İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y137b
Ve-seyyerehu ilâ Kostantıniyye
EÇS X Y137b
Fe-kâle lehu tekaddem hayra mukaddem
EÇS X Y137b
Ve-edhale dârehu bi'l-yümni hubben
EÇS X Y137b
Ve-ta‘zîmen li-sâhibihi'l-mu‘azzam
EÇS X Y137b
Habîbillâhi seyyidinâ Muhammed
EÇS X Y137b
Aleyhi Rabbenâ sallâ ve-sellem
EÇS X Y137b
Ve-râca‘ahu bi-i‘zâzin azîmin
EÇS X Y137b
İlâ tilkâ’i mevzîhi'l-mukaddem
EÇS X Y137b
İlâhî ammere Sultân Ahmed
EÇS X Y137b
Ve kaddemehu alâ takaddümi men tekaddem
EÇS X Y137b
Bi-hurmeti sâhibi'l-kademi'l-mu‘allâ
EÇS X Y137b
Lehu'd-derecâtü'l-‘ulâ fi'l-eflâki sellem
EÇS X Y137b
Bu ebyâtlar cümle sîm-i hâlis üzre pederimin kalemkârlığı hattıyla tahrîr olunmuşdur.
EÇS X Y137b
Ve bu resm-i pây-i Resûl'ün mukâbelesinde yine bir levha dollâb içre hazret-i (---) Ahmed kadem-i şerîfi vardır, ol dahi iki kademdir. Dollâbının içi kâfûr müşk amber-i hâm ile memlûdur. Ve bu kubbede dîvâra gerilmiş bir seccâde vardır. Üstâd-ı kâmil anda ebyât [u] eş‘ârlar dokumuşlar kim her gören kerâmetdir derler.
EÇS X Y137b
Ve bu dollâbın içi kâfûr, misk, [ü] amber-i hâm ile ve gülâb ıtr-ı şâhî ile leb-ber-lebdir. Cümle züvvâr yüzlerin sürüp ziyâret ederler ve Sultân Kayıtbay'a rahmet okurlar.
EÇS X Y137b
Bir musanna‘ türbe ve bir câmi‘-i münevverdir, ammâ haremi yokdur. Ve üç tabaka bir serâmed minâresi vardır. Ve bir sebîli ve bir mekteb-i sıbyânı ve medrese ve dârü'l-kurrâsı ve bir imâret-i it‘âm-ı hâss [u] âmı vardır. Ve bir hân-ı müsâfirîn ve bir hân-ı mücâvirîni vardır, kal‘a-misâl bir hân-ı âlîdir, cümle iki yüz hücrelerdir, ammâ mansar havfinden bu hânelerde ehl-i ırz duramaz, cümle fukarâ sâkinlerdir. Ve kırk mikdârı dükkânları var, gâyet ma‘mûr evkâfdır.
