Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y103a

Sultân Gavrî vezîrlerinden idi. Gavrî'den rûgerdân olup Sultân Selîm'e tâbi‘ olup bunun re’y [ü] tedbîriyle Selîm Hân Mısır'ı feth edüp sene 923 922 ibtidâ Mısır vezâretin bu Hayre Beğ'e ihsân edüp beş buçuk sene Mısır vâlîsi oldukda bu câmi‘[i] inşâ etmişdir. Hayre Bay'dan sonra Mısır vezîri Lala Mustafâ Paşa olup bir yıldan sonra der-i devletde vezîr-i a‘zam olup yerine Kâsım Paşa andan Hâyin Ahmed Paşa'yı kul salb etdiler.

EÇS X Y103a

Ammâ nûr-ı mahzdır, cümle der-i dîvârı yeşim harkânî ve sommâkî ve mermer-i ebrîler ile kaplıdır. Mihrâbı ve minberi sihr-i mübîndir. Lâkin kârgîr toloz-binâ değildir, cümle tavandır. Ve hareminde Hanefî lüleleri ve birkaç nahl-i hûrmâsı vardır. Ve kendüleri tarîk-ı âm üzre bir kubbe-i âlîde âsûdedirler. Ve bir minâre-i şîrînkârî ile münakkaşdır. Cemî‘i minârelerden birer şemme ma‘rifet bu minârede mevcûd üç tabaka bir serâmed minâre-i ra‘nâdır.

EÇS X Y103a

Ammâ Mısır'ın Çerâkese kavmi bu câmi‘ önünden ubûr etdiklerinde câmi‘ine ve türbe-i pür-envârına nazar etmeyüp ubûr ederler. Zîrâ Mısırlı bu Hayra Beğ'e hâtırmânde olmuşlardır kim niçün âl-i Osmân'a vesîle olup Mısır'a getirüp Çerâkese elinden bu devleti aldırdı, deyü câmi‘ine bakmayup ubûr ederler. Ammâ câmi‘in huddâmları ve evkâflarının metâneti ve pâk ü pâkîzeliği Mısır câmi‘lerinin birinde yokdur. Q 197a P 195a Andan Bâb-ı Nâsır yolunda,

EÇS X Y103a

Evsâf-ı câmi‘-i Merzûk-ı Kifâfî

EÇS X Y103a

Fevkânîdir, çâr sütûn üzre münakkaş tavanlı bir küçük câmi‘dir. Ve Şeyh Merzûk-ı Kifâfî hazretlerinin tekyesidir kim tarîk-ı Bedevîdir. Bir musanna‘ minâresi var. Andan yine Bâb-ı Nâsır tarîk-ı âmmı üzre bu câmi‘e karîb,

EÇS X Y103a

Evsâf-ı câmi‘-i Cemâleddîn

EÇS X Y103a

Fevkânî bir minâreli küçük câmi‘dir, lâkin haremi yokdur. Andan yine buna karîb Zülfikâr Kethudâ hânı kurbunda yol aşırı,

EÇS X Y103a

Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Sunkur

EÇS X Y103a

Fevkânî bir kâr-ı kadîm câmi‘-i rûşendir. Anın bir minâresi şekl-i murabba‘ binâ olunup biri biri içinde maksûre-misâl minâre-i gayr-ı mükerrerdir. Hareminin ferşi azîm mermerlerdir. Ve gâyet mücellâ ve musaykal harem-i zîbâdır. Ve bu câmi‘in yol aşırı mukâbelesinde,

EÇS X Y103a

Evsâf-ı câmi‘-i Hânkâh

EÇS X Y103a–Y103b

Tahtânîdir ve otuz Y 103b dörd amelî sütûn üzre serâpâ münakkaş tavanlı bir câmi‘-i atîkdir. Mihrâbı ve minberi tarz-ı kadîmdir. Ve bir vâsi‘ haremi ve bir tabaka sâde minâresi var. Hayli vâsi‘ câmi‘dir. Ve Bâb-ı Lûk'dan taşra,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘-i Veled İbâde

EÇS X Y103b

Halîc kenârında tahtânî bir câmi‘dir. Hareminde bir azîm nâbıka dırahtı var. Ve ana karîb,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘-i (---)

EÇS X Y103b

Tahtânîdir. Yigirmi sütûn-ı mermer üzre hayli vâsi‘ câmi‘dir. Ve bir alçacık bir tabaka minâresi var. Ve hareminde bir köhne nâbıka ağacı var, lâkin gâyet meyvedârdır. Ve buna karîb,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘-i Isma‘î

EÇS X Y103b

Tahtânîdir ve gâyet musanna‘ câmi‘-i atîkdir. Hareminde azîm cümmeyz ağaçları vardır. Lâkin bu câmi‘in cemâ‘ati azdır. Kapusu dâ’imâ mesdûd durur. Ve buna karîb,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘-i Emîrâhûr

EÇS X Y103b

Fevkânîdir, altında dükkânları vardır. Bir rûşen-âbâd câmi‘dir, lâkin haremi yokdur. Ve Kantaratü'l-Bekrî'den içeri,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘ü'l-Ebyaz

