Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y99b

Ve bir minâre bu havuz [kapu?!] tarafında iki tabaka yeşil kâşî minâre-i mevzûndur.

EÇS X Y99b

Ve bir minâre dahi kıble kapusu üzre iki tabaka yeşil kâşî minâredir.

EÇS X Y99b

Ve haremi serâpâ beyâz mermer-i hâm döşelidir.

EÇS X Y99b

Ve evkâf-ı metîndir. Yeniçeri ocağı başçavuşları nâzırdır. Ve bunda olan mü’ezzinân-ı hûb-âvâz bir câmi‘de yokdur. Her şeb temcîdlerin paşa istimâ‘ eder. Ve ekseriyyâ paşalar cum‘a namâzın bunda edâ ederler.

EÇS X Y99b

Ve bir üstâd-ı kâmil bu câmi‘in hareminde evkât-ı selâs bilinmek içün bir güneş mîkâtı etmiş. Gûyâ kim mîkât-ı Alî Kuşcu'dur.

EÇS X Y99b

Ve bir câmi‘ dahi paşa sarâyı meydânında,

EÇS X Y99b

Evsâf-ı câmi‘-i Sultân el-Melikü'n-Nâsır Ferec

EÇS X Y99b

dir, ammâ Düheyşe câmi‘i derler. Kabâbıta asrında Düheyşe nâmında bir Kıbtî kızının deyri imiş, anıniçün Düheyşe derler. Ammâ câmi‘ Sultân Ferec binâsıdır. Altı kademe nerdübân ile urûc olunur fevkânî bir câmi‘dir. İki yan kapusu var, kıble kapusu yokdur. Derûn-ı câmi‘de cümle (---) aded çâr-gûşe amelî pâye direkler üzre yeşil tahta tavandır.

EÇS X Y99b

Büyük kapunun yemîn [ü] yesârında Sultân Ferec târîhi var. Sarây meydânının şimâlinde revzenleri meydâna nâzır haremsiz bir küçük câmi‘dir. Bir tabaka alçak bir minâresi vardır.

EÇS X Y99b

Ve mihrâb bir köşeye muharref düşmüşdür. Hakkâ ki zamân-ı kadîmde deyr imiş, ammâ iki hoş-âvâz mü‘ezzini ve sulehâ-yı ümmetden Şeyh Şâhîn hatîbi var kim bî-akrân ve bî-bedeldir. Andan Bürke-i Özbekiyye kurbunda,

EÇS X Y99b

Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Özbek

EÇS X Y99b

Âl-i (---)dendir. Altı kademe fevkânîdir. Tûlen ve arzan yüzer ayakdır. Ve cümle otuz sekiz mermer sütûn üzre nîlgûn münakkaş tavandır. Minberi ve mihrâbı tarz-ı kadîmdir. Ve iki yan kapusu ve bir kıble kapusu var. Ve bir minâre-i mevzûnu var, gâyet musanna‘dır ve üç tabakadır. Ve Derbü'l-Ahmer'de,

EÇS X Y99b

Evsâf-ı câmi‘-i Ümmü Sultân Hasan

EÇS X Y99b

Fevkânîdir kim yol üzre olan kapusundan câmi‘e sekiz kademe taş nerdübân ile çıkılır. Ve dörd tabaka bir minâre-i mevzûn-ı musanna‘ı var. Gâyet musanna‘ câmi‘dir, ammâ haremsizdir. Revzenleri tarîk-ı âmma nâzırdır. İçinde amûdları yokdur, serâpâ kemerler üzre münakkaş tavandır. P 194a Mihrâbı ve minberi sâdedir. Andan yine bu tarîk üzre,

EÇS X Y99b

Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Merdân

EÇS X Y99b

Âl-i Ekrâdın tüccârlarındandır. Zamân-ı kadîmde bu kimesne kassâb imiş. Rûz-merre bir hâtûn gelüp bu Merdân'dan birer koyun alırmış. Bir gün bu Merdân bu avretin ardına düşüp,

EÇS X Y99b–Y100a

"Âyâ bu koyunu bu avret nereye Y 100a götürür ki?" deyüp akabince gözedüp Cûşî dağında bir mağârâya bu avret koyun ile girüp meğer ol gârda bir mehîb ayı var imiş. Koyunu avret ayının önüne koyup tenâvülden sonra ayı avrete cimâ‘ eder. Kassâb Merdân bu ahvâli görüp âlem-i hayretde kalır. Görse ki ol gârın içi bir gencîne kim gûyâ bir dahme-i Efrâsiyâb'dır.

EÇS X Y100a

Andan Kassâb Merdân ârifâne dükkânına gelüp yine ale's-sabâh avret bir koyunu dahi alup yine azm-ı gâr-ı yâr-ı gâr ayu deyüp gider. Merdân kassâb sâtûr-ı Cömerd'in merdâne kemerine bend kılup gâra varup ayu avret ile mahall-i fasılda iken bir na‘ra-i Allâh'a rehâ buldurup der ceng-i evvel vasılın hâsıl[ın] Merdân kat‘ edüp avreti söyledir:

EÇS X Y100a

"Vallâhi bu kenze bu ayı müvekkil idi. Babam beni bu vasıla getürüp vaslıma erüp bu mâldan mâl alup günde birer koyun alup getirir yedirirdim ve bana cimâ‘ ederdi. İşte senin sebebinle ben dahi halâs oldum. Şimden sonra bu mâl-ı Kârûn sana kaldı. Ne dilersen eyle" der.

