Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y109b

Hâlâ hayâtdadır. (---) (---) Şeyh ed-Dîn eş-Şeyh ed-Dîn Çelebi efendi niçe yüz aded fukarâsıyla şeb [ü] rûz tevhîd-i Rabbü'l-izzet'e meşgûllerdir. Ve matbah-ı it‘âmında şeb [ü] rûz fukarâya P 197b (---) (---) ni‘meti mebzûldür.} Andan şehir içinde,

EÇS X Y109b

Tekye-i Şemseddîn el-Hanefî

EÇS X Y109b

Halîce karîb ulu âsitânedir. Câmi‘i ve tekyesi ve yüz elli fukarâsı dâ’imâ tevhîd [ü] tezkîr edüp müte‘addid hücreleri vardır. Ve âyende vü revendeye ni‘meti mebzûldür. Andan Salîbe sûkunda,

EÇS X Y109b

Tekye-i Şeyhûniyye

EÇS X Y109b–Y110a

{Sultân Hasan'ın vezîridir.} Bir azîm âsitâne-i Şeyh Abdülkâdir el-Cîlânî tekyesidir. On altı sütûn üzre mebnî tavanı münakkaş bir âsitânedir. Hareminin vasatında bir havz-ı azîmi sekiz sütûn üzre bir beyâz kubbe-i âlîdir. Haremi serâpâ beyâz mermer-i Y 110a hâm döşelidir.

EÇS X Y110a

Ve bu âsitânenin sağ köşesinde bir kapudan içeri üstü mestûr bir meydândır. Etrâfı kat-ender-kat fukarâ-yı Kâdirî hücreleridir. Ve ol meydânda Q 199b cümle fukarâ semâ‘, tevhîd, safâ ederler. İki yüzden mütecâviz fukarâları vardır. Fakr [u] fâkada riyâzât [ve] mücâhede sâhibi kimseler vardır kim yüzlerinden nûr tamar. Ve mecma‘-ı fukarâ ve ulemâ kânı bir âsitâne-i Kâdirîdir. Ve evkâf-ı gâyet kavîdir, âyende vü revendeye ni‘met-i mebzûldür. Nâzırı Mısır vâlîlerinin imâmlarıdır. Senevî toksan bin para imâma hulvânı hâsıl olur.

EÇS X Y110a

Ve bu tekyenin şâhrâhdaki kapusu üzre üç tabaka bir minâre-i serâmedi var. Ve bu tekyeye nazîre tarîk-ı âmın karşusunda câmi‘-i Şeyhûniyye var. Tekye ile câmi‘ ikisi bir tarz üzre binâ olmuşdur. Pençereleri şâhrâha nâzırdır.

EÇS X Y110a

Ve bu tekyenin şeyhi Emîr (---) (---) Çelebi'dir. Halîm selîm sâhib-i tab‘ sâdât-ı kirâmdan mahdûm-ı mükerrem çelebidir. Ve şehr-i Mısır içre dörd yerde tekye-i Kâdirî vardır, ammâ bu cümleden mükellefdir. Ve buna karîb yine Salîbe çârşûsu içre,

EÇS X Y110a

Tekye-i Şeyh Abbâr

EÇS X Y110a

Hâlâ hayâtda mazınne-i kerâme bir büyük kimesnedir. Zâviyesinde sâkindir. Hânesinden taşra aslâ çıkmaz, münzevî ve perhîzkâr savm-ı Dâvûd ile geçinir bir zât-ı şerîfdir. İftârda yigirmi dirhem arpa etmeği yiyüp bir kâse süd içer, gıdâları oldur. Âlim ü âmil ve fâzıl ü kâmil müstecâbü'd-da‘ve bir azîz-i müteverri‘ ve ehl-i perhîz ve sâhib-i riyâzat kimesnedir.

