Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y101b

Ve Şeyh Nizâmî-i Isfahânî hazretleri bu câmi‘ içinde medfûndur, kuddise sırruhu'l-azîz.}

EÇS X Y101b

Ammâ bu câmi‘ tarîk-ı Halvetîde bir tekye-i âlîdir, tekyeler mâbeyninde evsâfı tahrîr olunur. Ve Azebler kapusundan içeri,

EÇS X Y101b

Evsâf-ı câmi‘-i Azebler

EÇS X Y101b

Bir küçük câmi‘dir, ammâ Azebler âsitânesinin önünde olmağile cemâ‘ati çokdur, lâkin haremi yokdur. Ve İbrâhîm Kethudâ Rûm tarzı bir minâre-i mevzûn etdi kim ta‘bîr olunmaz. Ve bu câmi‘den yukaru yine kal‘a dîvârı üzre bir atfe içre,

EÇS X Y101b

Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Mü’eyyed

EÇS X Y101b

Mâ-tekaddem Bâb-ı Vezîr bu câmi‘ dibinde imiş, hâlâ mesdûddur, yeri zâhirdir. Fevkânî bir câmi‘-i âlîdir. Bâb-ı Vezîr tarîkı üzre olan kal‘a dîvârı üzre pençereleri vardır. İçinde sütûnları yok bir küçük câmi‘dir ve haremi dahi yokdur. Müfîd [ü] Q 196b muhtasar bir minâresi vardır. P 194b Ve yukaru iç kal‘ada,

EÇS X Y101b

Evsâf-ı câmi‘-i Süleymân Paşa

EÇS X Y101b–Y102a

Süleymân Hân Paşa vüzerâlarından Tavâşî Beyâz Süleymân Paşa derler. İki kerre Mısır'a vezîr olup iki yüz pâre gemi ile Süveys'den Hindistân'a varup şehr-i bender-i Dîv'i ve şehr-i bender-i Surat'ı ve yedi pâre şehri feth edüp cümle Portakal Frenglerin dendân-ı tîğden geçirüp bu kal‘aları Hind pâdişâhına hibe edüp bu kadar mâl-ı ganâyim ile Yemen'i dahi feth edüp Özdemir Beğ'i Habeş'e serdâr Y 102a edüp Habeş'i feth edüp gazâ mâlıyla bu câmi‘i binâ etdi kim iç kal‘anın cân-ı derûnudur. Aslâ ahşâbâtdan bir şey yokdur, cümle kârgîr-binâdır.

EÇS X Y102a

Ve câmi‘i yekpâre müdevver bir kubbe-i nîlgûndur. İçinde aslâ amûd sütûn yokdur. Câmi‘in der-i dîvârı serâpâ ruhâm-ı gûnâ-gûn tahta mermerler kaplıdır.

EÇS X Y102a

Ve mihrâb gâyet musanna‘ hurde taşlar ile inşâ olunmuşdur. Ve mihrâbın iki tarafında âdem kaddi altun yaldızlı şem‘dânlara ikişer âdem kaddi şem‘-i aseller her şeb çerâğân olur. Mısır'da bir câmi‘e mahsûs değildir. Ve minberi mermerden musanna‘ şîrîn kârlı minberdir.

EÇS X Y102a

Ve câmi‘ içre niçe bin maslûb âvîzeler vardır. Ve mihrâb önünde kırk kıt‘a Kelâm-ı İzzetler var kim her biri birer genc-âverdir. Ve hâlîçeleri diller ile ta‘bîr olunmaz.

EÇS X Y102a

Câmi‘in iki yan kapusu ve bir kıble kapusu var. Tûlen ve arzan yüz yigirmişer ayak küçük câmi‘dir, ammâ dürr-i yetîmdir. Taşra haremi dahi tûlen ve arzan yüzer kâmil ayakdır.

