İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y106a–Y106b
Sene erba‘în ve seb‘imi’e [740] mine'l-hicreti- Y 106b -n-nebeviyye.
EÇS X Y106b
Ve medrese-i Hisâbiyye, ma‘mûr medresedir. Ve medrese-i el-Melikü'l-Kâmil, Mısır içindedir. İbtidâ Mısır içre dârü'l-hadîs bu medrese binâ olunmuşdur.
EÇS X Y106b
Ve İmâm Şâfi‘î'de medrese-i el-Melikü'l-Kâmil, ve yine İmâm Şâfi‘î türbesi kapusu önünde bir Şâfi‘î havuzu ve bir azîm sebîlhâne suyun karye-i Besâtîn kurbunda Birketü'l-Habeş'den su kemerleri ile Nîl suyun getirüp hayrât-ı azîm eden bu el-Melikü'l-Kâmil'dir. Ve şehr-i Dimyât'da dahi bî-nihâye hayrâtları vardır. Âhir-i kâr Kâmil'in devleti kâmil olup sene 635'de oğlu el-Melikü'l-Âdil Ebûbekir halîfe oldu.
EÇS X Y106b
Ve medrese-i Sultân Salâhaddîn, sene 575'de İmâm Şâfi‘î kurbundadir ve sene 572'de Mısır'ın iç kal‘asın binâ eden Yûsuf Salâhaddîn'dir.
EÇS X Y106b
el-Faslu's-sâmin ve'l-ışrînMısır içinde selâtîn-i selefin binâ etdüği dârü'l-hadîsleri beyân eder
EÇS X Y106b
Şehr-i Mısır içre cümle sekiz yüz altmış mahsûs dârü'l-hadîs vardır. İlm-i hadîsden gayrı bir fünûn görülmez. Hemân câmi‘-i Ezher etrâfında kırk dârü'l-hadîs vardır. Cami‘-i Mü’eyyed'de Müslim [ve] Buhârî tilâvet olunur. Dârü'l-hadîs-i Echerî'de dahi Buhârî görülür.
EÇS X Y106b
Hâsıl-ı kelâm cümle dârü'l-hadîsleri bir bir takrîr [ü] tahrîr eylesek bir müdevven olur. Hemân hulâsa-i kelâm şehr-i Mısır ilm-i hadîs kânıdır. Elli binden mütecâviz muhaddis kimesneler vardır. Her birinin derûnunda râvîsiyle yigirmişer otuzar bin hadîs-i şerîf vardır. Ve Kur’ân-ı Azîm huffâzı gibi meşhûr hâfız-ı hadîs a‘mâlar vardır kim kırk elli bin hadîs cem‘ eyleyüp Müslim [ü] Buhârî tilâvet ederler. Ve mevzû‘ ve gayr-ı mevzû‘ hadîsleri eyle zabt etmişlerdir kim gayrı ulemâ yanlarında bir hadîs okunmağa kâdir olamazlar. Ve Mısır'da ulemâ-yı muhaddisîn sâyir ulemâdan mu‘teberdir kim i‘zâz [u] ikrâm ederler. Ammâ ne hikmetdir, her kim ilm-i hadîse mâlikdir, yüzünden nûr tamar.
EÇS X Y106b
Ve bu cümle dârü'l-hadîslerde dahi birer mihrâb ve fukarâları ve hücreleri ve ders-i âmları vardır. Haftada üç kerre azîm cem‘iyyet olup muhaddisîn gürûh gürûh derse giderler.
EÇS X Y106b
el-Faslu't-tâsi‘ ve'l-ışrînMısır-ı Kâhire içre dârü'l-kurrâları beyân eder
EÇS X Y106b
Evvelâ Mısır içinde üç yüz yetmiş dârü'l-kurrâ vardır. Ekseriyyâ câmi‘lerde selef pâdişâhları e’imme ve hutabâsı ve mü’ezzinân [u] eczâhânı içün her bir câmi‘de birer şeyh-i kurrâ ta‘yîn etdiklerinden mâ‘adâ a‘yân-ı kibâr dahi gayrı yerlerde mahsûs kubbeler ile dâr-ı kurrâlar inşâ etmişler. Cümle meşâyih-i kurrâlar talebelerine vasıyyet edüp Kitâb-ı Cezerî'den bu ebyâtı okurlar, beyit:
EÇS X Y106b
Ve'l-ahzü bi't-tecvîdi hatmün lâzımu,Men lem yücevvidi'l-Kur’âna âsimü.
EÇS X Y106b–Y107a
diyüp tamâm ilm-i tecvîd üzre mahâric-i hurûfu kemâ hüve hakkuhu icrâ etdikden sonra, beyt: Y 107a
EÇS X Y107a
İz vâcibün aleyhim muhattemü,Kable'ş-şurû‘ı evvelen en ya‘lemü.