EÇS X Y103b

Fevkânîdir. Halîc kenârına vâki‘ olmuş yigirmi beyâz mermer sütûn üzre münakkaş tavanlı ve haremli ve bir minâreli câmi‘dir. Cânib-i erba‘asında bâğ-ı İrem-misâl bâğçelerdir. Halîc kenârında olmağile teferrücgâh câmi‘dir. Andan,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘-i Hân Bay

EÇS X Y103b

Mahbûb câmi‘-i rûşendir. Andan bir küçük minâresi vardır. Ammâ cemâ‘ati çokdur, cümle cemâ‘ati Hazarîdir. Ve bu câmi‘de kûşe-nişîn birkaç hâl sâhibi kimesneler vardır. Andan,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘-i Abdülkâdir Taştûşî

EÇS X Y103b

Ortası küşâde bir câmi‘dir, haremi yokdur. Ve üç tabaka bir minâresi vardır. Ve mezâhib-i erba‘a içün dörd mihrâbı vardır. Ve minberi haşebdendir. Andan Bâb-ı Hadîd'in iç yüzünde,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘ü'l-Meğârib

EÇS X Y103b

Yigirmi altı amelî sütûn üzre ortası açık bir câmi‘dir. Tûlen ve arzan ellişer ayakdır. Ve Bâb-ı Şa‘rî'den içeri sûk-ı sultânî içre,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘ü'l-Amrî

EÇS X Y103b

Otuz bir sütûn üzre münakkaş tavanlı haremsiz ve bir minâresi üç tabakalı câmi‘dir. Andan,

EÇS X Y103b

Evsâf-ı câmi‘-i Âbidîn Beğ

EÇS X Y103b

Fevkânî yigirmi kademe nerdübân ile urûc olunur. Altı serâpâ dükkânlardır. Ve câmi‘ içi cümle 24 aded beyâz mermer amûdlar üzre tavandır kim Mânî ve Hassân ve Bihzâd kalemin çekmede âcizdir.

EÇS X Y103b–Y104a

Ve bir İslâmbol tarz bir tabaka bir serâmed minâresi var kim Mısır'da değil rûy-ı arzda cemî‘i İslâm diyârında böyle bir minâre-i sihr-i nakş-ı bûkalemûn minâre-i mevzûn yokdur. On altı köşe tarh olunmuşdur. Her köşesi mabeyninde esâsından şerîfesine varınca üçer pay ta‘bîr ederler bir gûne zıhdır, her tarhında anı çeküp icrâ etmişdir. Müzehheb Hıtâyî kâğız üzre cedvâl(i) ile çekmede âcizdir. Ve her köşesinde ibtidâdan intihâya dek gûnâ-gûn islimîler ve bağlamalar ve girihler ve rûmîler Y 104a icrâ eylemişdir kim gûyâ bu minâre sûr-ı hümâyûnda bir nakıl-i sultânîye benzer. Ve tabakasında eyle mukarnaz ve medîne ve gilviler etmişdir kim gûyâ bir kadeh-i çarh-ı felekdir. Ve ol kadar rakîk binâ olunmuşdur, İslâmbol'da Unkapanı kapusu hâricinde Azîz Efendi minâresinden nahîf ve mevzûndur, eyyedehullâh. Ve Yenikapu dibinde,

EÇS X Y104a

Evsâf-ı câmi‘-i Merde Beğ İnalî

EÇS X Y104a

Fevkânî halîc kenârında şeş sütûn-ı âlî üzre sâfî münakkaş tavandır. Ammâ haremi yokdur, pençereleri şâhrâha ve halîce nâzırdır. Câmi‘ içinde mahkeme vardır. Ve bir gireh gireh füruşka füruşka binâ olunmuş üç tabaka bir minâre-i cihân-nümâdır. Hattâ Şeyh Alî Şümürlisî dâmâdı Kadı Mansûr Efendi bu câmi‘in nâzırı iken ta‘mîr ü termîm edüp bu câmi‘i nûr-ı mahz eyledi. Hakkâ ki şîrîn câmi‘dir.

EÇS X Y104a

Ve bu câmi‘in iki kapusu var. Sol tarafındaki kapuda halîc üzre bir haşeb cisir vardır. Ve bu câmi‘in halîc karşusunda mahalle-i Sûku'l-Dellâliyye içinde,

EÇS X Y104a

Evsâf-ı câmi‘ü'l-Cündî

EÇS X Y104a

Alçak minâreli bir küçük câmi‘dir. Ve yine bu çârşû içre,

EÇS X Y104a

Evsâf-ı câmi‘-i Dâvûdiyye-i kebîr

EÇS X Y104a

Fevkânîdir, tokuz kademe taş nerdübân ile urûc olunur bir câmi‘-i müzeyyendir. Ve üç tabaka bir minâre-i mevzûnu var. Mihrâbı hurde sadefkârîdir. Mermer minberi kapusu üzre,

EÇS X Y104a

âyeti tahrîr olunmuşdur. Ve câmi‘ kapusu üzre celî hat ile bu ebyât târîhdir: