derler. Hazret-i Nûh evlâdı Ken‘ân-ı mürted zürriyyetinden geçinir, esmerü'l-levn, abûsü'l-vech kavimdirler. Bunlar güneş-perestdir.
EÇS X Y33b
Elhâsıl iklîm-i Habeş'de yetmiş melik vardır. Her biri birer mezhebdedir. Cümle siyâh-çerde kavimdir. Zîrâ şiddet-i hâr bu cânibe düşmüşdür. Ammâ mağrib cânibi âbâdân, leb-i deryâsında beyâz insân ile müzeyyen yerleri vardır.
EÇS X Y33b
Evsâf-ı devlet-i mülûk-i Habeş
EÇS X Y33b
Zamân-ı cehâletde pâdişâhlarına "Necâşî" derlerdi. Ba‘dehu büyük devlet-i dünyâya mâlik olmağile sultân dediler. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Süleymân Hân asrında bakıyye-i asker-i Sultân el-Gavrî-i Çerkes, Özdemir Beğ Sinân Paşa ve Tavâşî Süleymân Paşa imdâdları ile Özdemir fâtih-i Habeş olmuşdur. Hâlâ cümle binâlar ve kal‘a ve câmi‘ler anın hayrâtıdır. Sikke ve hutbe sâhibi bir vezâret yerdir. Ammâ taht-ı hükûmetinde cümle elsine-i muhtelife sâhibi benî âdemlerdir kim biri de mezheb-i İslâm'da değillerdir. Zîrâ dâ’imâ ihtilâtları Portakal küffârıyla olup anları dahi dalâlete düşürmüşlerdir.
EÇS X Y33b
İmdi Mısır cezîresinin içinde olan cümle bu mahalde tamâm oldu. Lâkin mahalle münâsib olmağile,
EÇS X Y33b
Rûy-ı arzda kadîm-i ezelden berü dalâlet-âbâd tekyesinin millet-i Mesîhiyye kralların beyân eder
EÇS X Y33b
Fasl-ı sânî aşereRûy-i arzda müşrikînden kral-ı dâl bed-fi‘âl bed-ahvâl olanları beyân eder
EÇS X Y33b
Evvelâ rûy-ı zemînde zamân-ı cehâletde krallık ya‘nî şehinşâhlık eden ibtidâ Keyûmers şâh'dır kim Nûh Nebî evlâdlarındandır. Anlara Âl-i Amâlîka derler. Ve Hazret-i Îsâ asrında zuhûr eden mülûklar dörd tabaka idi. Bâlâda tahrîr olunmuşdur, ammâ mahalle münâsib olmağile tahrîr olundu.
EÇS X Y33b
Tabaka-i evvele Dâdâniyân derler. Tabaka-i sânîye Keyâniyân, tabaka-i sâlise Eşkâniyân derler. Tabaka-i râbi‘e Sâsâniyân derler. Ammâ hâlâ Dâdâniyân'ın zürriyyetine Hazret-i Risâlet du‘â etmeğile inkırâz bulmamışlardır, inkırâzu'd-devrân mü’ebbeddir. Evvelâ,
EÇS X Y33b
Devlet-i Kisrâ
EÇS X Y33b–Y34a
Dâdâniyân'dandır. Cem‘ olunsa ekâsire derlerdi. Bağdâd ve Kûfe ve Basra ve Lahsa ve Acem ve Horâsân ve Îrân [u] Tûrân bunların zîr-i hükmünde idi. Y 34a Hattâ Hazret-i Resûl bunlarda Nûşirvân-ı Âdil zamânında vücûda gelüp du‘â etdi. Devletlerine Cingiziyân istîlâ edüp Gürcistân'da tavattun etdiler. Hâlâ Gürcistân'da,
EÇS X Y34a
Âl-i Dâdyân
EÇS X Y34a
Âl-i Osmân'a mutî‘ olup alâ-tarîkı'l-hedâye matbah-ı sultânîye yüz bin bez ve sunkur doğanlar ve ispiriler ve toykun doğanlar ve mahbûbe kızlar ve oğlanlar verirler. Bu Dâdyân kavmi âb [u] hevâsı latîf cây-ı menâs yer bulmağile tenâsül bularak bu dağıstân cengelistân içre beş tabaka oldular.