EÇS X Y102a

Yan soffaları üzre cümle on sütûn-ı mermer üzre cümle hurde müdevver kubbeciklerdir. Büyük kubbe ve hurde kubbeler cümle lacüverdî kâşî ile mestûrdur. Ve mihrâb kapusu eyle musanna‘dır kim gûyâ sihr-i i‘câz sihr-i mübîndir.

EÇS X Y102a

Ve bu harem soffalarının dîvârları birer âdem kaddi dâ’iren-mâdâr tahta mermerler ve gûnâ-gûn sommâkîler kaplıdır. Ve bu mermerler üzre Kûfî hat ile üstâd-ı mermerbür zemîn ü zamân bir Âyetü'l-kürsî tahrîr etmiş kim bir hatt-ı Kûfî'ye müşâbeheti yokdur. Seyyâhân-ı erbâb-ı ma‘rifet gelüp temâşâ ederler.

EÇS X Y102a

Ve harem serâpâ beyâz mermer-i hâm döşeli ve eyle pâk mücellâdır kim âdemin reng-i rûyları nümâyân olur.

EÇS X Y102a

Bu haremin üç kapusu vardır, iki yan kapu, biri kıble kapusudur. Sahâbe-i kirâmdan Şeyh Sârî hazretleri anda bir kubbe-i âlî içinde medfûndur. Ol Sâriye'dir kim Hazret[-i Ömer] hilâfetinde bu Sârî hazretlerin Acem diyârında Nihâvend şehrine serdâr edüp anlar Acem'de cengde iken Medîne-i münevverede Hazret-i Ömer cum‘a günü hutbe okurken kalb gözüyle görürler kim Acem'de Sârî hazretleri bozuluyor. Hazret-i Ömer hemân hutbe’i okurken;

EÇS X Y102a

"Yâ Sâriye, ile'l-cebel ile'l-cebel" deyü na‘ra eder. Cümle cemâ‘at âlem-i hayretde kalup Nihâvend cengindeki anı eli asker-i İslâm içinde niçe âdem ve Sârî hazretleri Hazret-i Ömer'in na‘rasın istimâ‘ edüp tağa arka verüp bi-emrillâh Acemi münhezim edüp mansûr [u] muzaffer Medîne'ye geldiklerinde cum‘a gün Hazret-i Ömer'in "Yâ Sâriye, ile'l-cebel" na‘rasın istimâ‘ edenler ve Medîne'de istimâ‘ edüp târîh koyanlar Hazret-i Ömer'e cân [u] gönülden bende olup ziyâde mahabbet ederler.

EÇS X Y102a–Y102b

İşte Y 102b bu câmi‘ içinde medfûn olan Sahâbe-i kirâmdan Şeyh Sârî hazretleridir. Kendüler bir gârda medfûndur. Üzerinde kubbe ve tekyesi ve türbedârı ve hücresi vardır. Ve câmi‘in kıble kapusu üzre tahrîr olunan târîhleridir:

EÇS X Y102b

Kad benâ ammere's-sultân, el-cenâbü'l-âlî memlûkü's-sultân, Süleymân Hân ibn Selîm Hân min âl-i Osmân, edâmallâhu devletehu ilâ yevmi'd-dîn, ve hüve emîrü'l-ümerâi'l-Mısrı'l-Kâhire Süleymân Paşa ce‘alallâhümme mine'l-fâizîn, mesciden li-vechillâhi'l-meliki'l-mu‘în, ve taleben rızâya Rabbi'l-âlemîn, li-na‘büde fîhi ibâdullâhi's-sâlihîn. Ve kâne târîhuhu:

EÇS X Y102b

Fe'rke‘û'llâha ma‘a'r-râki‘în

EÇS X Y102b

Sene 935

EÇS X Y102b

tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y102b

Ve bu kıble kapusunun murakka‘ ve mukarnaz kapusunun sağ kanadı üzre bir kitâbe içinde müzehheb celî hat ile:

EÇS X Y102b

ve sol kanadında:

EÇS X Y102b

sadakallâhu'l-azîm âyetleri tahrîr olunmuş bir bâb-ı mu‘allâdır.

