İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y98a
Ve bir câmi‘-i selâtîn-i mâzıyye dahi bu tarîk-ı âmmın karşu tarafında,
EÇS X Y98a
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Eşref
EÇS X Y98a
Âl-i Eyyûb'un âhiridir kim bu câmi‘i fevkânîdir. Altı kademe taş nerdübân ile urûc olunur bir câmi‘-i münevverdir. Ve henüz üstâd bennâ elinden çıkmış gibidir. Bir musanna‘ ve ferah-fezâ câmi‘dir. Bu dahi Sultân Sâlih câmi‘i-misâl mihrâb tarafı soffaları toloz kemerlerdir, ammâ yanlarında soffalar yokdur, hemân dîvârdır.
EÇS X Y98a
Ve bu câmi‘in ortası açıkdır ve haremi yokdur. Ve cümle münakkaşdır. Ve cânib-i erba‘ası birer âdem kaddi bâlâ gûnâ-gûn mermerler kaplıdır. Bu dahi sûk-ı sultânîde vâki‘ olmağile cemâ‘at-i kesîreye [mâlikdir]. Ve üç tabaka bir minâresi vardır.
EÇS X Y98a
Ve bu bâlâda tahrîr olunan yedi pâdişâh câmi‘i birbirlerine dîvâr dîvâra ve minâre minâreye karîbdir. Ekser Mısır'ın câmi‘leri eyle vâki‘ olmuşdur. Andan Bâb-ı Nâsır'da,
EÇS X Y98a
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Cânpûlâd
EÇS X Y98a–Y98b
Âl-i (---). On kademe taş nerdübân ile çıkılır bir fevkânî câmi‘-i ibret-nümâdır. Bu câmi‘in nerdübânı kal‘adan taşradır. Ve câmi‘ kal‘a dîvârında binâ olunmuşdur, hemân Bâb-ı Nâsır'a muttasıldır. Haremsiz bir küçük câmi‘dir, ammâ Mısır içinde değil sâ’ir İslâm diyârında seyâhat etdiğimiz yerlerde nazîrin görmedim. Evc-i âsumâna ser çekmiş iki kubbe-i âlîdir. İkisi dahi çâr-gûşe sivri kubbelerdir. Serâpâ arşın taşından binâ olunmuşdur. Bir diyârda taşdan kubbe görülmemişdir. Ve aslâ üstü kireç ile ve kurşum ile Y 98b mestûr değildir, hemân taşdır.
EÇS X Y98b
Bu taşdan kubbe ma‘rifeti Mısır'a mahsûsdur. Birkaç yerde dahi böyle taşdan kubbeler vardır, ammâ anlar gayrı-mükerrer resimdedir. Ve Mısır bennâları zamân-ı kadîmde birbirlerine arz-ı ma‘rifet etmek içün iki şey’i iltizâm edinmişler. Biri cemî‘i câmi‘lerin kubbeleri birer gûne binâ olunmuşdur, aslâ ve kat‘â birbirlerine müşâbeheti yokdur.
EÇS X Y98b
Ve biri dahi Mısır şehrinin cemî‘i minâreleri biri birinden musanna‘ ve her biri bir tarz üzre tarh olunmuşdur kim şehr-i Mısır içre zînet vermişdir.
EÇS X Y98b
Ve bu Cânpûlâdiyye câmi‘inin üç tabaka bir minâre-i mevzûnu var. Bu dahi gâyet musanna‘ minâredir.
EÇS X Y98b
Ve bu câmi‘de emîrü'l-hacc-ı Mısır mâh-ı Saferü'l-hayrın altıncı günü Ka‘be'den Mısır'a geldikde mahmel-i şerîf ile bir gece bu câmi‘de cümle ulemâ-yı meşâyih ile ihyâ edüp tâ sabâha dek mevlûd-ı Nebî tilâvet olunup tevhîd [ü] tezkîrler olur.
