Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y64b

Ağadan sonra hâkim yeniçeri kethudâsıdır. Dîvânda aslâ yeri yokdur, ammâ kapularında almak, vermek, basmak, asmak, habs etmek anın elindedir. Bir gûne kallavî alçak sarık sararlar ve kırmızı pabuc ve semmûr kürk ve atlas haftân geyerler, kânûndur.

EÇS X Y64b

Andan hüküm başçavuşlarınındır. Sâde ferrâce ve atlas haftân ve yine kallavî sarık ve kırmızı mest ve kırmızı pabuc geyer. Dîvânda yeri vardır. Gûyâ ocak tarafından paşanın muhzır ağasıdır.

EÇS X Y64b–Y65a

Andan aşağı hüküm beytü'l-mâlcınındır. Sâde ferrâce ve atlas haftân ve kallavî sarık ve kırmızı mest pabuc geyer. Ammâ orta çavuş ve küçük çavuş ve alay çavuşu ve ağa sarrâcı ve kethudâ sarrâcı bunlar cümle orta kuşak ve siyâh dolama ve kallavî-gûne sarık ve kırmızı mest pabuc Y 65a geyerler, ammâ bıcak taşıyamazlar. Hemân beytü'l-mâlcı olunca siyâh dolamayı çıkarup ve sâde çuka ferrâce geyerler.

EÇS X Y65a

Ve Mısır vezîri Mısır'a girdikde ve ma‘zûlen eğer mu‘azzez çıkarsa ve mahmel-i şerîf emîr-i hac ile Bürke'ye çıkdıkda paşaya ve huccâca ta‘zîmen mezkûr yeniçeriler ve cümle Mısır askerîsi ale'l-umûm bir alay ederler kim ta‘bîr olunmaz.

EÇS X Y65a

el-Faslu't-tâsi‘ aşerZikr-i alay-ı kânûn-ı Mısır

EÇS X Y65a

İbtidâ paşa Mısır'a girdikde ahâlî-i Mısır ta‘zîmen vezîrlerine vızır yazır etmeğe istikbâle çıkup Âdiliyye'de karşularlar.

EÇS X Y65a

Andan iptidâ paşalı askerin ağırlıkları ile şehre yollayup herkes konaklarına meks edüp pâk libâsların geyüp yine alaylarına karşu gelir. İbtidâ subaşı Bâb-ı Nâsır'dan içeri üç yüz aded kavvâsıyla ve elli nefer zebânî cellâd-ı bî-amânları ile yolları tevsî‘ ü tathîr ederek ubûr edüp ardı sıra paşalı tatarları atbaşı berâber ubûr ederler.

EÇS X Y65a

Andan alay-ı deli ve gönüllü gûnâ-gûn bayrakları ve kaplan postlu yedekleri ve çifte köçekleri ve semmûr kapaniçse ve semmûr tâc ile ubûr ederler.

EÇS X Y65a

Andan alay-ı çâşnigîr ve kilârcıyân atbaşı berâber ubûr ederler.

EÇS X Y65a

Andan mehterân-ı hayme ve sarrâcân dahi rikâb rikâba ubûr ederler.

EÇS X Y65a

Andan alay-ı müteferrikagân pür-silâh ellerinde kantâr sırıkları ve çifte köçekleri ile ubûr ederler.

EÇS X Y65a

Andan vâcibü'r-re‘âyâ alayı mükellef ve mükemmel âlât-ı silâha müstağrak ubûr ederler. Paşa askeri munkatı‘ olup ardı sıra alay-ı çavuşân-ı Mısır atbaşı berâber cümle semmûr kürke müstağrak serlerinde mücevvezeleri üzre ablak teller ve ellerinde mücevher ve sîm-i hâlis topuzlar ve atları yancık ve bahrî hotas ve sîm raht ve kaddâre ve atların başında yine ablaklar ile atbaşı berâber ubûr ederler.

EÇS X Y65a

Andan alay-ı asker-i gönüllüyân, bunlar dahi zer-ender-zere mâlik kantâr sırıkları üzre kırmızı bayrakları ve çifte köçekleri ile (---) var idi ağaları köslerin döğerek ubûr ederler.

EÇS X Y65a

Andan alay-ı asker-i tüfeng-endâzân pür-silâh âteş-feşân tüfengler ile [[(---)]] şehbâz yiğitler küheylân hussânlar üzre atbaşı berâber ağaları köslerine turralar urarak ubûr ederler.

EÇS X Y65a

Andan alay-ı [[(---) (---)]] cümle pür-silâh pâk-libâs-ı fâhirelere müstağrak olup ellerinde bayrakları ve küheylân atlar üzre köçekleri [[(---) (---) (---)]] köslerin döğerek ubûr ederler.

