İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y36b
Andan vilâyet-i Âdemî Çerkezi, adûdur.
EÇS X Y36b
Andan vilâyet-i Takaku Çerkezi, şedîd kavimdir.
EÇS X Y36b
Vilâyet-i Kabarti Çerkezi, bunun beğine "Tavustân" derler, ammâ cümlenin beğlerine mirza derler. Kırk bin askere mâliklerdir. Ammâ hakîr bin yetmiş yedide Mehemmed Geray Hân oğlu Cânbeg Geray Sultân ile Sohum'a gitdik idi, hamd-i Hudâ ol sene-i mübârekde cümle Kabarti Çerkezi İslâm ile müşerref olup cümle domuzların kırup nehr-i Cincig'e dökdüler ve câmi‘ ve mesâcidler yasadup hakîr ezânlar okuyup ibtidâ imâmeti hakîr etdim. Ammâ gayrı Çerâkizeler bir mezheb kaydında değillerdir. Kâfir desen âdemi katl ederler, müselmân desen tâ‘at [u] ibâdât yokdur, bir garîb kavimlerdir. İnşâallâh anlar dahi İslâm ile müşerref olurlar.
EÇS X Y36b
Andan vilâyet-i Tavustân Çerkezi, gâhîce Dağıstân pâdişâhı şamhal Hân'a tâbi‘ olurlar. Bu kavim kûh-ı Elburz dâmeninde sâkin olurlar, Çerkez kavminin nihâyetidir. Kırım'dan bu mahalle dek cümle Çerkezistân toksan yedi konak yerdir. Ammâ bu Çerkezistân'ın şimâl cânibindeki Deşt-i Kıpçak içre dörd pâdişâh-ı Kalmık vardır.
EÇS X Y36b
Deşt-i Kıpçak'da ve gayrıda sâkin olan Kalmakları beyân eder
EÇS X Y36b
Evvelâ Heyhât sahrâsının cânib-i şarkında Terek kal‘ası yanında,
EÇS X Y36b
Devlet-i Taysı şâh
EÇS X Y36b
On kerre yüz bin Kalmah ile nehr-i Edil'i beri Kıpçağ'a geçüp anda sâkindir. Küfr [ü] dalâlet ve haşr [ü] neşr ve âyet [ü] hadîs ve cennet ü cehennem bilmezler. Dünyâ gamı içün gussa yemezler. Rûy-i arzda ne kadar zî-rûh kısmı var ise etin yerler, derisin geyerler. Su içmemişler ve ekmek yememişlerdir. Hastalık ve tâ‘ûn zâtülcenb ve ısıtma ve ağrı hastalığı makûlesi cemî‘i emrâz-ı muhtelifeden berîlerdir. Pire ve kehle ve tahta biti nedir bilmezler. Boza ve kımız ve at südü içerler. Üç yüz sene mu‘ammer oluru vardır. Ednâ mertebe yüz yüz elli sene mukarrerdir. Bâlâda Dağıstân'dan gelirken evsâfları mufassal tahrîr olunmuşdur. Andan Timurleng mîli kurbunda,
EÇS X Y36b
Devlet-i Moyinçak şâh ibn Taysı şâh
EÇS X Y36b
Bu dahi on kerre yüz bin Kalmak'dır. Bunlar dahi İslâm, îmân, i‘tikâd ve küfr [ü] dalâlet nedir bilmezler, ammâ cümle Kalmıklardan şedîd ü şecî‘lerdir. Andan,
EÇS X Y36b
Devlet-i Kuba Kalmık
EÇS X Y36b–Y37a
Bu tâ’ife yüz bin oba olur. Nehr-i Kuban cânibinde sâkinlerdir. Ba‘zı mahalde fursat Y 37a bulup Çerkezistân içinde sâkin olan Arslan Beğ ve Nevrûz Beğ Nogayların gâret edüp esîr eder. Bu Kalmık içinde hâlâ elli bin Nogay müslim esîr vardır. Andan nehr-i Edil'in öte tarafında,
EÇS X Y37a
Devlet-i Çakar Kalmık
EÇS X Y37a
Beş kerre yüz bin olurlarmış, ammâ hakîr Edil'i bu cânibden öte geçmedim ve ol tâ’ifeyi görmedim, ammâ cümle Kalmık bunlardan gâyet havf ederlermiş. Andan,
EÇS X Y37a
Devlet-i Gökdelen Kalmık
EÇS X Y37a
Beş kerre yüz bin mel‘ûn olur imiş. Nehr-i Edil ile nehr-i Cayık beynehümâsında sâkinlerdir. Bunlar sihr [ü] efsûnu öbür Kalmıklardan ziyâde imiş. Andan,
EÇS X Y37a
Devlet-i Urumbet Kalmık
EÇS X Y37a
Bunlar dahi beş kerre yüz bin mel‘ûn olurlarmış. Nehr-i Edil'in bir cânibinde sâkinler imiş. Bunlarda olan Nogay'ın hadd [ü] pâyânı yokdur, deyü gayrı Nogay nakil ederler. Andan,
EÇS X Y37a
Devlet-i Sakar Kalmık
EÇS X Y37a
Bunlar sekiz kerre yüz bin mel‘ûn Büyük Kıpçak'da sâkinler imiş. Cümle bu tâ’ife arabalar üzre obalarında sâkinlerdir. Her gün bir otlu sulu yerde meks edüp göçer.