EÇS X Y137b–Y138a
Bir ulu azîmü'ş-şân pâdişâh imiş. Y 138a Hakîr bir kerre nâzırının muhâsebesin gördüm. Bu câmi‘in senevî on Mısrî kîse fâ’izi vardır, köylerinden tahsîl olur. Üç yüz huddâmı var. Ve her feth etdüği vilâyetlerde birer ikişer câmi‘i var. Hâlâ hutbesi tilâvet olunur yedi yüz câmi‘i var. Ve niçe bin hayrât [u] hasenâtı Q 209b vardır. Mekke-i mükerreme içre üç yüz hayrâtı vardır. Rahmetullâh aleyh. Ve bu câmi‘e karîb,
EÇS X Y138a
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Ferec ibn Berkûk
EÇS X Y138a
Tûlü yüz seksen ayakdır, arzı yüz yigirmi ayakdır. Ve otuz sekiz amelî sütûn üzre nakş-ı bûkalemûn-ı ibret-nümûn tavan-ı müzehheb-i nîlgûndur. Ve hareminin vasatında bir müzeyyen bâğçesi içinde nahl-i hûrmâ ve dıraht-ı nâbıka ile ârâstedir. Ve yine hareminde âbdesthâne-i Hanefîsi vardır. Gâyet musanna‘ ve müzeyyen ulu câmi‘dir. Lâkin garîb beyâbânda kalmış cemâ‘ati azdır. Ve iki minâre-i serâmedleri var kim asrımız kûhkenleri ve mermerbürleri bir tîşe urmağa kâdir değildir. İkisi de bir kalemde inşâ olunmuş üçer tabaka minâre-i bâlâlardır. Ve câmi‘in sol tarafındaki kapuda:
EÇS X Y138a
âyeti tahrîr olunmuşdur. Ve bu târîh merkûmdur:
EÇS X Y138a
Emera bi-inşâi hâze't-türbeti'l-mübâreketi bi-fazlillâhi ta‘âlâ Mevlânâ es-Sultân el-Melikü'n-nâsır Ebü's-sa‘âdet Ferec bin Sultân Berkûk eş-şehîd tegammedehu'llâhu ta‘âlâ bi-rahmetihi ve eskenehu feth yâ Rabbe'l-âlemîn. Ve kâne el-firâğ min hâze'l-mekâni'l-mübâreketi fî sene sittimi’e.
EÇS X Y138a
Ve bu câmi‘in iki cânibinde biribirine müşâbih bir resimde ve bir kıt‘ada iki münakkaş taş ile mebnî kubbe-i âlîler içinde Sultân Berkûk evlâd [u] iyâlleri ile anda medfûnlardır. Ammâ bu âsitânede olan Kelâm-ı kadîm hüsn-i hatlar bir câmi‘de yokdur. Hattâ bir büyük Kelâm-ı İzzet eczâları var, Kız Kelâm-ı İzzet'i derler, on iki yaşında bir duhter-i pâkîze-ahter tastîr etmiş, ammâ sihr-i i‘câz mertebesinden bir hatt-ı âb-ı hayâtdır kim âyetün min-ayâtillâhdır, yine tahrîr eden kerîme-i selâtîne olmağile anda medfûndur.
EÇS X Y138a
Ve'l-hâsıl bu câmi‘ emdâh u evsâfdan ârî bir pâk câmi‘-i rûşen-âbâddır. Ve buna karîb,
EÇS X Y138a
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Eşref
EÇS X Y138a
Bu dahi fevkânîdir ve serâpâ kârgîr-binâdır, aslâ ahşâbâtdan bir şey yokdur. Kapusu üzre bir müfîd [ü] muhtasar minâresi var. Bu câmi‘in cümle pençereleri tucdan inşâ olunmuş bir câmi‘-i rûşendir. Sebîli ve sâkıyeleri ve tekyesi ve mekteb-i sıbyânı ve yüz mikdârı hâneleri vardır. Ve buna karîb yol aşırı,
EÇS X Y138a
Evsâf-ı câmi‘-i Emîrü'l-kebîr
EÇS X Y138a
Bu dahi fevkânî ve haremsiz ve bir minâresi üç tabakalı câmi‘dir. Bu câmi‘ hemân Sultân Kayıtbay resmindedir. İkisi bir üstâd binâsıdır. Bir kapusu üzre târîhi:
EÇS X Y138a
Işrîn tis‘imi’e [920]'dir.