EÇS X Y98b
Ertesi ale's-sabâh alay-ı azîm ile mahmel-i şerîfi emîrü'l-hac paşa'ya götürüp teslîm ederler. Cânpûlâdiyye câmi‘i böyle bir mübârek câmi‘dir.
EÇS X Y98b
Andan Bâb-ı Nâsır'dan içeri girüp Ca‘fer Ağa vekâlesi civârında,
EÇS X Y98b
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Baybars
EÇS X Y98b
Âl-i Abbâsiyân kullarındandır. Ol kadar büyük değildir, ammâ gazâ mâlıyla binâ olunmağın ruhâniyyet vardır. İçinde aslâ sütûnları yokdur, cânib-i erba‘ası çâr soffa üzre toloz kemerlerdir. Ve hareminin etrâfında olan dîvâra kaplı gûnâ-gûn sun‘-ı Hudâ ebrî taşlar kaplıdır kim her biri birer seccâde cirminde gâyet musaykal ve mücellâ ruhâmlardır.
EÇS X Y98b
Ve mihrâbı ve minberi tarz-ı kadîmdir, ol kadar san‘at-ı mi‘mârîsi yokdur. Ve minâresi üç(er) tabaka tarz-ı âhar musanna‘ minâredir.
EÇS X Y98b
Ve Subaşı kapusu dibinde ve demir kapu önünde,
EÇS X Y98b
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Sâlih Hacı
EÇS X Y98b
Âl-i Bahriyyenin âhiridir. Allâhu a‘lem bu dahi Salâhaddîn Yûsuf'un ola. Zîrâ câmi‘-i atîkdir. Lâkin ol kadar büyük câmi‘ değildir, cümle kırk sütûn üzre mebnîdir. Mihrâbı ve minberi ol kadar musanna‘ değildir. Hareminde bir azîm nâbıka ağacı ve câmi‘in üç(er) demir kapusu var. Subaşı sarâyından tarafa kapusu mesdûddur.
EÇS X Y98b
Ve bu câmi‘ fevkânîdir. Altı zîr-i zemînlerdir, hâlâ subaşının deylem ta‘bîr etdikleri çâh-ı Cahîm-misâl zindânlarıdır. Cemî‘i kanlı ve mücrim vâcibü'l-katl anda mahbûsdur. Ve bir minâre-i atîki var, iki tabakadır.
EÇS X Y98b
Ve bu câmi‘in kıble bâbında mahkeme-i şer‘-i Resûl-i Mübîn'i vardır. Ve Nizâmiyye câmi‘i kurbunda,
EÇS X Y98b
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Kanbay el-Çerkezî
EÇS X Y98b–Y99a
Âl-i Türkmân'dan yedi pâdişâhı bir günde azl edüp ba‘zısının gözlerin oyup köşe başlarında sâ’illik etdiler. Yedisi dahi bu câmi‘in mihrâbı önünde medfûndurlar. Anıniçün bu câmi‘e Seb‘ Selâtîn câmi‘i derler. Ve Sultân Çakmak dahi yedi aded pâdişâhlar mâbeyninde medfûndur. Ve kıbleye Y 99a nâzır ancak bir kapusu var. Bu kapunun iki tarafında mermer üzre celî hat ile târîhi budur:
EÇS X Y99a
âyeti ilâ âhirih tahrîr olunup ba‘dehu,
EÇS X Y99a
Bi-târîhi şehri rebî‘ayn sene semâne ve semânemi’e [880]
EÇS X Y99a
tahrîr olunmuşdur.
EÇS X Y99a
Ammâ bu câmi‘ gâyet küçük fevkânî câmi‘dir. Bir alçak minâresi var, iki tabakadır. Ve câmi‘in kubbeleri taşdan mebnîdir. Cemâ‘ati azdır, ammâ havâdâr yerde vâki‘dir.
