Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y148b

Evsâf-ı havz-ı Ümmü'l-kıyâs

EÇS X Y148b

Ümmü'l-kıyâs galatdır. Lisân-ı Arabîde sahîh lugati Mikyâs'dır, ya‘nî su kîlesi demek olur. Havuzun hüsn-i ta‘bîridir, ammâ efvâh-ı nâsda Ümmü'l-kıyâs derler. Galat-ı meşhûr evlâdır.

EÇS X Y148b

Ve bu Mikyâs havuzu Ravza cezîresinin ucunda Me’mûn Halîfe kasrının altındaki haremin bir köşesinde sekiz beyâz mermer sütûn üzre bir ağaç münakkaş kubbe vardır, ol kubbenin altında şekl-i murabba‘ sâfî beyâz mermer ile mebnî bir havz-ı azîm vardır. Umku kâmil otuz arşındır. Cânib-i erba‘ası seksen ayak nerdübândır. Yılda bir kerre bir haftada yeniçeri ocağı tathîr etdüği tahrîr olundu.

EÇS X Y148b

Ve bu havuzun tâ ortasında şeşhâne bir beyâz mermer amûd-ı müntehâ var. Kaddi kâmil yigirmi beş arşındır. Bu amûd bir cânibe meyl etmeyüp karârdâde olsun içün havuzun bir tarafından bir tarafına bir haşeb cisir komuşlardır, ol haşeb amûd üzre basmışdır ve amûd anınla kâyimdir. Musannıfînin isteve'l-mâu ve'l-haşebe dedüği bu haşebdir. Ve mezkûr amûdun şeş tarafı tâ yigirmi beş arşına çıkınca onar onar kertik kertik parmak hisâbıdır. Darb-ı meseldir kim "Bana Mısır'ın parmak hisâbın verirsin" derler. Buna münâsib şu‘arânın birisi bir ebyât etmişdir, beyit:

EÇS X Y148b

İntizâr-ı cebr ile oldu helâl it‘âm-ı nâs

EÇS X Y148b

Nice bir parmak hisâbın gösterir Ümmü'l-kıyâs

EÇS X Y148b

Bu parmak hisâbından ma‘lûm olur rûz-merre gelen Nîl [(---)] zîrâ her kertik birer parmakdır, üstâd mühendis eyle inşâ etmişlerdir. Ve mezkûr kertikler sayılmasıyçün havuzun iç yüzünde yine mermerden nerdübânlar vardır, tâ havuzun nihâyetine enince kâmil kırk sekiz kademedir, her sabâh Mikyâs şeyhi ol nerdübândan aşağı enüp ol gece ne kadar Nîl geldi ise mermer amûd kertiklerinden ma‘lûmdur. Ve şeyh-i Mikyâs bir ucu za‘ferânlı kâğıza Nîl-i mübârek kaç arşın olduğun yazup paşaya i‘lâm eder.

EÇS X Y148b–Y149a

Ve havuzun Y 149a kenârında mermer üzre Ca‘ferî hatt-ı Kûfî ile bir gûne târîh var, ammâ Arab ve Acem seyyâhânından cemî‘i erbâb-ı ma‘rifet temâşâ edüp kırâ‘at edemezler. Ammâ Allâhu a‘lem Me’mûn Halîfe târîhidir kim mermer amûdu dutan haşebe kenârında altun hat ile Âyetü'l-kürsî nihâyetinde:

EÇS X Y149a

Ve zâlike fî cemâziye'l-âhir sene seb‘ ve erba‘în ve mi’eteyn [C. 247]

EÇS X Y149a

târîhi yazılmışdır.

EÇS X Y149a

Ve mermer amûdun başında altun teneke tahtaya kaplıdır. Ve bunları altun ile münakkaş edenin târîhi havuzun kenârında mermer üzre müzehheb celî hat ile târîhi budur:

EÇS X Y149a

Li-mevlânâ el-melik el-azze nasruhu Sultân Mehemmed Hân ibn İbrâhîm Hân dâme mansûru ve âşâ ve li'l-Mikyâsı kad erhat ihyâ bi-tecdîdi el-vâl[î] İbrâhîm Paşa yesserallâhu mâ yeşâ şehrü Saferü'l-muzaffer sene 1080.

EÇS X Y149a

merkûmdur.

