İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y135b–Y136a
Bu hamâsîn günlerinin kesâfetin def‘ etmeğiçün Sultân Kayıtbay bu mahalde altı ay sâkin olurdu. Ol ecilden bu yaylağı imâret edüp hâlâ Kayıtbay yaylası derler bir havâdâr, dilküşâ ve ferah-fezâ ve cân-safâ yerdir. Bulak ile Mısır ile bu Kayıtbay yaylası şekl-i müsellesdir, mâbeyne-hümâları birer sâ‘atlik Y 136a yo[l]dur. Serâpâ bâğ u bâğçe-i amâristândır.
EÇS X Y136a
Mısır'ın şark tarafına Bâb-ı Nâsır'dan taşra tâ Âdiliyye'ye varınca İslâmbol yolu ve hac yoludur ve Kayıtbay bu şâhrâh üzre vâki‘ olup ol tarîk-ı âmmın yemîn [ü] yesârında on bin ma‘mûr [u] âbâdân sarây-ı âlîler etmiş. Âl-i Osmân'ın kabza-i tasarrufuna Mısır girelden berü âl-i Çerâkeseye inkırâz gelüp bu Kayıtbay'da hânedânları harâb olup ancak on bir sarây ve bin mikdârı hâne-i fukarâ ve yetmiş dekâkîn ve bir hammâm ve yetmiş mihrâb ve on yedi câmi‘-i selâtîn kalmışdır, ammâ her biri binâ-yı azîm ve selâtîn-i kadîm câmi‘leridir kim tahrîr olunur. Evvelâ,
EÇS X Y136a
Câmi‘-i Sultân Kayıtbay: Cümleden ma‘mûr [u] âbâdân ve müzeyyen câmi‘dir. Ve sekiz ayak taş nerdübân ile çıkılır fevkânî bir câmi‘-i rûhânîdir. İçinde aslâ sütûnları yokdur, çâr tâklar üzre münakkaş ve zerkeş tavanlı ve câmlı nûr-ı mübîn câmi‘dir. Cânib-i erba‘asında der-i dîvârları serâpâ ebrî yeşim harekânî ve mermer gûnâ-gûn sommâkîdir, biçilmiş mücellâ ve musaykal taşlar kaplıdır.
EÇS X Y136a
Ve bir minbere mâlikdir kim üstâd-ı hurdekâr böyle bir sadefkâr zerkâr minber inşâ etmemişdir. Ve mihrâbı Hind püsûskârîsi gibi hayâl-pesend bir mihrâb-ı nûrdur. Ve mü’ezzin mahfili dahi bir maksûre-i sihr-i i‘câzdır. Ve câmi‘in ferşi kuş gözü ahcârât ile merâtib-i sihr-i i‘câz döşenmişdir. Ve gûnâ-gûn âvîzeler ile zî-kıymet maslûbât kanâdîller ile müzeyyendir.
EÇS X Y136a
Ve câmi‘e muttasıl eflâke ser çekmiş cümle taşdan mebnî bir kubbe içre Sultân Kayıtbay medfûndur. Gûnâ-gûn zî-kıymet hâlîçeler ile mefrûş bir kubbe-i münevverdir.
EÇS X Y136a
Menâkıb-ı resm-i pây-i Kademü'n-Nebî
EÇS X Y136a
Bu âsitânede Hazret-i Risâlet-penâh'ın taşa te’sîr etdüği pây-ı şerîfleri alâmeti vardır. Hattâ âl-i Osmân pâdişâhlarından Sultân Ahmed Hân Yeni Câmi‘i binâ etdükde bir gammâz gamz edüp,
EÇS X Y136a
"Pâdişâhım Mısır'da Sultân Kayıtbay türbesinde kadem-i Resûlullâh vardır, Arab içinde kalmış. Ol P 207a pâdişâhımın câmi‘-i şerîfine lâyıkdır" deyü tahrîk ederler.