EÇS X Y102b

Ve bu câmi‘in bir haremi dahi kıblenin şarkındadır. Anda bir havz u şâzrevân revân olup havuzun musluklarından cemâ‘at-i kesîre tecdîd-i vuzû’ ederler.

EÇS X Y102b

Ve bu câmi‘ Mısır'ın gayrı câmi‘leri gibi üstleri kireç sıvalı değildir. Serâpâ laciverdî kâşî-i Çîn ile örtülüdür. Ba‘îdden gören kurşum zann eder.

EÇS X Y102b

Ve iki tabaka bir minâresi vardır. Mısır'da cemî‘i minârelerden âlîdir ve aslında zemîni dahi âlîdir. Ol ecilden Mısır'da bundan âlî minâre yokdur. Ve İslâmbol tarzı binâ olunmuşdur.

EÇS X Y102b

Ve bu câmi‘in mihrâbı bir nîm kubbe içre vâki‘ olmuşdur. Mihrâbın pençerelerinden taşra bir gül [ü] gülistân bâğçesi var kim câmi‘de ibâdet eden cemâ‘atin demâğları şükûfe-i gûnâ-gûn râyihasından mu‘attar olur.

EÇS X Y102b

Bu câmi‘-i rûşen-âbâdın nâzırı Mısır yeniçeri ağaları olduğundan metîn evkâfı vardır. Ve evkât-ı hamseyi yeniçeri ağası bunda edâ etdüğinden gâyet pâk ve ma‘mûrdur. Hafızakellâhu ta‘âlâ.

EÇS X Y102b

Ve Bâb-ı Lûk'dan içeri,

EÇS X Y102b

Evsâf-ı câmi‘-i Bermeşi

EÇS X Y102b

Bir ma‘mûr u müzeyyen câmi‘dir ve cemâ‘ati gâyet çokdur. Ve minâre-i mevzûnu üç tabaka serâmed minâre-i musanna‘dır. Ve Derbü'l-Ahmer'de iki yol başında,

EÇS X Y102b

Evsâf-ı câmi‘ü'l-Kaşmas ya‘nî câmi‘-i Kaçmaziyye

EÇS X Y102b

Fevkânîdir, altında serâpâ dükkânlar sekiz kademe taş nerdübân ile urûc olunur bir küçük câmi‘dir. Ammâ gâyet latîf ü rûşen ve musanna‘ cemâ‘at-i kesîreye mâlik câmi‘dir. Ammâ haremi yokdur, cânib-i erba‘asından yol geçer, bir teng yerde vâki‘ olmuşdur. Ve bu câmi‘den yukaru Habeşli Mehemmed Kethudâ vekâlesi dibinde,

EÇS X Y102b

Evsâf-ı mescid-i Mihmândâriyye

EÇS X Y102b–Y103a

Beş kademe nerdübân ile urûc olunur kâr-ı kadîm câmi‘ gibi mesciddir, ammâ ol kadar müzeyyen değildir. Y 103a Ammâ sûk-ı sultânî içre olduğundan cemâ‘ati çokdur. Revzenleri tarîk-ı âmma nâzırdır. Bir minâre-i bâlâsı iki tabakadır. Ve yine Derbü'l-Ahmer'de,

EÇS X Y103a

Evsâf-ı câmi‘-i İbrâhîm Ağa

EÇS X Y103a

Mısır yeniçeri ağalarından karîbü'l-ahd olmağile henüz üstâd elinden çıkmış bir câmi‘-i mahbûb u müzeyyen cedîd ü ra‘nâ ve fevkânîdir. Mihrâb u minberin ta‘rîf etsek diller ile ta‘bîr ü tavsîfi mümkin değildir. Ve minâre-i zîbâsı kezâlik üç tabaka serfirâz minâre-i âlîdir. Ve ana karîb,

EÇS X Y103a

Evsâf-ı câmi‘-i Hayre Bay el-Muhammedî Paşa