EÇS X Y65a

Andan alay-ı asker-i müteferrikagân, bunlar muhteşem ve mülebbes üzengi ağaları idi, önlerinde dır n [[(---) (---)]] postlu yedekleri ve enselerinde yigirmişer otuzar cebe ve cevşenli köçekleri ile ağaları köslerin döğerek ubûr ederler. [[(---) (---) (---)]] bölük ağaları atbaşı berâber ubûr ederler. Yeniçeri ağasile azeb ağası siyâh dolamalı çukadârları ile atbaşı berâber ubûr ederler. Q 183b P 181b

EÇS X Y65a–Y65b

Andan alay-ı Çerâkese Y 65b beğleri gâyet muhteşemâne semmûr lipâçeler ile çifte çifte atbaşı berâber her birinin kafâsında kırkar ve ellişer katîfe hil‘at ile mülebbes köçekleri ile ubûr ederler, ammâ bunların kösleri yokdur.

EÇS X Y65b

Andan alay-ı mîrlivâ-i beğler, bunlar dahi esbâb-ı ihtişâmları ile perîşânî destârlar ile enselerinde yetmişer seksener pâk bisâtlı iç ağaları ve taşra ağaları ve çifte şâtırlariyle mehterhânesiz ikişer beğ yan yana muhteşemâne ubûr ederler.

EÇS X Y65b

Andan alay-ı piyâdegân-ı neferât-ı azebân iptidâ bayrakları yürüyüp cümlesi pür-silâh tüfeng-endâz kaplan postlu gâzîlerdir. Başlarında şeb-külâhları üzre cığa telleri vardır. Ve eski dayılar fes üzre sarık sararlar. Ve ortalarında alay çavuşları orta kuşak ve siyâh dolama ile giderler. Bu neferâtların kânûnları sipâh olurlar, ağaları yeniçeri ağası yâhûd çavuşlar kethudâsı ve yâhûd Mısır beği olur. Ve bunların kul kethudâsı ve başkâtibleri ve başçavuşları atbaşı berâber giderler. Hazret-i Ömer'den berü cümle yetmiş iki bölükdür.

EÇS X Y65b

Ve cümle on sekiz çorbacıdır, bunlara re’îs derler.

EÇS X Y65b

Ve cümle yetmiş iki odadır. Her odada birer odabaşı vardır, lâkin mücerred değillerdir, sefer eşüp eskimek ile odabaşı olur, cümle evlilerdir. Başçavuşları ve alay çavuşu ve orta çavuşu ve küçük çavuşu ve ağa ve kethudâ çukadârları cümle bunlar dahi yeniçeri çavuşları gibi siyâh dolama ve perîşânî sarık geyerler ve piyâde yürürler, hemân beytü'l-mâlcı olduğu gibi ferrâce geyüp siyâh dolamadan çıkup ata biner.

EÇS X Y65b

Ve cümle çorbacıları küheylân ata binüp atbaşı berâber kethudâlarından oturak ihtiyârlarla alay ile gider.

EÇS X Y65b

Ammâ kösleri ve mehterhâneleri yokdur, ancak yüz âdemde bir Hazret-i Ömer'i zikr edüp gülbâng-i Muhammedî çeküp sadâ-yı Allâh Allâh ile Mısır'ın içinde velvele verirler. Zîrâ bunlar ey gürûh-ı askerdir. Cümle üç bin üç yüz on üç pâkîze dalyan tüfengli askerdir.

EÇS X Y65b

Ve âsitâneleri Azeb kapusundan içeri bir ulu âsitâne-i Ömerü'l-Fârûk'dur. Ve odaları Kara Meydân'a nâzır yetmiş iki beyt-i Hattâbîdir. Bunlar âdâb üzre ubûr edince yeniçeriyânın alemleri nümâyân olur.

EÇS X Y65b

Alay-ı piyâdegân-ı mustahfızân-ı Mısır

EÇS X Y65b

İptidâ bayrak dibinde fitirnev köçekler kendülere münâsib tüfengler ile çifte çifte ubûr ederler.

EÇS X Y65b–Y66a

Andan balabanlar, andan dalyanlar, andan dayılar cümle pür-silâh iskerled dolamalar ile mülebbes olup kırkar ellişer dirhem mücevher dalyan tüfengler ile başlarında keçeleri ve kaplan postları ve ayaklarında kırmızı yemenî pabucları ile reftâr ederek ubûr ederler. Ve alayları ortasında siyâh dolamalı başı üsküf keçeli altı nefer çavuşları Y 66a ve sakkâları alay düzerek ubûr ederler.