EÇS X Y99a
Andan iç kal‘ada, P 193b {ve Bâbü'l-vezîr'den aşağı Ümmü'l-Hasan câmi‘inden içeri garâfe-i mücâvirînden içeri battâl olan kömler kapusunun iç yüzünde,
EÇS X Y99a
Arslan Kay câmi‘i
EÇS X Y99a
Altı ayak nerdübân ile fevkânî bir câmi‘-i musanna‘dır, ammâ küçükdür ve haremi yokdur. İki tabaka bir ibret-nümâ musanna‘ minâresi vardır. Kıble kapusu meydânında buğday bâzârıdır. Bu câmi‘ kal‘a dîvârına muttasıldır. Ammâ kömler toprağı kal‘a dîvârın gark edüp bu câmi‘ ahâlîleri mansar harâmîlerinden havf ederler.}
EÇS X Y99a
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Kalavân
EÇS X Y99a
Âl-i Eyyûbiyândandır. Bu dahi iç kal‘a içinde bir kat dahi kal‘a-misâl beden beden bir câmi‘-i azîmdir. Tûlen ve arzan ikişer yüz ellişer ayakdır. Ve mihrâb tarafı otuz sekiz amûd-ı müntehâları üzre tavandır. Ammâ mihrâb üzre olan kubbe-i âlî eflâke ser çekmiş beyâz kireç ile pûşîde bir nûr-ı mahz kubbedir. İçi serâpâ müzehheb halkârî nakş-ı Bihzâd'dır.
EÇS X Y99a
Ve bu kubbe on aded sommâkî kırmızı amûd-ı âlîler üzre Q 195b binâ olunmuşdur. Ve mihrâbı hurde taş oturtma musanna‘ mihrâbdır. Ve minberi bir alçak beyâz mermer minberdir. Ve minberin kapusu üzre Arapça âyeti tahrîr olunmuşdur.
EÇS X Y99a
Ve minberin sağ tarafında çâr-gûşe bir demir kafes içre paşalara mahsûs namâzgâhdır. Bu şebeke eyle musanna‘ kafesdir kim gûyâ Fahrî oyması-misâl sihr-i i‘câz demir kafesdir kim gûyâ kâr-ı Hazret-i Dâvûd'dur. Bu kafesin misli Medîne-i münevverede şebeke-i Resûlullâh'dır.
EÇS X Y99a
Ve bu câmi‘in haremi etrâfındaki soffalar üzre cümle otuz altı beyâz mermer sütûnlar üzre olan kemerler üstü serâpâ münakkaş tavandır. Ve cümle silu ve lâcüverd ve lâ‘lî elvân boyalar ile halkârî mînâ tavandır. Ammâ serâpâ sekizer köşe çukur çukur münakkaş tavandır.
EÇS X Y99a
Ve kâse kâse tarh olunmasının aslı oldur kim Sultân Kalavân'ın rûz-merre summât-ı Muhammedîsinde üç bin mertebânî ta‘âm tenâvül olunur imiş, ol mertebânîlere alâmet olmasıyçün bu câmi‘ tavanında üç bin sahan misâli münakkaş çukurlardır kim her birine birer âdem sığar.
EÇS X Y99a
Ve bu câmi‘in serâpâ der-i dîvârı beşer âdem kaddi nakş-ı Çîn-misâl sadefkârî dîvârdır. Ba‘zı yeri hurde ruhâmdır kim sihr-i helâldir. Mısır'da böyle cümle der-i dîvârı münakkaş mermer-i ruhâm kaplı câmi‘ yokdur.
EÇS X Y99a–Y99b
Ve iki yan kapusu var. Kıble kapusun Y 99b Topatan Paşa mesdûd etmiş. Ammâ yan kapuları musanna‘ pirinc kapulardır.
EÇS X Y99b
Ve mü’ezzin mahfili hurde on altı mermer sütûn-ı rakîk üzre yine beyâz mermer binâ bir mü’ezzin mahfili var kim gûyâ bir maksûre-i İrem'dir.
EÇS X Y99b
Ve câmi‘in bir kapusu dahi mihrâbın sol köşesinde âbdesthâne kapusudur.