EÇS X Y110a

{Menâkıb-ı Şeyh Abbârî Efendi sellemehullâh}

EÇS X Y110a

Hattâ hakîr Defterdâr Ahmed Paşa nüzûlünden üç gün mukaddem Şeyh Abbârî hazretlerinde idim. Esnâ-yı kelâmda "Paşa ne kârdadır", buyurdular. Hakîr eydüp,

EÇS X Y110a

"Mekke ve Medîne hizmetine takayyüd edüp du‘â-i hayrınıza meşgûldür" dedim. Hemân keşf edüp buyurdular kim,

EÇS X Y110a

"Acabâ üç günden sonra bizim zâviye önünden geçüp bizi su’âl eder mi ki?" buyurup bir rumûz işâret etdiler. Huzzâr-ı meclis olanlar şeyhin işâretinden nakş alup,

EÇS X Y110a

"Paşa fukarâ muhibbi değildir", deyü ba‘zı sihâm-ı ta‘n u teşnî‘ ile paşaya zebân-dırâzlık etdiler. Hemân şeyh,

EÇS X Y110a

"Lâ lâ, ne olursa min-indillâh olursuz, bed-du‘â etmen. Bi-emrillâh bu Mısır'da ziyânkâr çekirge durmaz, helâk olur. Ve benî âdemin de ziyânkârı durmaz ve şeb [ü] rûz fitne [vü] fesâd eden dahi mu‘ammer olmaz" deyü işâret-âmîz kelimâtlar buyurdular.

EÇS X Y110a–Y110b

Hikmet-i Hudâ üçüncü gün Rûmeli meydânında cümle asker pür-silâh olup bir gulû-yı âm oldu kim âdem deryâ gibi temevvüc edüp Azebler kapusu önünde Abdülfettâh nâm anbâr-ı Yûsuf kâtibin atından yıkup pâre Y 110b pâre etdiler ve paşanın aşağı enmesin taleb etdiler. Bilâhire paşayı bilâ-sebeb azl edüp aşağı endirdiler. Paşa tevâbi‘i levâhıkı ile Salîbe çârşûsu içinden ubûr edüp Şeyh Abbârî'nin huddâmları paşaya selâma durup paşa şeyhin hâl hâtırın su’âl edüp alay ile Hacı Paşa sarâyında meks edüp anda mihmân oldu.

EÇS X Y110b

Hâsıl-ı merâm şeyhin üç gün mukaddem "Paşa buradan alay ile geçüp hâl hâtırımız su’âl eder mi?" işâreti üçüncü gün vücûd buldu. Böyle keşf [ü] kerâmet sâhibi azîz kimesnedir. Cemî‘i zamânda kendü eline ve ehl [ü] evlâdı destine harâmdan ve helâlden dirhem dinâr girmemişdir. Ammâ alâ-tarîkı'l-hedâye pirinç ve bal ve yağ ve kamh makûlesi hedâyâları alır, kisveleri yine hedâyâ boğası hil‘atlerdir. Böyle bir azîz-i Cem-cenâb sultân-ı fukarâdır. Tekyesinde cümle fukarâsı rızâ lokmasıyla kifâflanırlar, ve's-selâm.

EÇS X Y110b

Ve Rûmeli meydânının şarkî nihâyetinde,

EÇS X Y110b

Tekye-i Hâcegân

EÇS X Y110b

Bir kân-ı fukarâ tekyedir. Cümle Özbekîler ve Belh [u] Buhârâ fukarâları anda sâkinlerdir. Evkâfları za‘îf olmağile nezerât ile geçinürler. Hattâ Selîm Hân İslâmbol'dan azm-i Mısır deyüp gelirken bir fukarâ-yı Nakşibendî dörd yüz vukiyye bir kırmızı sengîn amûd-ı sommâkî pâresin ketifine urup Selîm Hân'ın nazarında bu taşı tâ Mısır'a dak getirüp ba‘de'l-feth-i Selîm bu tekyeyi kendüye binâ edüp hâlâ kendüsi tekyenin cenbinde medfûndur, ol amûd pâre tekyenin kapusu üzre demir zencîrler ile maslûbdur kim âyende vü revendenin manzûrudur kim bir deve bârı pârçe-i sommâkîdir. Hakkâ ki kerâmetdir. Ve ana karîb Sultân Mü’eyyed Hân bîmârhânesinde,

EÇS X Y110b

Tekye-i Özbekiyân

EÇS X Y110b

Bir küçük tekyedir. Evkâfı yokdur, hemân rızâ lokmaları ile geçinir, Özbekî ve Hindî ve Belhî ve Bengâlî ve Selîmânî ve Moğol u Boğolî bir alay fukarâlardır. Bir zâviyeleri var ve şeyhleri mazınne-i kerâme bir kimesne olduğundan cümle fukarâ şem‘ine pervâne olup cem‘ olurlar. Andan,

EÇS X Y110b

Tekye-i Nizâmiyye

EÇS X Y110b

Sene 733 târîhinde Şeyh Nizâmeddîn hazretleri tarîk-ı Halvetîde bir ulu sultân imiş, kendü mâllarıyla tekyegâh-ı fukarâ olmagiçün Sultân Muhammed ibn Sultân Kalavân'dan me’zûn olup Bâbü'l-Vezîr hâricinde bir püşte üzre cihân-nümâ bir âsitâne bünyâd etmişdir kim Mısır içinde nazîri yokdur. Bir câmi‘-i latîfi ve iki yüz mikdârı fukarâ hücreleri ve müte’ehhil fukarâ hücreleri başka, mücerred başka ve bir meydân-ı âlîde tevhîd olunur, beyâz mermer ile döşelidir.