EÇS X Y138a–Y138b
Ve bu câmi‘e Y 138b muttasıl bir kubbe-i âlî içinde Emîrü'l-kebîr medfûndur. Ammâ Hudâ âlimdir, taşdan binâ olunmuş enderûn [u] bîrûnu eyle hurdegîr münakkaş kubbedir kim zirve-i a‘lâsı semâya ser çekdiğinden mâ‘adâ diyâr-ı Mısır'da bî-adîl bir kubbe-i bî-nazîrdir. Ve bu câmi‘in dahi der-i dîvârı sâfî elvân zî-kıymet ahcârât kaplıdır. Ve cenbinde bir sebîli ve fevkında bir mekteb-i sıbyânı ve mukâbelesinde yigirmi dükkânı ve yüz mikdârı hücreli hânı var. Cümle halkı müte’ehhillerdir. Ve bu câmi‘e muttasıl dîvâr dîvâra,
EÇS X Y138b
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân İnal
EÇS X Y138b
Bu dahi fevkânî ve haremsiz, dâhil-i câmi‘de aslâ sütûn yokdur. Hemân çâr kemer üzre zer-ender-zer tavandır kim münakkaşdır. Ve mihrâbı gâyet hurde ruhâmdır ve minberi ahşâb-ı musanna‘dır. Ve ferşi merâtib-i sihr-âsâ ruhâmdır. Revzenleri üzre sâfî billûr, câmdır. Kul kethudâsı Kundakcı merhûm ta‘mîr [ü] termîm etdükde gûyâ kasr-ı huld-i berîn olmuşdur. Enderûn [u] bîrûnunun der-i dîvârı serâpâ münakkaşdır. Ve kapusu üzer bir nahîf ve musanna‘ minâresi var kim gûyâ serv-i gülistândır. Ammâ sâ’ir câmi‘ler gibi büyük değildir, ammâ katı ibret-nümâ câmi‘-i müzeyyendir. Ve tarîk-ı âm üzre vâki‘ olan sol kapu yanlarında beyâz mermer üzre kazılmış, âye[t]:
EÇS X Y138b
âyeti tahrîr olunmuşdur. Ba‘dehu,
EÇS X Y138b
Emera bi-inşâi hâzihi'l-medreseti'l-mübâreketi seyyidünâ Mevlânâ es-Sultân el-Melikü'l-eşref Ebünnasr İnal azze nasruhu târîh Rebî‘ü'l-evvel ve âm sittîn semânimi’e [Rebî‘ü'l-evvel 860]
EÇS X Y138b
merkûmdur. Ve bunun mukâbelesinde yine şâhrâh üzre,
EÇS X Y138b
Câmi‘-i Sultân Gavrî
EÇS X Y138b
Bir binâ-yı azîm imiş kim felek-i atlasda böyle bir kâr olmazdı. Lâkin Gavrî Selîm Hân ile ceng edüp Gavrî cengde nâbûd [u] nâ-peydâ olduğundan bu câmi‘ nâ-tamâm kalmışdır. Eğer itmâmı müyesser olsa, memâlik-i İslâm'da eyle cennet-âsâ bir câmi‘-i latîf olmazdı. Andan,
EÇS X Y138b
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Çakmak
EÇS X Y138b
Bu dahi bir câmi‘-i zîbâdır ve bi'l-cümle kârgîr-binâdır. Bir minâresi var, iki tabaka alçak minâredir. Ammâ bu câmi‘ dahi cemâ‘atden tarafa garîbdir. Andan,
EÇS X Y138b
Evsâf-ı câmi‘-i Sultân Ferec
EÇS X Y138b–Y139a
Tarîk-ı âm üzre fevkânî bir câmi‘-i şâhânîdir kim binâsı mânend-i Kiyânî'dir. Ol kadar büyük değildir, ammâ katı şîrîndir, gûyâ bir kasr-ı İremezâtü'l-imâd'dır. Enderûn [u] bîrûnu sâfî münakkaşdır. Ve mihrâb [u] minberi dahi Fahrî oyması gibi hurde ruhâmdır. Minberi ahşâbdır, ammâ o dahi sihr-i mübîndir. Ve cümle pençereleri tarîk-ı âma nâzır tuc kafes pençerelerdir. Ve iki rakîk u musanna‘ minâre-i ibret-nümâsı var kim birbirlerine müşâbih sihr-i i‘câz minârelerdir. Ve bir kapusu var, şarka nâzır, gâyet musanna‘ kemerli ve zıhlı kapudur. Ve yanında tabhânesi var, Mısır'ın Y 139a ba‘zı a‘yânı anda istirâhat ederler.