İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y105a
Evsâf-ı câmi‘-i Ketküt
EÇS X Y105a
Tarîk-ı âm üzre bir küçük câmi‘dir, ammâ bir ibret-nümâ minâresi vardır ve gâyet musanna‘ u müzeyyen câmi‘lerin biri dahi budur. Andan Bâbü'l-cedîd yolunda Kal‘atü'l-Kepş dibinde,
EÇS X Y105a
Evsâf-ı câmi‘-i Emîr Lâçin
EÇS X Y105a
Beş kademe nerdübân ile çıkılır bir şîrîn câmi‘-i rûşendir. Minâresi gâyet nahîf ve serâmed ve müzeyyen minâredir. Revzenleri tarîk-i âmma nâzir bir câmi‘dir. On dörd mermer sütûn üzre ibret-nümâ münakkaş tavanlı câmi‘dir. Sultân Melikü't-Tâhir'in vezîridir. Ve Kal‘atü'l-Kepş'de kal‘a dîvârı üzre,
EÇS X Y105a
Ziyâret-i evsâf-ı câmi‘ü's-Sultân el-Cavlî
EÇS X Y105a
Hakîr girmek müyesser oldu. Câmi‘ gibi bir zâviye-i âlîdir. Ve üç tabaka çâr-gûşe bir minâresi var. Andan câmi‘-i Taylûn'dan aşağı mahalle içinde,
EÇS X Y105a
Evsâf-ı câmi‘-i Emîr Yûsuf Özbek
EÇS X Y105a
Bir köşe başında fevkânî bir şîrîn ü latîf binâ-yı zîbâ câmi‘dir. Çâr kemer üzre münakkaş tavanlı ve murassa‘ mihrâblı ve mukarnaz haşeb minberli ve bir ibret-nümâ mü’ezzin mahfilli cânib-i erba‘a dîvârı elvân hacerler ile kaplı üç tabaka minâreli bir câmi‘-i dilküşâdır, ammâ haremi yokdur.
EÇS X Y105a
Eğer bu Mısır içre olan (---) bin cevâmi‘lerin cümlesin kemâ-hüve hakkuhu tahrîr eylesek bir mücelled kitâb olur. Ammâ,
EÇS X Y105a
Gayrı cevâmi‘lerin esmâların beyân
EÇS X Y105a
İmâm Hüseyn câmi‘i.
EÇS X Y105a
Ve İmâm Şâfi‘î yolunda Mesîh Paşa câmi‘i.
EÇS X Y105a
Ve ana karîb Kaysûnî câmi‘i.
EÇS X Y105a
Ve cenbinde Sultân Hasan Vâlidesi câmi‘i.
EÇS X Y105a–Y105b
Kabr-i Tavîl kurbunda câmi‘-i Seyyid Y 105b Bedreddînü'l-Venâ‘î.
EÇS X Y105b
Ve ana karîb câmi‘-i Hâtûniyye.
EÇS X Y105b
Ve ana muttasıl câmi‘-i Eşrefiyye.
EÇS X Y105b
Ve buna karîb Sirkeciler mahallesi içinde câmi‘-i Şecerüddür, Ka‘be-i şerîfi siyâh harîr ile örten Şecerüddür Melike Hâtûn'un câmi‘-i kadîmidir.
EÇS X Y105b
Ve Kantaratü'l-Mûsikî önünde câmi‘-i Zeyniyye, bir minâreli bir küçük câmi‘dir.
EÇS X Y105b
Ve Bâbü'l-Vezîr dibinde tarîk-ı âm üzre Aytmuş câmi‘i, Tâhir Baybars vezîrinindir, ammâ bir minâreli ve kubbeli metîn câmi‘dir.
EÇS X Y105b
Ve câmi‘ü'ş-Şeyh Şemseddîn Hanefî. Ma‘mûr bir câmi‘ ve hânkâh ibâdetgâh-ı kadîmdir, cemâ‘at-i kesîresi vardır. Ve hareminde bir şecere-i kebîr-i meyvedâr nâbıkası ve bir minâresi var.
EÇS X Y105b
Bu câmi‘lerden mâ‘adâ mahrûse-i Mısır içre ne kadar bin vakfullâh var ise kadıasker efendinin der-defterindedir. Zîrâ ibtidâ Mısır'a dâhil oldukda ekalli her vakıfdan birer altun ve beşer ve onar ve elli ve yüzer altun alduğı evkâf-ı azîmler vardır kim kadıasker efendi cümleye nâzır-ı nuzzâr ve teftîşlerine me’mûr. Cümle evkâf anların der-defterinde mastûrdur kim (---) (---) evkâfdır.
EÇS X Y105b
el-Faslu's-sâdis ve'l-ışrînMahrûse-i Mısır'da olan meşhûr mesâcid-i kebîrleri beyân eder
EÇS X Y105b
Kim hakkında âyet-i şerîf vârid:
EÇS X Y105b
Ve secdegâh-ı müslimîn amâr eden mü’minîn hakkında Cenâb-ı Kibriyâ Kur’ân-ı Azîm'inde ve Furkân-ı Mecîd'inde sûre-i Tevbe'de (---) buyurur:
EÇS X Y105b
ilâ-âhirih.