EÇS X Y107a
kavli tamâm olup hıfzı tekmîlden sonra İbn Kesîr'i tekmîl edüp Cezerî'ye ve Şâtibî'ye de tahrîr olduğu üzre cemî‘i me’hazları zabt edüp kırâ’at-ı İbn Kesîre ve kırâ’at-ı Seb‘a'ya andan kırâ’at-ı Aşere'ye andan kırâ’at-ı Takrîb'i tekmîl-i fünûn ederler. Ammâ Mısır'da ba‘zı imâmlar on yedi kavil üzre mihrâbda muktedâ-yı nâs olup imâmet ederler. Ammâ cümleden Mısır'da kavl-i Kâlûn ve kavl-i Ebû Amr kavli üzre okumak makbûldür, ammâ Rûm'da Hafz kırâ’atı makbûldür. Bu kırâ’atlar Hazret-i Ömer hilâfetinde men‘ olup kendülerinden sonra kerîmeleri Hafza Hazret-i Osmân ile câmi‘u'l-Kur’ân olup Hafza kızdan ahz olunduğıyçün kırâ’at-ı Hafz derler.
EÇS X Y107a
Ammâ Rûm'da asrımızda Hafz kırâ’atından gayrı İbn Kesîr ve Seb‘a kırâ’atları iştihâr bulmamış idi. Ammâ üstâdımız Evliyâ Efendi Mısır'dan üstâdları Şeyh Ahmed hazretleriyle İslâmbol'a gelüp cümle ulemâ-yı Rûm ilm-i hıfza mukayyed olup ilm-i kırâ’at dahi şâyi‘ olup Şeyh Ahmed merhûm olup üstâdımız Evliyâ Efendi şeyhü'l-kurrâ olup kırâ’at-ı İbn Kesîr ve Seb‘a ve Aşere ve Takrîb kırâ’atları iştihâr bulup, ammâ sâ’ir diyârda Rûm kadar icrâ-yı hurûf edemezler. Rûm halkı necîb ü reşîd mukalliddirler. P 196b Beyt:
EÇS X Y107a
Vehve eyzan hilyetü't-tilâvetiVe ziynetü'l-edâi ve'l-kırâetiVehve i‘tâu'l-hurûfi hakkahâ,Min sıfatın lehâ ve müstahıkkıhâ.
EÇS X Y107a
kavli üzre mahâric-i hurûfa ri‘âyet Rûm'a mahsûsdur.
EÇS X Y107a
Ammâ Mısır'da çok lahn-ı celî ve lahn-ı hafî ederler, ekseriyyâ hurûfları teshîl ve terkîk-i imâle ile icrâ ederler. Ammâ serî‘ hâfızları çokdur. Husûsan Mısır'daki asrımızda Şeyh Selâme ve Şeyh Abdülhak ve Şeyh Muhammed-i Gamzâvî ve Şeyh Hamdullâh-ı İsyûtî, bunlar fasîhü'l-lisân ve bedî‘ü'l-beyân Q 198b Aşere ve Takrîb sâhibleri ve bunların emsâli yedi yüz şeyh-i kurrâ var idi. Hakîr tilâvet etdükde yemîn ederlerdi kim,
EÇS X Y107a
"Siz Şâmî'den tilâvet-i Kur’ân etmişsiz" derlerdi. Ve Mısır'ın cümle hamele-i Kur’ân ulemâsı gâyet mu‘teberdir.
EÇS X Y107a
el-Faslu's-selâsinMısır-ı Ümmü Dünyâ içre cümle mekteb-i sıbyân-ı ebcedhânı beyân eder
EÇS X Y107a–Y107b
Evvelâ şehr-i Mısır içre cümle iki bin on beş evkâfı dâ’im mekteb-i sıbyân tıflân püserân-ı ebcedhân vardır. Ve iki bin dahi evkâf-ı mu‘attal mekteb-i hasbî vardır. Ve yüz elli altı selâtîn câmi‘lerinin sebîlleri üstünde elbette birer mekteb mukarrerdir. Ve sâir vüzerâ ve vükelâ ve ağniyâ sâhib-i hayrâtların sebîlleri cümle dörd bin aded sebîldir, elbette her sebîl-i âlî üzre münakkaş mukarnaz ve revzenli kasr-ı Yûsuf-misâl mektebler mukarrerdir. A‘yân-ı Mısır'ın de’bleri böyledir kim cümle mektebler Y 107b sebîller üzre mebnîdir. Ve etrâfında gûnâ-gûn perde-i zenbûrîleri ile setr edüp içinde cemî‘i sıbyân tilâvet-i Kur’ân ederler. Bu hisâb üzre Mısır içre cümle 6176 aded mekteb olur. Ammâ cümleden selâtîn câmi‘lerinin mektebleri mükellefdir. Evvelâ Sultân Gavrî mektebi ve Sultân Hasan mektebi ve Sultân Kalavân mektebi ve Sultân Eşref mektebi ve Sultân Mü’eyyed mektebi.
