İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y66b
Ve bu askerin cümlesi paşayı alay ile sarâya koyunca kal‘adan iki yüz pâre top atılup mehterhâneler çalınup şâdumânlar olur. Andan cümle kul paşadan beş kîse alay ihsânı alırlar. Ba‘dehu azîm summât-ı Muhammedî çekilüp ba‘de't-ta‘âm du‘â ve senâ olup kânûn-ı Selîm Hân üzre azîm dîvân-ı pâdişâhî olup hatt-ı şerîfler kırâ’at olunup fermân-ı şehriyârî bu dîvânda icrâ olunursa vezîr-i Mısır cerîdir ve illâ başka hisâbdır.
EÇS X Y66b
Ammâ Mısır'da bir hâkim dahi kapukulu serdârı vardır. Âsitâne tarafından bir yeniçeri çavuşu gelüp ağa olur. Cümle kapukullarının beytü'l-mâlın bu kabz edüp mücrimlerinin hakkından ol gelür. Ammâ alaya ve dîvâna gelmek kânûn değildir. İktizâ ederse çağırdıklarında dîvâna gelir. Ammâ bir Mısır vezîri rağbet edüp, "Alaya çıksınlar ve dîvânda hâzır olsunlar" dese kapukulu Mısır'da iştihâr bulur.
EÇS X Y66b
Ve bir hâkim dahi subaşıdır. Elinde mutlak fermânı var ise bulduğun katl eder. Nizâm-ı intizâm olur. Ve âlem subaşıdır. (---) Bu subaşı kapusunda bir oda Mısır yeniçerisi asesbaşı yerine hizmet eder.
EÇS X Y66b
Ve bu Mısır içre bâlâda mastûr olan [[(---) (---)]] Çerâkize ve tüfengci ve gönüllü ve müteferrika ve çavuşândan mâ‘adâ kırmızı şalvârlı kavim var ise ayıbdır, haklarından gelinir. Bunlardan gayrı Mısır kavmi yeniçeri ve azeb [[(---) (---)]] gûnâ-gûn çuka dolama ve harvânî ve başlarında serbend ve bellerinde muhattem kuşak ve kürdeli geyüp bellerinde iri aşcı bıçağı kullanırlar (---) (---) sokarlar. Zîrâ hâlâ Mısır'da yeniçeri ve azebân mu‘teberlerdir. Çok ağavâtları gördüm ki müteferrika ve sipâhdan çıkup yeniçeri ve azeb P 182a oldu.
EÇS X Y66b
Ammâ Mısır'ın kal‘a dizdârı ve kulle neferâtı ve mehterhâne kavmi ve mütekâ‘idîn kal‘adan taşra alaya ve melâya ve belâya çıkmağa kâdir değillerdir. Zîrâ dâ’imâ iç kal‘ada niçe bin kîse mâl-ı pâdişâhî vardır, dâ’imâ dîdebânlık ederler.
EÇS X Y66b
Ve bârûdcıbaşı dahi sarây meydânında kârhâneleri olup nısfı sarâyda ve nısfı iç kal‘ada bârûd hazînesin beklerler, ammâ mahbûs olduklarına Q 184a göre ulûfeleri ağırdır.
EÇS X Y66b–Y67a
Ve kal‘a mehterleri dahi kezâlik bir yere çıkamazlar. Ba‘de'l-ışâ sekiz kat mehterhâne eyle bir fasıl ederler kim Mısır vezîrlerinin mehterbaşıları kâdir değillerdir. Zîrâ her biri bir vezîrden çerâğ olup kalmışlardır Y 67a ve gâyet ağır ulûfeleri vardır. Ve sabâha iki sâ‘at kaldıkda yaz u kış bu hâl üzre âlem ağyârdan bî-haber iken bir fasıl ederler kim uşşâk makâmında uşşâkânın ciğerin hûn ederler. Ammâ aceb hikmetdir, gâlibâ Mısır mü’ezzinleri ile müttefiklerdir ve sâ‘atları olmak vardır, hemân Mısır'ın bu kadar bin câmi‘i mü’ezzinleri temcîdi tamâm edüp sabâh namâzın okuyup tamâm edince mehterhâne çalınmağa başlar. Cemî‘i zamânda böyle irtibât vermişler kim garîb temâşâdır.
EÇS X Y67a
Bâlâda tahrîr olunan askerî tâ’ifesinin üç ayda bir ve her ayda bir mevâciblerin ve icmâllerin beyân eder
EÇS X Y67a
Kânûn-ı Selîm Hân oldur kim yeniçeriye ve azebâna ve topcu ve cebeciyâna ve arabacı ve mehterâna üç ayda bir mevâcib çıkar, ammâ müteferrikagâna ve çavuşâna ve tüfengciyâna ve gönüllüyâna ve Çerâkese'ye ve keşîdeye ve eytâm ve cevâlîye ayda bir ulûfe çıkar. Bu minvâl üzre,
EÇS X Y67a
Senevî mevâcibleri ve yevmiyyeleri ne kadar akçe ve kîse eder anı beyân eder
EÇS X Y67a
Evvelâ, Cemâ‘at-ı müteferrikagân: Bölük bir, neferât 2.745. Yevmiyyeleri 44.626. Ma‘a ihrâcât 7.898.076 para eder. İhrâcât oldur kim bu neferâtlardan ba‘zısı taşra kâşifler üzre ve kılâ‘larda muhâfazaya gidüp ulûfelerin anda alırlar, ihrâcât oldur. Ve bakıyyeleri 7.705.441. Mecmû‘u senevî müstahak oldukları ma‘a tefâvüt yalnız üç yüz sekiz kîse ve küsûru 5.441 eder. Ve tefâvüt 192.535 para eder. Tefâvüt oldur kim mevâcibât verildikde beher kırk parada bir para kat‘ edüp hazîne kaydı îrâdına muzâf olur.
EÇS X Y67a
Defter-i çavuşân: Neferât 1.449, yevmiyye paraları 25.055, ihrâcâtları 4.434.720, bakıyyeleri 4.326.558, kîse 173, küsûr 1558, tevâfüt 108.162. Ve,
EÇS X Y67a
Defter-i tüfengciyân: Neferât 1.087, yevmiyyeleri 9.709, ihrâcâtları ile 1.718.488, bakıyyeleri 1.676.665, kîse 27, küsûr 1.665 ve tefâvüt 41823. Ve,
EÇS X Y67a
Defter-i gönüllüyân: Neferât 1365, fî yevmiyye 12.575, ma‘a ihrâcât 2.225.772, bakıyye 2.171.487, kîse 86, küsûr para 214.875, ve tefâvüt 54.285.
EÇS X Y67a
Defter-i asker-i Çerâkese: Neferât 1090, fî yevm 9940, sene 1.759.464, bakıyye 1.716.551, kîse 28, küsûr para 16.551, tefâvüt 42.913.
EÇS X Y67a
Defter-i azebân-ı atîk: Neferât 3213, yevm 13.848, ma‘a ihrâcât 2.450.836, bakıyye 2.391.061, kîse 95, küsûr 16.061, tefâvüt (---).
EÇS X Y67a
Defter-i bender-i azebân-ı Süveys: Neferât 125, fî yevm 268, senevî 47.436, bakıyye 46.280, kîse 1, ve küsûr 21.280, ve tefâvüt 1.156.
EÇS X Y67a–Y67b
Defter-i mustahfızân: Neferât 7238, yevmiyyeleri Y 67b 63.716, fî yevm 112.787 11.278 1127 (---), bakıyye 11.002.790, kîse 440, küsûr 2.790, tefâvüt 275.069 para eder. Ve bu mustahfızânın bölükleri cümle 138. Ve yine,
EÇS X Y67b
Mustahfızân müteferrikası: Bölük birdir, neferâtları 100. Ve,
EÇS X Y67b
Topcıyân-ı kal‘a: Bölük bir, neferât 500. Ve,
EÇS X Y67b
Tâ’ife-i top arabacıyân: Bölük bir, be-cema‘ât 100. Ve,
EÇS X Y67b
Asker-i kal‘a-i hizâne: Bölük bir, be-cema‘ât 200. Ve,
EÇS X Y67b
Mütekâ‘idîn-i kal‘a: Bölük bir, 27 neferdir. Ve,
EÇS X Y67b
Mehterân-ı kal‘a-i enderûn: Bölük bir, nefer altmış. Ve,
EÇS X Y67b
Neferât-ı cebeciyân: Bölük bir, cemâ‘at (---).
EÇS X Y67b
Bu mustahfızândan aşağı merkûm zümre mevâciblerin cümle mustahfızânlar ile mevâcibleri alınır.
EÇS X Y67b
Ve bu bâlâda tahrîr olunan yedi bölük asker-i İslâmın senevî mevâcibleri cem‘an yekûn 1240 kîse eder ve küsûru 22.167 para eder, ve's-selâm.
EÇS X Y67b
el-Faslu'l-ışrînMısır mollâsının hükm [ü] hükûmâtın ve avâyid [ü] fevâyidin ve cümle niyâbetlerin ve eyâlet-i Mısır'da olan kazâları beyân eder
EÇS X Y67b
Evvelâ Selîm Hân-ı Evvel Mısır'ı feth etdükde Kemâl Paşazâde Ahmed Efendi Rûmeli kadıaskeri idi, Mısır mevleviyyetin ibtidâ anlara ihsân eyleyüp müstakil hâkim nasb edüp eyâlet-i Mısır'ı Gazâlî ile Kemâl Paşazâde'ye tahrîr eylemeği fermân edüp anların tahrîri üzre Mısır mollâsının mahsûlü ber-vech-i adâlet iki yüz kîse olur. Ve yüz âdem huddâm kifâyet edüp hükûmet eder. Ve dîvânında mezâhib-i erba‘adan mollâlar vardır. Ve seccâl ve mukayyid ve şâhidleri ve mahkeme muhzır ve huddâmları dahi yüz âdem olur.