EÇS X Y105b
İhvân-ı zevi'l-fühûma ma‘lûm ola kim diyâr-ı Mısır'ın zamân-ı kadîmde kavmi ol kadar mağrûr u mudemmağ ve sâhib-i unf imişler kim bir âdem on âdeme mâlik olsa gayrı âdemin câmi‘ine varup ibâdet etmeğe tenezzül etmeyüp elbette hânesinin bir köşesinde bir zâviye veyâhûd bir gayrı yerde câmi‘ ve mesâcid yapup cümle tevâbi‘iyle anda ibâdet edermiş. Ol ecilden Mısır içinde âl-i Eyyûbiyânda ve âl-i Türkmânîde Mısır içre yüz yetmiş yedi bin mihrâb var imiş. Hâlâ Kayıtbay ve garâfelerde dîvâr dîvâra minâre minâreye muttasıl niçe bin mesâcid ve câmi‘-i mu‘attal olduğu zâhir ü bâhirdir. Ammâ hâlâ evkâfı dâ’im ve cemâ‘ati kâyim kırk altı bin mihrâb mesâcid ma‘mûr [u] âbâdândır. Ba‘zısının minâresi var, ba‘zısının yokdur.
EÇS X Y105b
Ma‘lûmumuz olduğu mertebe mesâcidleri beyân eder
EÇS X Y105b–Y106a
Evvelâ iç kal‘ada Aşçıbaşı mescidi, Kalavân mescidi ve Çârşû mescidi. İç kat kal‘ada Çavuş Ağa mescidi, Kapu mescidi, Nârin Kulle mescidi ve Azebler odaları mescidi ve Sarrâchâne mescidi ve Kara Meydân mescidi ve Kavvâflar mescidi ve Gülşenî mescidi ve Harrâtîn mescidi ve Sâdât mescidi ve Megâribe mescidi ve Şeyh Bekrî mescidi ve Derbü'l-Ahmer mescidi ve İbrâhîm Ağa mescidi ve Kantaratü'l-Leymûn mescidi ve Hasan Şâzilî mescidi ve Bâb-ı Hark mescidi ve Cemâmîz mescidi Y 106a ve Tabbâgîn mescidi ve Şeyh Ken‘ân mescidi ve Şücâ‘uddîn mescidi Q 198a ve Resûl Efendi mescidi ve Zülfikâr Kethudâ mescidi ve Reyhân Ağa mescidi ve Seyyid Alî mescidi ve Şeyh Abbârî mescidi {ve Kaçmaziyye câmi‘i kurbunda Mihmândâr mescidi}. Ve'l-hâsıl Gazâlî tahrîrâtına nazar edüp cemî‘i mesâcidleri tahrîr eylesek makdûr-ı beşer değildir, bir mücelled kitâb olur.
EÇS X Y106a
el-Faslu's-sâbi‘ ve'l-ışrînŞehr-i Mısır içre olan medreseleri beyân eder
EÇS X Y106a
Evvelâ Hazret-i Ömer fethinden sonra âl-i Osmâna gelince Mısır'a mutasarrıf olanlardan Emeviyyûn ve âl-i Abbâsiyân ve Eyyûbiyân ve İhşidiyyûn ve Fâtımiyyûn ve Ekrâd ve Türkmâniyân ve P 196a Çerâkese ve âl-i Osmâna gelince Mısır'a on yedi devlet-i selâtînde üç yüz kırk nefer pâdişâh Mısır'a mutasarrıf olup her biri birer medrese binâ etmişlerdir. Ve anların niçe yüz vüzerâ ve vükelâları ve a‘yân-ı kibârları Mısır'ı amâr edüp üç bin altı yüz medrese-i âbâdân var idi. Ammâ mürûr-ı eyyâm ile evkâfları harâb olup medârisleri dahi harâb olmuşdur.
EÇS X Y106a
Lâkin hâlâ amârlardan Sultân Hasan ve Sultân Kalavân ve Sultân Sâlih ve Sultân Berkûk ve Sultân Ferec ve Sultân Kayıtbay ve Sultân Çakmak ve Sultân İnal ve Sultân Eşref ve Sultân Seyfeddîn ve Sultân Aybeğ et-Türkmânî ve'l-hâsıl Mısır içinde yüz elli altı selâtîn ve ibnü's-sultân câmi‘leri vardır, cümlesinin birer medresesi hâlâ ma‘mûrdur ve başka minâreleri var, anları gören câmi‘ zan eder, ammâ değildir, cümle medresedir.
EÇS X Y106a
Ve Bâb-ı Hark kurbunda İskender Paşa medresesi, Rûm tarzı hücreleri ve hareminde havz u şâzrevânı revân olmada, ders-i âmı ve talebeleri mevcûddur.
EÇS X Y106a
Ve medrese-i Dâvûdiyye.
EÇS X Y106a
Ve Salîbe'den aşağı medrese-i Sultân Sargıtmış, câmi‘ gibi üç tabaka minâresi var. Mevleviyyet pâyesi ile ders-i âmı var. Nâzırı ve müte‘addid hücreleri ve hareminde havz-ı azîmi ve mihrâbı vardır.
EÇS X Y106a
Ve Şeyh Merzûk-ı Kifâfî kurbunda medrese-i Karâfiyye, fevkânî bir medrese-i kadîmdir.
EÇS X Y106a
Ve medrese-i Süleymân Paşa, Sarrâchâne içinde Rûm tarzı cümle hücreleri kârgîr kubbedir. Hareminde âbdesthâne ile ma‘mûr [u] müzeyyen medresedir. İç kal‘ada Şeyh Sârî'de câmi‘i olan Tavâşî Süleymân Paşa'nındır. Yeniçeri ağaları nâzırıdır.
EÇS X Y106a
Ve medrese-i Bâsıtıyye, üç aded şâhâne medârislerdir.
EÇS X Y106a
Ve Ömer ibnü'l-Fârız'a giderken medrese-i Kaysûniyye, tahtânî azîm-binâ medresedir. Ve üç tabaka bir minâresi var, anı gören bir câmi‘-i azîm sanır. Kapusunun iki cânibinde,
EÇS X Y106a
âyeti tahîr olunmuşdur. Dahi altında (târîh):