EÇS X Y149a

Ve bu Ümmü'l-kıyâs havuzu kenârında sekiz aded beyâz mermer amûdlar üzre bir müşebbek ve mukarnaz ve münakkaş kubbe-i nakş-ı bûkalemûndur kim ibret-nümûndur. Mezkûr amûd pervâzları üzre zemîni lâciverd ve zamânı beyâz hatt-ı celî ile tahrîr olunan Q 213b sûre (---) sûre sûretü'n-neml olan âyetler bunlar:

EÇS X Y149a

ilâ âhir-i âye[t]den sonra:

EÇS X Y149a

Bi-tecdîdi mülûki selâtîni'l-Mısriyye el-Melikü'l-eşref Tâhir Baybars es-Sâlihî

EÇS X Y149a

tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y149a

Bu hatdan yukaru kubbe kenârında sûre:

EÇS X Y149a

ilâ âhirih. Andan:

EÇS X Y149a

Mâlik memâlik rikâbe'l-ümem mevlânâ mülûkü'l-Arab ve'l-Acem es-sultân selâtîni'l-Arab ve'l-Acem sâhibü'l-Irâkeyn ve diyâri'd-Deylem ve'l-Yemen es-Sultân Murâd Hân hallede'llâhu mülkehu ve âlihi ve sahbihi ve-sellem, bi-târîhi şehr-i Ramazân el-mu‘azzam sene seb‘a ve hamsîn ve seb‘imi’e [757].

EÇS X Y149a

tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y149a

Andan yukaru kubbe ortasında celî hat ile sûre:

EÇS X Y149a

âyeti ilâ âhirih, bir müdevver hat ile yazılmışdır.

EÇS X Y149a

Andan kubbenin tâ ortasında bir müdevver ve musanna‘ hatt-ı beyâz ile sûre (---):

EÇS X Y149a

âyeti tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y149a

Ve bu havuzun cânib-i erba‘ası zâviyedir. Cem‘iyyet günleri namâz kılınan bir küncde mihrâbı üzre müzehheb celî hat ile:

EÇS X Y149a

âyetinden sonra:

EÇS X Y149a

İnşâe hâze'l-câmi‘i'il-mübârek fî zamânı sultânü'l-berreyn ve hâkânu'l-bahreyn es-Sultân Süleymân Hân ibn Selîm Hân edâmallahu devletehu ilâ yevmi'd-dîn. Ve hüve binâü emîri'l-ümerâi'l-Mısriyye Dâvûd Paşa ce‘ale Allâhümme mine'l-fâizîn mesciden. Sene erba‘a ve hamsîn ve tis‘imi’e [954].

EÇS X Y149a

tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y149a–Y149b

Ve bu mihrâbın kıble dîvârındaki Y 149b kapunun iç yüzünde sol tarafda çâr-gûşe bir beyâz mermer-i hâm üzre hurde Kûfî hatt-ı latîf ile böyle tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y149b

âyetinden sonra,

EÇS X Y149b

Andan sonra,

EÇS X Y149b

Bi-inşâi hâze'l-câmi‘i'l-mübârek kıbletü'l-müslimîn P 211a

EÇS X Y149b

Du‘â müstecâb olacak yerdir.

EÇS X Y149b

Ve bu kubbe münakkaş ağaç olmağile cânib-i erba‘ası pirinç telli şebekedir.

EÇS X Y149b

Ve havuzun cânib-i erba‘ası dahi parmaklıkdır. Âdem aşağı bakmağa cür’et edemez, ve's-selâm.

EÇS X Y149b

Ve bu havuzdan taşra bir azîm kâ‘a vardır. Cânib-i erba‘asında revzenleri Nîl'e nâzırdır. Anın fevkinde kırk kademe taş nerdübân ile çıkılır bir kasr-ı Havernak vardır. Cümle Mısır selâtînlerinin teferrücgâhı imiş. Hâlâ gâhî-be-gâhî Mısır vüzerâları da gelüp istirâhat ederler.

EÇS X Y149b

Sergüzeşt-i Selîm Hân-ı Evvel der kasr-ı Ümmü'l-kıyâs

EÇS X Y149b

Ammâ fâtih-i Mısır Selîm Hân bu kasır'da bir gece hâb-âlûd iken Çerâkese tarafından bir fidâyî da‘vâ-yı merd ile bir cerime süvâr olup Nîl üzre cereyân ederek Mikyâs dibine yanaşup cerimin direğine fidâyî nâm âsî çıkup serenden kasrın kubbesine, kubbeden Selîm Hân'ın câmehâbına nüzûl edüp tîğ-ı Dahhâk'dan nişân verir tîğ ile Selîm Hân'ı şehîd edem derken hemân Hazret-i Risâlet Selîm Hân'ı hâbdan bîdâr edince hemân fidâyî cân havli ile kendüyi minâre kaddi kasırdan Nîl'e atup halâs olur. Selîm Hân hâs odalılara itâb edüp cümlesine Mısır beğliği ihsân edüp ve ahd-i emân ile kasd eden fidâyîyi getirdüp İslâmbol'a götürüp i‘zâz [u] ikrâm etdüği bâlâda tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y149b

İşte bu kasr-ı Ümmü'l-kıyâs cânib-i erba‘ası revzenli ve sivri kubbesi beyâz kirecle mestûr bir serâmed kasr-ı âlîdir. Ve,