Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y108b

Halîfe-i Bedevî'dir. Selîm Hân-ı Evvel'de hayâtda olup Ebussu‘ûd-ı Cârihî ile "Yâ Selîm ta‘al, iclis el-Mısır" diyen şeyhin biri dahi bunlardır. Tekyesi câmi‘i içindedir. Kırk elli hücre fukarâsı var, ni‘metleri mebzûldür. Şeyhleri Ahmed Halîfe'dir. Ve,

EÇS X Y108b

Tekye-i Şeyh Rufâ‘î

EÇS X Y108b

Sultân Hasan câmi‘i dibinde bir ulu âsitânedir, Tarîk-ı Burhânî'dir. Yüz bin fukarâsı vardır. Mısır içinde bu tarîk halkı dahi çokdur. Mahmel-i şerîf alayı günleri beş yüz aded beyâz alemlerle yolları tezyîn ederler. Ser-çeşmelerinde İbrâhîm-i Dessûkî, Burhânî'dendir. Seyyid Ahmed el-Bedevî ile mu‘âsır olup Bedevî'nin İbrâhîm-i Dessûkî karındaşı oğludur. Buna dahi Mısır halkı gâyet mu‘tekidlerdir. Hattâ birbirleri mâbeyninde yemîn etseler "Bi-sırrı müvelli'n-nühâs" derler. Ya‘nî "Bakır alemini dönderici İbrâhîm-i Dessûkî" derler.

EÇS X Y108b

Hakîkat bir ulu alâmet zâhir olacak olsa İbrâhîm-i Dessûkî'nin kabr-i şerîfi üzre olan bakır alem birkaç gün evvel dönüp hareket etmeğe başlarlar, andan ma‘lûmları olur kim bir alâmet zâhir olur. Bu İbrâhîm-i Dessûkî'nin dahi iki kerre yüz bin Burhânî fukarâsı vardır. Âsitânesi Reşîd'e karîb Nîl kenârındadır. Mahallinde tahrîr olunur. Ve yine Mısır içinde,

EÇS X Y108b

Tekye-i İmâm Şâfi‘î

EÇS X Y108b

Gâyet ulu âsitânedir. Her sebt gecesi beş altı bin fukarâ ve zu‘afâ cem‘ olup sabâha dak ihyâ edüp iki yüz üç yüz hatm-i şerîf tilâvet olunur. Başka bir mahalledir. Cümle fukarâ-yı Şâfi‘îlerdir. Vakfullâhından fukarâlarına ni‘metleri mebzûldür. Ve mevlûd-ı Şâfi‘îde on bin âdem me’kûlât [u] meşrûbâtları ile varup ihyâ ederler kim ol gece ervâh-ı Resûl-i Ekrem anda hâzırdır, derler. Ve ana karîb,

EÇS X Y108b

Tekye-i İmâm Ebü'l-Leys

EÇS X Y108b

Bu dahi bir ulu âsitânedir. Başka bir mahalledir. Cümle fukarâsı anda sâkinlerdir kim anlara Leysîler derler. Evkâflarından ni‘metleri mebzûldür. Andan,

EÇS X Y108b

Tekye-i Ebussu‘ûd-ı Cârihî

EÇS X Y108b–Y109a

Başka bir mahalledir. Mısır'ın cenûbî cânibinde şehir hâricinde bir ulu nazargâhdır. Bunlar dahi Selîm Hân Y 109a asrında hayâtda olup "Yâ Selîm ta‘al ile'l-Mısır" diyen bunlardır. Niçe bin keşf [ü] kerâmâtları zâhir ü bâhirdir. Fukarâsına Su‘ûdî derler, bir halîm selîm âdemlerdir ve ulu âsitânedir. Andan,

EÇS X Y109a

Tekye-i Sâdât

EÇS X Y109a

Bunlara Mısır'ın nısfı vakf olunmuşdur. Bunlar Mağrib-zemîn'inden geldiklerinde üç sene Mısır'da Nîl taşmayup kaht [u] galâ olur. Ehl-i Mısır ricâ ederler kim Nîl-i mübârek taşa. Anlar Nîl'e emr edüp derhâl Nîl eyle cûş [u] hurûşa gelüp üç sene gelmedüği bir ânda gelir. Cümle Mısır halkı "Yâ Allâh, yâ sâdât" derler. Azîm âsitânedir ve fukarâları çokdur. Ve cebel-i Cûşî dibinde,

EÇS X Y109a

Tekye-i Ömer ibnü'l-Fârız

EÇS X Y109a

Her cum‘a namâzından sonra beş altı bin âdem cem‘ olup sûre-i Kehf'i tilâvet edüp evrâd [u] ezkârlarından sonra tevhîd-i sultânî olup aşr-ı şerîfler tilâvet olunmağa başlar kim cemî‘i hoş-elhân hâfız-ı Kur’ân imtihânen murâd edindikleri aşr-ı şerîfden tilâvet edüp câna safâ verirler. Andan cemî‘i hoş-âvâz bülend savt-ı hazîn ile Şeyh Ömer'in Tâ’iyye kasîdesin âgâze-i hicâz uşşâk ile tilâvet etdiklerinde cümle uşşâk mest [u] medhûş bî-hûş olurlar. Zîrâ ol gün anda cümle uşşâkân [u] sâdıkân büdelâ ve ümenâ ve evtâd ve nücebâ vü nükabâ ve mecâzibûn melâmiyyûn andadır.

EÇS X Y109a

Ve niçe kerre Hazret-i Risâlet'in cemâl-i bâ-kemâlin müşâhede etmiş âşık-ı serbâz mümtâz ser-efrâzlar vardır. Ve her cum‘a bizzât Hazret-i Resûl-i Kibriyâ hâzırdır deyü böyle izdihâm olur kim âdem âdemin omuzunda otursa bir âdem rencîde-hâtır olmayup cümle mahzûz olurlar, aceb hikmetdir.