EÇS X Y110b–Y111a

Ve matbah-ı âlîsinde âyende vü revendeye ni‘meti mebzûldür. Hattâ hakîr Cânpûlâdzâde Hüseyin Paşa efendimiz asrında bu hakîr bir sene nâzırı olup Y 111a cânib-i vakfın fâ’izinden bir Mısrî kîse harc edüp câmi‘ ve tekye dürr-i beyz-âsâ oldu. Ve iki vakit ta‘âmı mebzûl oldu.

EÇS X Y111a

Senevî yedi kîse îrâdı, dörd kîse masrûfu vardır. Gâyet metîn evkâfdır. Hattâ İslâmbol'da merhûm olan Mısrî Ömer Efendi kırk sene bu Nizâmiyye tekyesinde sâkin olup fünûn-ı şettâya mâlik olmuş. Bir ruhâniyyetli tekyedir. Şeyh Nizâmeddîn-ı Isfahânî hazretleri bu âsitânede âsûdedir. Ve Sultân Hasan câmi‘i dibinde,

EÇS X Y111a

Tekye-i Vâhidî

EÇS X Y111a

Cümle Hindîler bunda sâkinlerdir. Yaz meydânları ve kış meydânları ve birkaç hücreleri vardır. Evkâfları yok idi, Cânpûlâdzâde'nin hazînedârı İbrâhîm Çelebi iki cirâye ve tekye sakfında on dükkân akârât etdi. Kırk sene dünyâ kelâmını söylememiş Hindî vardır, hemân summun bükmün olup rûz [u] şeb ibâdete meşgûldür. Ba‘zısı üç ay ayağ üzre durur, ibâdet edüp yine kâyim olur, böyle fukarâlar vardır. Andan,

EÇS X Y111a

Tekye-i İmâm Hüseyin

EÇS X Y111a

Sene (---) târîhinde âl-i Abbâsiyândan (---) binâsıdır. Bir ulu câmi‘dir. Câmi‘in içinde olan amûdlar Ka‘be-i şerîf cirminde olmak ile Ka‘be-i şerîfin siyâh örtüsün paşa seyr etdükden sonra bu câmi‘e getirüp mezkûr direklere kuşadup her sene Ka‘be örtüsün bunda dikerler. Bu tekyenin başka fukarâları ve türbedârları vardır ve ni‘metleri kendülere ancak kifâyet eder. Ulu âsitâne olduğundan cânib-i erba‘adan nezerât ve me’kûlât [u] meşrûbât P 198a çok gelir. Ve Demirkapu kurbunda,

EÇS X Y111a

Tekye-i Hazret-i Şeyh İbrâhîm Gülşenî

EÇS X Y111a

Sene 940 târîhinde Süleymân Hân asrında kendü mâlları ile binâ Q 200a etmişler. Şâhrâh-ı Muhammedî üzre bir ulu âsitânesi var. Hareminin kapusundan yigirmi kademe taş nerdübân ile çıkılır. Biri biri içre üç kat kapudur. Tarîk-ı âma mekşûf evvelki büyük kapunun sağ tarafı çerçivesinde,

EÇS X Y111a

âyeti tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y111a

Ve bu kapu ile orta kapu mâbeyninde bu ebyâtlar bir levha üzre celî ta‘lîk hat ile tahrîr olunmuşdur, kıt‘a:

EÇS X Y111a

Dergâh-ı Gülşenî kim pür-zevk pür-safâdır

EÇS X Y111a

İcrâ olan hep anda âyîn-i Mustafâ'dır

EÇS X Y111a

Dergâh-ı Gülşenî'den dûr olma ey Gedâyî

EÇS X Y111a

An kim gedâsı halka hâdî-i reh-nümâdır.

EÇS X Y111a

deyü terkîm olunmuşdur.