EÇS X Y107b
Ve'l-hâsıl cemî‘i selâtîn mektebleri ve vüzerâ ve a‘yân mekteblerinin hocaları nısf-ı Ramazân'da cümle fakîr fukarâ ve yetîm-i bî-nevâların, körpe kuzuların hocalar başına cem‘ eyleyüp boğazlarında kitâb-ı Kelâm-ı İzzetleri ile alay alay el ele verüp halîfeleri vesîle olup cümle sıbyânın nısfı "Allâhümme yâ Hannân" der, nısfı "Allâhümme yâ Mennân" deyü savt-ı a‘lâ ile çârşû-yı bâzâr içre ubûr edüp mu‘allimleri akîblerince mekteb nâzırı hânesine varup cümle sıbyân vakfullâhdan birer kat Mısır alacası ve harîr hil‘atlar ve harîr arakıyyeler başdan ayağa geyinüp kırkar ellişer Mısır parası müretteblerin alup yine azm-i râh edüp sürûr [u] şâdumân ile "Yâ Hannân" ve "Yâ Mennân" diyerek ubûr ederler.
EÇS X Y107b
Bu hâl üzre şehr-i Mısır'da nısf-ı Ramazân'dan yevm-i Arefeye gelince mekteb-i sıbyân gûyâ tuğyân edüp gürûh gürûh nâzırlarına gelüp gitmededirler. Hakkâ ki azîm evkâflardır.
EÇS X Y107b
Vakt-i zuhr ve vakt-i asr oldukda cümle selâtîn câmi‘lerinin minârelerinden Bilâlîler edâ-yı ezân-ı Muhammedîye âgâze etdiklerinde azametullâh Mısır'ın her köşe başında vâki‘ olmuş sebîller üzre her mektebde kırkar ellişer tîz bülend-âvâzlı püserân ma‘sûmlar cümle bir âhengde bâng-i Muhammedî'ye rehâ buldurduklarında kâmil bir sâ‘at-i nücûmî Mısır içinde makâm-ı hicâz ve segâh ve hüseynî ezân fasılları olur. Böyle mekteblerde ezân vermek bir diyâra mahsûs değildir.
EÇS X Y107b
Ve ba‘de's-salât cümle sıbyân bir yere cem‘ olup ale'l-umûm sûre-i Mülk'ü tilâvet edüp andan salavât-ı tavîleye müdâvemet edüp sâhibü'l-hayrâta savâbın hibe edüp hayır du‘â ederler. Bu âyîn dahi bir diyâra mahsûs değildir. Ammâ ekseriyyâ mekteblerde mücellâ tîz nefesli sıbyânlar birbirlerine hasmâne müselsel ezânlar tilâvet etdiklerinde istimâ‘ edenler hayât-ı cân bulur.
EÇS X Y107b
Ba‘zı âyân-ı devlet ve ba‘zı vüzerâlar alay ile ubûr edüp sebîllerinden âb-ı sâfî nûş etseler yukaru mektebden cümle sıbyân, âye[t]:
EÇS X Y107b
deyü feryâd ederler.
EÇS X Y107b
Ba‘zı ehl-i kerem anlara kerem ederler. İşte Mısır'ın cemî‘i mektebleri bu üslûb u tertîb üzeredir, ma‘lûm-ı izzet ola, ve's-selâm.
EÇS X Y107b–Y108a
Ammâ mekteb-i Ervâm yetmiş yerdedir. Eyle sebîller üzre kasr-ı âlî-misâl mükellef mektebler değildir. Mahalle içlerinde ekseriyyâ Gülşenî hazretleri tekyesi kurbunda üstâd-ı kâmil hattâtlar hocalar Y 108a dükkânlarda yetmişer seksener Rûm halkı pîçesi tufeylleri vardır. İlm-i hisâb ve ilm-i kitâb ve ilm-i kırâ’at okurlar. Bunlarda fellâhîn ve Hazarî sıbyânları yokdur. Rûm hocaları bu mahallerde sâkinlerdir.
EÇS X Y108a
el-Faslu'l-hâdî ve selâsînMısır-ı Kâhire-i Mu‘izziyye içre olan tekyegâh âsitâne-i dervîşân beyân eder
EÇS X Y108a
Evvelâ şehr-i Mısır içre üç yüz altmış tarîk meşâyihleri kim vardır, cümle tarîklerin ser-tâcı tarîk-ı ulemâ ve sulehâ-yı ehl-i şerî‘at ve ehl-i tarîkat ve ehl-i ma‘rifet ve ehl-i hakîkat Muhammedîdir. Andan tarîk-ı sânî Hazret-i Ebâbekrü's-Sıddîk ve ol gâru'r-refîkdir kim ibtidâ Hazret-i Risâlet'den cihâz-ı fakrı kabûl edüp Hazret'den bî‘at edüp tarîk-ı Nakşibendiyye olmuşdur kim anlara tarîk-ı Hâcegân derler. Velveleleri Belh [u] Buhârâ ve Horâsân'a ve Rûm'a ve Kürdistân'a düşmüşdür. Bu tarîkden on iki tarîk müteferrik olmuşlardır, cümlesi Nakşibend'e müntehîdir.