EÇS X Y100a

Merdân bir hayli mâl alup avreti pâdişâha getürüp kıssa-i mâcerâyı bir bir takrîr eder. Pâdişâh eydir:

EÇS X Y100a

"Yâ Merdân, öşrün bize verüp keyfe mâ-yeşâ ol mâla mutasarrıf ol" deyü Merdân'a izin verir. Merdân taşımadan bîzâr olup cümle fukarâ-yı Mısır'a bezl-i mâl eder. Andan bu câmi‘i ol kenz-i genc-âverden binâ ederken pâdişâh fevt olup Merdân Şâh'ı müstakil pâdişâh ederler.

EÇS X Y100a

Ammâ bir şîrîn ve musanna‘ ve müzeyyen câmi‘-i fevkânîdir. Altmış mermer sütûn üzre münakkaş tavandır. Bir vâsi‘ haremi vardır.

EÇS X Y100a

Ve iki yan kapusu ve bir kıble kapusu ve üç tabaka bir minâresi vardır. Ve minberi münakkaş haşebdendir, ammâ gâyet musanna‘dır. Ve mihrâbı sadefkârîdir.

EÇS X Y100a

Ve zî-kıymet âvîzeler ile müzeyyendir. Ve pirinç fânûslarında biner aded kanâdîller ile çerâgân olur fânûslar vardır. Bunda olan ibrîşim hâlîçeler gayrı câmi‘lerde yokdur. Zîrâ bu câmi‘in cemâ‘ati cümle Ervâm kavmi olduğundan câmi‘i huddâmları pâk döşerler. Ve huddâmları çokdur, evkâfı kavîdir. Ve Sitti Nefîse kurbunda,

EÇS X Y100a

Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Hayrü'l-Üm

EÇS X Y100a

Yedi pâdişâhın vâlidesi olduğundan Hayrü'l-Üm derler. Câmi‘-i atîkdir, lâkin cemâ‘ati azdır. Ammâ bu câmi‘de kâr-ı kadîm san‘atlar var kim diller ile ta‘bîr ve kalemler ile tahrîr olunmaz. Minâresi fenâ bulmuş, evkâfı berbâd olmuş. Ve buna karîb,

EÇS X Y100a

Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Abdülazîz

EÇS X Y100a

Âl-i Abbâsiyândandır. Bir küçük câmi‘dir. On iki mermer sütûn üzre ibret-nümâ tavandır. P 194a Mihrâbı sâdedir. Ve minberi haşeb-i münakkaşdır.

EÇS X Y100a–Y100b

Ve gâyet musanna‘ minâre-i mevzûnu vardır. Sitti Nefîse hazretleri bu câmi‘in mihrâbı önünde medfûn olmağile Sitti Nefîse câmi‘i derler. Evsâfın mahallinde Y 100b tahrîr ederiz. Ve aşağı şehirde Kavukcular içinde,

EÇS X Y100b

Evsâf-ı Peykhâne câmi‘i

EÇS X Y100b

Tahtânîdir, ammâ gâyet cemâ‘at-i kesîreye mâlikdir. Ve Vezneciler içinde,

EÇS X Y100b

Evsâf-ı Isâmeddîn câmi‘i

EÇS X Y100b

Gâyet küçük câmi‘dir. Ve Rıdvân Beğ sarâyı önünde yol aşırı,

EÇS X Y100b

Evsâf-ı Mahmûd Beğ câmi‘i

EÇS X Y100b

Haffâflar başındadır. Haremsiz bir küçük câmi‘dir, ammâ gâyet pâk u musanna‘ câmi‘dir. Ve mihrâbı hurde taş ile münakkaş bir tarz-ı âhar mihrâbdır. İki cânibinde kol kalınlığı seng-i yerekânî Q 196a sütûnlar var kim gûyâ kehrübâdır. Sarılığa mübtelâ olan kimesneler üç cum‘a ertesi müdâvemet edüp bu sütûnları diliyle yalasa bi-emrillâh yerekân marazından halâs olur. Bu câmi‘in bir hoş musanna‘ minâresi vardır. Ve yine bu sûkda sarrâchâne içinde,

EÇS X Y100b

Evsâf-ı câmi‘-i Cânım Pehlivân

EÇS X Y100b

Fevkânîdir, altı kademe taş nerdübân ile urûc olunur. Gâyet şîrîn câmi‘dir. Cümle minârelerden müsellem üç tabaka bir minâre-i mevzûnu var kim ibret-nümâdır. Ve buna karîb,

EÇS X Y100b

Evsâf-ı câmi‘-i (---) (---)

EÇS X Y100b

Bu dahi fevkânîdir. Ve cemâ‘at-i kesîre ile mâl-â-mâldir. Bir minâre-i serâmedi var, üç tabaka minâre-i mevzûndur. Ve Çadırcılarbaşı'nda,

EÇS X Y100b

Evsâf-ı câmi‘-i Cânbekiyye