EÇS X Y109a

Ve bu âsitânede bay u gedâ demek yokdur. Cümle balık gibi biri biri dizinde meks ederler. Altı yüz mikdârı fukarâsı vardır. Ni‘metleri ades çorbasıdır, cümle hâzır olan ihvâna mebzûldür. Andan yukaru,

EÇS X Y109a

Tekye-i Şeyh Şâhîn

EÇS X Y109a

Hakkâ ki şâhin kayası-misâl bir kaya üzre şehr-i Mısır taht-ı pâyda nümâyân bir âlî âsitânedir. Câmi‘i ve minâresi var. Bunda dahi ba‘de salâti'l-cum‘a âşıkân cem‘ olup tevhîd [ü] tezkîr olur. İki yüz mikdârı fukarâsı vardır. Andan,

EÇS X Y109a

Tekye-i Şeyh Cûşî

EÇS X Y109a

Cebel-i Mukattam ki Mısır'ın iç kal‘asına havâle bir cebel-i âlî üzre bir âsitâne-i cihân-nümâdır kim cümle Mısır zîr-i pâda nümâyândır ve gâyet havâdâr tekyedir. Bir câmi‘i ve kırk elli dervîşânları vardır. Âb-ı hayât suları aşağı Mısır'dan develer ile paşa kethudâsı toldurur, anın direğidir. Andan aşağı Garâfede,

EÇS X Y109a

Tekye-i Şeyh Akabe-i Âmirü'l-Cüheynî

EÇS X Y109a–Y109b

Sahâbe-i kirâmdandır. Sene 1063 târîhinde Hasekî Mehemmed Paşa müceddeden câmi‘ ile ve minâresiyle ve tekyesiyle kal‘a-misâl bir âsitâne binâ eylemişdir kim ta‘bîr olunmaz. Yetmiş seksen fukarâsı vardır. Andan, Y 109b

EÇS X Y109b

Tekye-i Besâtîn

EÇS X Y109b

Nîl'e karîb bir beled içinde havz u şâzrevânlı bir bâğ-ı İrem tekyedir, Nakîbü'l-eşrâf hükmündedir. Fukarâları şürefâlardır. Müte‘addid maksûre ve matbahları vardır. Andan,

EÇS X Y109b

Tekye-i Tîr-endâzân

EÇS X Y109b

Kademü'n-Nebî'ye muttasıl bir tekyedir. Cümle kemândârân ve tîr-endâzân anda gelüp kesb-i havâ ederler. Başka matbahları ve müte‘addid hâneleri ve sâkıyeleri vardır. Ve her pehlivânın birer nişân taşları vardır. Ve buna muttasıl,

EÇS X Y109b

Kademü'n-Nebî

EÇS X Y109b

vardır. Cümle bu hayrâtlar Defterdâr İbrâhîm Paşa'nındır. İnşâallâh mesîregâhlar mahallinde tahrîr ederiz, zîrâ hayrât-ı azîmdir. Andan şehir kenârında,

EÇS X Y109b

Tekye-i Hazret-i Sitti Nefîse

EÇS X Y109b

Bir ulu âsitânedir. İki yüzden mütecâviz fukarâsı ve türbedârı ve tekyenişîni ve nâzırı vardır. Âyende vü revendeye ni‘meti mebzûldür. Andan Kabr-i Tavîl kurbunda,

EÇS X Y109b

Tekye-i Şeyh Nûrullâh el-Bedevî

EÇS X Y109b

İki yüz mikdârı fukarâsı vardır. Andan Gavrî kemerleri kurbunda kömlük içinde,

EÇS X Y109b

Tekye-i Hazret-i Zeynelâbidîn

EÇS X Y109b

Kal‘a-misâl beden beden bir ulu âsitânedir. İçinde kırk elli fukarâsı vardır, ammâ ni‘metleri yokdur. Mâ-tekaddem azîm evkâf imiş. {Ve yine Mısır içinde Bâb-ı Hartu's-Sakkâyîn kurbunda,

EÇS X Y109b

Tekye-i eş-Şeyh (---) (---)

EÇS X Y109b

Bir minâreli bir kâr-ı kadîm köhne câmi‘ var. Meydânında fukarâ-yı müsebbib gılâl satarlar. Ve yine Mısır içre Kantaratü's-Sunkur kurbunda halîc kenârında,

EÇS X Y109b

Tekye-i eş-Şeyh Halvetî

EÇS X Y109b

Ulu âsitânedir ve müte‘addid (---) fukarâ savma‘aları var. Ve bunda yekpâre bir yeşil sommâkî mihrâb vardır kim diller ile ta‘bîr olunmaz. Azîz Abdurrahmân Efendi hazretleri ser-i sa‘âdetine siyâh destâr-ı Alî sarup niçe bin fukarâsıyla mezkûr yeşil mihrâb dibinde tevhîd [ü] tezkîr ederler.

EÇS X Y109b

Ve bu âsitânede cum‘a kılınur ve bir hoş câmi‘i var, Halvetî câmi‘i nâmıyla şöhre-i şehir olmuş bir câmi‘-i tahtânîdir. Ve haremindeki bâğçeye muttasıl bir âb-ı hayât kuyusu vardır. Ve matbahında şeb [ü] rûz ni‘meti fukarâya mebzûldür. Ve yine Mısır içinde Bâbü'ş-Şa‘riyye kurbunda,

EÇS X Y109b

Tekye-i eş-Şeyh Hazret-i Şa‘râvî