EÇS X Y108a
Andan tarîk-i (sânî) Hazret-i İmâm Alî'dir kim Hazret'den cihâz-ı fakrı kabûl edüp Halvetî tarîkı olmuşdur. Ve tarîk-ı Celvetî gibi üç yüz tarîk bu Alî'nin Halvetî tarîkından müteferrik olup cümlesi tarîk-ı Halvetî'ye müntehîdir.
EÇS X Y108a
Andan tarîk-ı İmâm-ı A‘zamî, cümle tarîklere sirâc olmuşdur. Andan tarîk-ı Şâfi‘î, andan tarîk-ı Mâlikî, andan tarîk-ı Hanbelî ve Kâdirî ve Sa‘dî ve Bedevî ve Rufâ‘î ve Râ‘î ve Dessûkî ve Burhânî ve Vâhidî ve Yesevî ve Kümeylî ve Abbâsî ve Edhemî ve Bekrî ve Sâdâtî ve Veysî ve Alevî ve Haydarî ve Şemsî ve Mevlevî ve Veledî ve Uşşâkî ve Fenâyî ve Yemenî ve Bektaşî ve Kalenderî ve Samûdî ve Bayramî ve Hamzavî ve İdrîsî ve Ömer Rûşenî ve İbrâhîm-i Gülşenî ve Sinânî ve Zeyniyye ve Ni‘metullâhî ve Nûrbahşî ve Mutâvi‘î ve Şenâvî Şennâyî Şenâyî ve Su‘ûdî ve Leysî ve Fârızî ve Hâmûşî ve'l-hâsıl cümle üç yüz altmış tarîkden mâ‘adâ niçe bin tarîk meşâyihleri vardır kim ser-tâc-ı Resûlü's-Sakaleyn hadîs-i şerîfinde buyururlar kim, hadîs:
EÇS X Y108a
mazmûnu üzre niçe bin tarîk vardır. Ammâ dîdedûz-ı sahâyif-i âsâr-ı iber olan erbâb-ı basara hafî değildir kim silsile-i aliyye meşâyih-i kirâm bi-hasbi'l-meşârib birkaç şu‘beye münşa‘ib olup her biri birer diyâra şâha-i sâyedâr berg [ü] bârlı kol salmışlardır. Ammâ üçer binden mütecâviz tarîk-ı fukarâ Mısır'da mevcûd olup âyîn-i Muhammedî ederler. Cümle ehl-i Mısır ehl-i tevhîddir. Hâlâ bu tarîkler içün,
EÇS X Y108a
Şehr-i Mısır'da bin altmış tekye vardır, ammâ ma‘mûr [u] âbâdân olanları beyân eder
EÇS X Y108a–Y108b
Evvelâ cümleden evvel iki yüz âsitâne-i Seyyid Ahmed el-Bedevî vardır. Ve eyâlet-i Mısır'da halîfelerin defteri mûcebince iki bin altmış tekye-i Bedevî'dir. Her sene halîfeleri mevlûd-ı kebîreye gelüp tecdîd-i bî‘at ederler. Zîrâ Mısır halkı cümle Seyyid Q 199a Y 108b Ahmed el-Bedevî'ye mu‘tekidlerdir.
EÇS X Y108b
Hattâ bir işe muztarib olsalar "Yâ Allâh yâ Seyyid Ahmed el-Bedevî" derler.
EÇS X Y108b
Ve mahkemede yemîn îcâb etse "Bi-sırrı Bedevî ve bi-sırrı Ebü'l-yetâmîn" P 197a deyü yemîn ederler.
EÇS X Y108b
Mısır içre azîm âsitâneleri ve metîn evkâfları ve üç kerre yüz bin boğazı kırmızı ridâlı ve gözleri sürmeli fukarâları vardır. Baş âsitâneleri Mısır'dan iki menzil şimâl cânibinde hâk-i Garbiyye'de kasaba-i Tanta'nın vasatında bir azîm âsitânedir. İnşâallâh mahallinde tahrîr olunur, kuddise sırruh. Ammâ Mısır içindeki ulu âsitânesi Kadıasker sarâyı kurbunda tarîk-ı âm üzre,
EÇS X Y108b
Tekye-i Şeyh Merzûk-ı Kifâfî