EÇS X Y136a–Y136b
Fî'l-hâl Sultân Ahmed bir hatt-ı şerîf ile Murâd Re’îs'i Mısır vezîrine irsâl eder. Anlar dahi Kademü'n-Nebî'yi Kayıtbay'dan kal‘ ederken bir ra‘d u berk ve rîh-i sarsarlar esüp kadem-i şerîfi çıkarmadan ferâgat edüp vukû‘u üzre der-i devlete arz edüp yine müstakıllen bir hatt-ı şerîf ile bir ser-bevvâbân-ı Dergâh-ı âlî gelüp Kayıtbay kubbesinde bin En‘âm-ı şerîf tilâvet edüp âhir kadem-i şerîfi İskenderiyye'den kadırga ile Murâd Re’îs yüz bin renc [ü] anâ ve âlâm [u] şedâyid çekerek yedi ayda Sultân Ahmed'e haberi varup ol gece kadem-i şerîfi Y 136b Sultân Ahmed Eyyûb Sultân'a gönderüp asker-i âl-i Osmân'a alay-ı azîm tenbîh olunup İslâmbol'un pîr [ü] civânı kebîr [ü] sıbyânı ve merd [ü] nisvânı ale's-sabâh kadem-i şerîfin istikbâline çıkup muntazır olurlar. Sultân Ahmed kânûn-ı pâdişâhî üzre alay-ı azîm ile Ebâ Eyyûb-ı Ensârî'ye varup pây-i şerîfe yüz sürüp ser-i sa‘âdetleri üzre koyup gezdirirken bi'l-bedâhe nutk-ı şerîflerinden bu ebyât-ı dürerbâr-ı cevâhir-nisâr sâdır olur. Kıt‘a:
EÇS X Y136b
Nola tâcım gibi başımda götürsem dâyim
EÇS X Y136b
Kademi resmi durur Hazret-i Şâh-ı Rüsül'ün
EÇS X Y136b
Gül-i gülzâr-ı nübüvvet o kadem sâhibidir
EÇS X Y136b
Ahmedâ durma yüzün sür kademine o gülün
EÇS X Y136b
deyü bu ebyâtı terennüm edüp ba‘dehu bu ebyâtı ilm-i mûsikîde üstâdımız olan bâbâ-yı âlem sultân-ı hânende Dervîş Ömer Gülşenî pencgâh makâmında leyle-i Ramazân'da tilâvet olunacak tesbîh bağladı, ammâ musanna‘ şey’ oldu.
EÇS X Y136b
Andan Sultân Ahmed alay-ı deryâ-misâl ile Eyyûb Sultân'dan kadem-i Q 209a resm-i şerîfi bizzât ırk-ı tâhirden olan nakîbü'l-eşrâf hazretlerinin dirâgûşuna verüp alay ile İslâmbol içine girdükde âdem deryâsının gulû-yı âmmından şefâ‘at yâ Resûlullâh deyüp feza‘ [u] çeza‘ edüp nakîbü'l-eşrâfa sarılan âdem deryâsından bîzâr olup bilâhire solaklara ve asesbaşı ve subaşıya fermân edüp anlar bî-rahm cellâdlar halkı ziyâretden men‘ ederler. Yine böyle iken Eyyûb'dan ahşâma dek kadem-i şerîfi Yenicâmi‘e gücile vâsıl ederler.
EÇS X Y136b
Der beyân-ı vâkı‘a-i Sultân Ahmed Hân berây-ı Kademü'n-Nebî
EÇS X Y136b
Ol gece Sultân Ahmed vâkı‘asında görür kim cemî‘i İslâm pâdişâhları ale'l-umûm bir dîvân-ı âlîye cem‘ olmuş, Hazret-i Resûlullâh kadı olmuş. Hemân Sultân Kayıtbay ayağa kalkup,
EÇS X Y136b
"Yâ Resûlullâh! Senin şer‘-i mübînin üzre âl-i Osmâniyân'dan Ahmed kulunla da‘vâm vardır. Şer‘-i şerîfine da‘vet eyle" der. Derhâl Hazret-i Resûl
EÇS X Y136b
"Ahmed benimdir, bana hizmet etdi ve beyt-i şerîfe hidmet etdi. Ben da‘vet ederim" deyü,
EÇS X Y136b
"Yâ Ahmed ta‘al" deyü fermân ederler. Hemân Sultân Ahmed,
EÇS X Y136b
"Lebbeyke yâ Resûlullâh" deyüp huzûr-ı Seyyidü'l-kevneyne varup,
EÇS X Y136b
"Esselâmü aleyk yâ Resûlullâh" der. Hazret,
EÇS X Y136b
"Ve aleykümü's-selâm yâ Ahmedî" buyururlar.
EÇS X Y136b
"Yâ Ahmed! aşkından ve senden şakîler var. Hasmınla murâfa‘a-i şer‘ ol" deyüp Sultân Ahmed Sultân Kayıtbay'ın alt yanına durur. Hazret,
EÇS X Y136b
"Yâ Ahmed! Sen hayâtdasın, üst cânibe dur" der. Sultân Ahmed mâ-fevkına durur. Hemân Hazret,
EÇS X Y136b
"Da‘vâ eyle yâ Kayıtbay" der. Hemân Kayıtbay,
EÇS X Y136b–Y137a
"Yâ Resûlullâh! Dîn-i mübînin uğuruna mücâhidün fî-sebîlillâh idim. Gazâ mâlıyla sekiz yüz câmi‘ binâ Y 137a etdim, ma‘lûm-ı sa‘âdetindir. Bir câmi‘ dahi inşâ edüp dâr-ı bâkî içün kendime bir âşiyân etdim. Anda kadem-i şerîfinden bir resm-i şerîfi ırk-ı tâhirinden Seyyid Alî Ebtâhî'den kırk bin altuna alup zer-ender-zer sandûkla türbemde âmâde etmişdim. Anı ziyâret sebebiyle beni dahi ziyâret edüp niçe bin Fâtiha-i şerîfe savâbın ticâret edüp garîk garîk-ı rahmet ederdim. Şimdi bu zâlim benim efendimin pây-i şerîfi resmin serîka edeli rahmet yüzün görmez oldum. Fermân yâ Resûlullâh senindir" deyü cevâb edince Hazret-i Risâlet,
EÇS X Y137a
"Yâ Ahmed! Sen ne dersin?"