EÇS X Y37a
Hâsıl-ı kelâm bu mel‘ûnlar on yedi pâdişâhdır. Çîn ü Mâçîn'e Hıtâ vü Hoten'e ve Fağfûr ve Bulkar'a, netîce-i kelâm tâ Karanlık Dünyâ'yı buz olduğu mahalden ubûr edüp öte cânibde anların zu‘munca Yıldırak Dünyâ ya‘nî Ak Dünyâ'da sâkinlerdir. Âb-ı hayât andadır, anda giderler. Anıniçün mu‘ammer oluruz, derler. Cümle evsâfları bâlâda tafsîl üzre mastûrdur. Ve muhakkak Benî Q 173a P 171a Asfar kavmi bunlar, Allâhümme âfinâ. Ammâ,
EÇS X Y37a
Dalâlet içre kalan Abaza kavmin beyân eder
EÇS X Y37a
Zikr-i ahvâl-i dalâlet-âyîn-i tâ’ife-i Abaza: Karadeniz'in kenârına vâki‘ olmuş cümle (---) kavimdir. Aşîret aşîret birbirlerile ceng [ü] cidâlde ve harb [u] kıtâlde bir alay aklı gözünde şecî‘ kavimdir. Mezhebleri ve kitâbları yokdur. Haşir neşir nedir bilmezler. Hemân bunlar dahi Çerkez kavmi gibidir.
EÇS X Y37a
Ve Çerkez bunların şimâlinde müşâdır. Ba‘zı zamân Çerkez'le ve Mikril'le ceng ederler. şark cânibleri Mikril'dir. Mâbeynlerinde Faşa Çayı hudûddur.
EÇS X Y37a
Bu Abaza ve Çerâkize'nin asılları Arabdır, mukaddemâ tahrîr olunmuşdur. Mısır'da olan Çerâkize ve Abazaların asıl mekânları bu mahallerdir ki aşîret aşîret beyân olunur. Evvelâ Mikrilistân ile müşâ olan,
EÇS X Y37a
Vilâyet-i Abaza-i Çaçlar
EÇS X Y37a
Mikrilce dahi kelimât eder. Beğlerine Çaça derler. On bin kavim olur. Andan,
EÇS X Y37a
Vilâyet-i Abaza-i Arlan
EÇS X Y37a
İskeleleri Laçiga'dır. Bunlar dahi on bin bahâdır kavim olur. Andan,
EÇS X Y37a
Vilâyet-i Abaza-i Çandalar
EÇS X Y37a
İskeleleri Kakır'dır, beğleri vardır. Cümle on beş bin âdem olur. Ve sahîhü'n-neseb Abaza bunlardadır. Ve bu tâ’ifede olan mahbûb u mahbûbe bir Abaza'da olmaz. Bunlara Dağ Çandaları derler. Andan garba üç konak gidüp,
EÇS X Y37a
Vilâyet-i Abaza-i Büyük Çandalar
EÇS X Y37a–Y37b
Yigirmi beş kurâdır ve on beş bin asker olur. Ve iskeleleri vardır. Bu Abazaların dağları ardı serâpâ Mamşûh Y 37b Çerkezidir. Dâ’imâ Abaza ile ceng ederler. Çandalar Abazasın bir konak garba ubûr edüp,
EÇS X Y37b
Vilâyet-i Abaza-i Keçler
EÇS X Y37b
İki bin kavim olur. Ve atlı askeri dahi çokdur. Sipâhlığile meşhûrlardır. Andan,
EÇS X Y37b
Vilâyet-i Abaza-i Arıtlar
EÇS X Y37b
Otuz bin âdem olur, ammâ yiğitlikleri hırsızlığile meşhûrlardır. İskelelerine Kepuş [Liyoş?] derler, latîf limanı vardır, bender iskeledir. Ekseriyyâ İslâmbol gemileri bunda kışlar. Ve bu Arıtlar dağında,
EÇS X Y37b
Vilâyet-i Abaza-i Sadşe
EÇS X Y37b
Ne Çerkez'dir ve ne dürüst Abaza'dır. On bin kavim olur. Hattâ Seydî Ahmed Paşa bizim vilâyete varmış deyü cümle ve dağı ve dere ve depesi ile su’âl edüp hakîr cevâb verdikde yemîn edüp "Sen Abaza değilsin, bizim Sadşe yiğitlerindensin" der idi. Andan leb-i deryâ ile cânib-i garba üç konak gidüp,
EÇS X Y37b
Vilâyet-i Abaza-i Kamış