EÇS X Y67b
Ve Mısır yeniçerilerinden bir oda yeniçeri çorbacıları ile şer‘-i şerîfe i‘ânet edüp hizmet ederler. Bu yeniçerilere mülâzım derler. Cümle siyâh dolama ve sırmalı üsküf keçe geyerler.
EÇS X Y67b
Ve Mısırlı tercümânbaşısı ve sicillât emîni vardır. Başka bir kârgîr kubbe içre Hazret-i Ömer'den berü sicillât-ı Muhammedî dağlar gibi yığılmışdır. Bu sicillât emîni hükmündedir.
EÇS X Y67b
Andan mollâ kethudâsı var, yed-i rişvet oldur. Ve bâb nâ’ibi ve şehir nâ’ibi vardır.
EÇS X Y67b–Y68a
Ve âsitâne-i sa‘âdetden rü’ûs-ı hümâyûn ile ser-bevvâbân-ı Dergâh-ı Âlî kapucularından bir umûr-dîde maslahat-güzâr ihtiyâr âdem muhzırbaşısı vardır. Anın taht-ı hükûmetinde kâmil üç yüz muhzırı vardır. Kendüye senevî beş kîse hâsıl olur. Haftada beş gün dîvân-ı şehinşâhî oldukda bu muhzırbaşı başına altun zerdûz üsküfün geyüp efendi kethudâsı başına perîşânisin geyüp önleri sıra cümle eli asâlı muhzırlar ardı sıra siyâh dolamalı üsküflü yeniçeriler ikişer ikişer ubûr edüp mollâ hazretleri dahi başında örf-i izâfeti ve yanında yeniçeri çukadârı ve bâzâra gideni ve yigirmi otuz mikdârı sarrâc piyâdegân ve ardı sıra sicillât-ı dîvân kırmızı kîseler Y 68a ile geçüp bu tertîb üzre dîvân-ı pâdişâhîye varırlar. Bu tarz üzre mollâ mollâlar (---) bir diyâra mahsûs değildir.
EÇS X Y68a
Ve bu diyâr-ı Mısır'da mollâya kadıasker efendi derler. Zîrâ ibtidâ fetihde Kemâl Paşazâde kadıaskerlik ile mutasarrıf oldular idi. Anıniçün ol zamândan berü kadıasker derler. Bir azîm vâsi‘ sarây-ı âlîde sâkindir. Zamân-ı kadîmde âl-i Fâtımiyyûndan Sultân Mu‘izzüddîn Kâhir-i Mağribî sarâyı imiş.
EÇS X Y68a
Ve mollâ dîvânında Âsitâne-i sa‘âdetde Anatolu kadıaskeri cânibinden bir mollâ askerî kassâmı vardır. Cümle askerî muhallefâtı anın izniyle tahrîr olunup içinden (---) alup muhallefâtı paşa zabt eder. Ve mollânın dâ’imâ Mısır dîvânında paşa yanında bir dîvân nâ’ibi şâhidleri ve muhzırlar ile rûz [u] şeb mevcûddur. Zîrâ belki ba‘de'l-ışâ bir şey zuhûr ede. Şerî‘at tarafından anıniçün bir nâ’ib-i dîvân hâzırdır.
EÇS X Y68a
Mollânın (---) (---) (---) (---) Mısır içinde yigirmi dörd niyâbeti vardır. Her birinde birer nâ’ib-i Rûm ve her birinde dörder mezhebden kadılar [[(---) (---)]] in huddâmları vardır.
EÇS X Y68a
Evvelâ, cümleden mükellef mahkeme-i Bâb-ı Hark ve mahkeme-i Meşhed-i Hüseyin ve mahkeme-i Bâb-ı Nâsır ve mahkeme-i Bâb-ı (---) ve mahkeme-i Kaysûniyye ve mahkeme-i cedîd P 182b meydân-ı Rûmeli ve mahkeme-i Taylûniyye ve mahkeme-i Bâb-ı Şa‘riyye ve mahkeme-i Derb-i Cemâmîz ve mahkeme-i kadîm Q 184b Süveykatü'd-dellâlîn ve mahkeme-i Bâbü'l-hadîd ve mahkeme-i Hâricü's-sûr ve mahkeme-i Bulak ve mahkeme-i Mısr-ı Atîk {ve mahkeme-i câmi‘-i Sâlihiyye ve mahkeme-i Bâbü'l-hadîd ve mahkeme-i kazâ-i Şark Atfîh.}
EÇS X Y68a
Hâsıl-ı kelâm cümle yigirmi dörd mahkemeden cümle mahsûlât efendiye haftadan haftaya gelüp vâsıl olur.
EÇS X Y68a
Ve bir nâ’ib dahi muhtesib ile çârşû-yı bâzârda kol gezerler, ammâ âlet-i mülâhazadır, narh-ı sultânîyi icrâ edemezler. Zîrâ cümle himâyededir, mâni‘ olurlar. Ve Mısır etrâfında nâhiye nâ’ibleri dahi vardır. Beled-i Şubre ve beled-i Besâtîn ve Kayıtbay gibi niyâbetler vardır.
EÇS X Y68a
Mısır mollâsının zîr-i hükmünde eyâlet-i Mısır'da olan kazâları beyân eder