EÇS X Y137a
"Ne‘am yâ Resûlullâh. Hâlâ vekîl-i mutlakın, hâdimü'l-Haremeyni'ş-şerîfeyn benem. İstimâ‘ etdim ki nâm-ı kâm içün Kayıtbay kulun ve karındaşım birkaç câmi‘ binâ etmeğile mürûr-ı eyyâm olup câmi‘i harâbe ve müşrife olmağile efendimin pây-i şerîfi resmi fellâhîn-i nâ-pâk içinde pâymâl-i rimâl olduğuna vâkıf-ı hâl olup tevliyetim hasebiyle mahabbetimden Rûm'a getirdüp ta‘zîm [ü] tekrîm ile câmi‘ime kodum. Emir Seyyidü'l-kevneyn'indir" deyü hâmûş oldukda hemân Kayıtbay:
EÇS X Y137a
"Ya çünkim mütevellî-i bî-garaz idin, nice hakkâ ne benim evkâfımı teftîş ü tefahhus ederek benim evkâfım ta‘mîr ü termîm etmeyüp fâ’izin dâhil-i hazîne etdin. Yohsa benim evkâfım eyle on evkâf amâr eder" dedi.
EÇS X Y137a
Hemân cümle selâtîn-i selef:
EÇS X Y137a
"Yâ Resûlullâh! Mısır devleti âl-i Osmân eline gireli evkâflarımız cümle harâb edüp mâlımız mîrîye muzâf etdiler. Bunların elinden Mısır devletin alup gayrı devlete ver" deyü ricâ ederler. Hemân Hazret eydir:
EÇS X Y137a
"Yok, bi-emrillâh anlar Mehdî zuhûruna dek Âyetü'l-kürsî'de Arapça 'dan Arapça 'e gelince ne kadar hurûf var ise ol kadar mülûk âl-i Osmân'dan gelüp Mısır'a ve cemî‘i kâfiristâna mâlik olup bu rûy-ı arzda küffâr kalmayup Yeni Dünyâ arzına giderler, andan eşrât-ı sâ‘at olur. Ammâ Ahmed bunda hikmet vardır, benim bî-çâre âşıklarım var idi kim hâk-i pâyime yüz sürmeğe teşne idiler, bu takrîb ile resm-i pâyime yüz sürüp murâd [u] maksûdlarına nâ’il oldular, sen dahi ed-dâll ale'l-hayr kefâ‘ilih (---) üzre savâba nâ’il oldun. Lâkin Kayıtbay'ımın gazâ mâlıyla alınan resm-i pâyim tîz Mısır'da türbesine gönder, yohsa sen bilirsin" deyü fermân edüp hall-i meclis olur.
EÇS X Y137a–Y137b
Ol sâ‘at Sultân Ahmed hâbdan bî-dâr olup Şeyhülislâm Zekeriyyâ Efendi ve Nakîbü'l-eşrâf Kudsî Efendi ve Kara Sünbül Alî Efendi ve Evliyâ Efendi üstâdımızı ve Üsküdarî Mahmûd Efendi ve pederimiz Dervîş Mehemmed Zıllî'yi ve Dervîş Ömer Gülşenî'yi huzûruna da‘vet edüp vâki‘ olan vâkı‘ayı bir bir takrîr Y 137b edüp anlar dahi,
EÇS X Y137b
"Hemân vakfullâhı yerine gönderin" dediklerinde hazîneden bir kantâr sîm-i hâlis çıkup hakîrin pederi ol asırda ser-zergerân-ı Dergâh-ı Âlî idi, kırk gün kırk gecede bu Kademü'n-Nebîye kalemkârî altun kitâbe ve muta(l)hhıllar edüp silu ve mînâlar tezyîn edüp bir dollâb etmişdir kim hâlâ Mısır içinde eyle kâr-ı zergerî yokdur, hemân dollâbca tamâm olup yine Murâd Re’îs'e kadem-i şerîfi teslîm etdükleri sâ‘at bir eyyâm-ı muvâfık olur kim yedi ayda yüz bin renc [ü] anâ ile gelmeyen resm-i pâk-i Kademü'n-Nebî yedi günde İskenderiyye'ye, andan bir günde Mısır'a dâhil oldukda cümle a‘yân-ı Mısır alay-ı azîm ile Kayıtbay'a getürüp yine ke'l-evvel yerine P 207b vaz‘ ederler.
EÇS X Y137b
Hamd-i Hudâ bu za‘îf Evliyâ yüz sürüp zinde oldum ve pederimiz amelî hattını gördük. Hakkâ ki ibret-nümâ musanna‘ dollâbdır. Ol dollâb-ı sîm-i müzehheb üzre tahrîr olunan târîh-i hüsn-i hatdır:
EÇS X Y137b
Bi-şevki hazreti Sultân Ahmed
EÇS X Y137b
Ziyârehu mûti'l-kademi'l-mükerrem
EÇS X Y137b
Fe-harrekehu bi-câzibetihi'ş-ştâkî
EÇS X Y137b
Alâ ikdâmı akdâmin fe-kaddem