EÇS X Y66a

Andan kır sakallı ihtiyârları kaplan postları ile ve keçeler ile geçerler.

EÇS X Y66a

Andan yüz otuz sekiz bölüğün odabaşıları ve gayrı ihtiyârları yine cümle piyâde kaplan postlu ve altun yaldızlı iki bin mikdâr kalkanlı ihtiyârlar keçeler ile ubûr ederler. Ammâ yüz otuz sekiz çorbacıdırlar, ammâ iki yüzden mütecâviz mu‘azzam ve muhteşem pür-silâh küheylân atlı onar on beşer hizmetkârlı çorbacılar atbaşı berâber ubûr ederler

EÇS X Y66a

Ve yetmiş seksen kul kethudâlığından ve başçavuşlukdan ve serdârlıkdan mütekâ‘id ocak ihtiyârları küheylân atlar üzre enselerinde kırkar ellişer hizmetkârlı ağalar ubûr ederler. Ammâ bunlarda aslâ kırmızı Mısır şalvârı yokdur, sipâha ve müteferrikaya ve çavuşâna mahsûsdur.

EÇS X Y66a

Bu yeniçeri tâ’ifesi dahi mehterhâne ve kössüz ubûr ederler. Sâ‘at-be-sâ‘at gülbâng-i Muhammedî çekerek güzer ederler. Ve kethudâları ve yeniçeri efendisi ve ocak imâmı ve sâyir kâtibleri atbaşı berâber ubûr ederler.

EÇS X Y66a

Bu tâ’ife dahi azîm askerdir. Cümle yedi bin iki yüz otuz sekiz aded neferâtdır. Ammâ böyle müzeyyen asker âl-i Osmân'da yokdur. Bunların dahi odabaşılıkları mücerredlik ile değildir, cümle evlilerdir. Murâd edinen çok sefer eşüp ihtiyâr olup ileri çekerler. Ve isti‘dâdı vâr ise siyâh dolamaya girüp gelir kethudâ olur. Bir sene kethudâ olursa bin Mısrî kîse hâsıl olur. Bunların alayı tamâm olduğu gibi,

EÇS X Y66a

Alay-ı yeniçeriyân-ı mülâzımîn

EÇS X Y66a

Bunlar yine yeniçerilerdendir, ammâ keçe üsküf üzre başlarında balıkcın tellerinden tuğ taşırlar. Meselâ hunkârın iki cânibinde solaklar gibidir. Bunların alayı ubûra başladıkda paşanın tuğları ve kapucuları ve kapucular bölükbaşısı ve altmış yetmiş aded müsellah levendâtlar ile konakcıbaşı ve mü’ezzinbaşı yan yana ubûr edüp andan başkapucubaşıları çifte çifte on beşer yigirmişer köçekler ile mülebbes ubûr ederler.

EÇS X Y66a

Andan kapucular kethudâsı imrahor.

EÇS X Y66a

Andan tokuz aded zer-ender-zere müstağrak mücevher zînli yedekler her biri birer küheyl ata süvâr olmuş mücevvezeli yedekciler ubûr edüp iki cânibi yeniçeri mülâzımları andan tercümânbaşı ve müteferrikabaşı atbaşı berâber ubûr ederler.

EÇS X Y66a

Andan çavuşlar kethudâsı ve rûznâmeci ubûr ederler.

EÇS X Y66a

Andan paşanın on altun tâslı şâtırları zer-ender-zere müstağrak olup geçerler.

EÇS X Y66a–Y66b

Andan paşa dahi semmûr kabaniçse ve katîfe şalvâr üzre zerrîn kemer ve zerrîn şemşîr bend kılup ser-i sa‘âdetinde iki çatal sorguc-ı pâdişâhî ve altında semend-i sultânî ile iki cânibinde tüfeng-endâz ve mataracılar ile güzer edüp ensesinde kırmızı keçe üsküflü silihdâr ve çukadâr Y 66b andan paşa kethudâsı ve hazînedâr ve yigirmi mertebe sahîbi iç ağaları ve gayrı iki yüz üç yüz müsellah ve mükemmel cebe ve cevşene müstağrak iç ağaları yüz aded pür-silâh eli tüfengli mehterleri çifte çifte ubûr ederler.

EÇS X Y66b

Andan paşanın imâm-ı hümâmı ve dîvân efendî-i benâmı tevâbi‘leriyle geçüp andan yeşil sancağ-ı Resûl alâmeti ve iki tarafda kırmızı bayraklar ve tokuzar kat mehterhâneler ardı sıra iç ağaları sarrâcları ve ferrâşları ve sakkâlar ile ubûr olunur.