İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y149b
Bu Ümmü'l-kıyâs olan cezîreyi beyân eder
EÇS X Y149b
Evsâf-ı cezîre-i Ravza
EÇS X Y149b
Bir cezîredir kim Cîze tarafından Nîl-i kebîr cereyân eder, Eski Mısır tarafından Küçük Nîl cereyân eder. Ba‘zı zamân yübûsetden Nîl kuruyup piyâde âdemler geçüp gılâl gemileri geçmez oldu. Sene 1086 târîhinde Cânpûlâdzâde Hüseyin Paşa efendimiz iki yüz Mısrî kîse masrûf edüp üç ayda kırk elli bin âdem ve niçe bin curâfa sığırlar üşürüp bir hây hû ile anbâr-ı Yûsuf yolların tathîr edüp hâlâ ana Nîl'den cemî‘i Nîl bu cânibine cereyân edüp bu Ravza adası bir azîm cezîre oldu.
EÇS X Y149b–Y150a
İbtidâ Necmeddîn Sâlih bu cezîrenin cânib-i erba‘asına tula-binâ bir kal‘a-i a‘lâ binâ eder. Hâlâ Cîze cânibine nâzır mahallerde burc [u] bârûlar sedd-i İskender-vâr nümâyândır. Ammâ bir kal‘a-i hısn-ı hasîn ve sedd-i metîn Y 150a musanna‘ binâdır kim bu kadar yüz yıldan berü Nîl içinde fenâ bulmamışdır.
EÇS X Y150a
Ve bu cezîre tâ Mikyâs köşesinden Bulağ'a varınca tûlu bir buçuk sâ‘at cezîre-i gülşen-âbâddır kim pâdişâhlara mahsûs hâlâ bir bâğ-ı İremezâtü'l-imâd misilli bir cezîredir. Âb [u] havâsı gâyet latîfdir. Yılan ve çıyan ve haşerât-ı arz olmaz bir mutalsam cezîredir. Hâlâ bunda hâsıl olan şükûfe-i gûnâ-gûn ve limon ve turuncun ve gayrı bahârın râyiha-i tayyibesi bir sâ‘at yere te’sîr edüp şemm edenin demâğı mu‘attar olur. Hâlâ içinde a‘yân-ı Mısır'ın yüz altmış müte‘addid hıyâbân u gaytânları vardır. Ve içinde gûnâ-gûn kasr-ı âlîler ve kameriyye ve kâ‘a ve selsebîl ve havz u şâzrevânlar ve hammâm câmekânları var kim bî-mekân olan mekân edineceği gelir.
EÇS X Y150a
Hâlâ yedi sarây ve üç câmi‘ vardır. Biri Sultân Mü’eyyed evkâfıdır. (---) (---) Ravzatun min rıyâzi'l-cenne bu cezîre hakkında olsa sezâdır. Ammâ bâğları ve bâğçeleri hâlâ ma‘mûrdur, lâkin tevârîhde tahrîr olunduğu üzre ma‘mûr [u] âbâdân değildir. Hâsıl-ı kelâm yine Mısır'ın bâğ-ı İremidir, ravzatun min rıyâzi'l-cenne deseler vechi vardır. Zîrâ bir gece mihmân olan hasta hayât-ı câvidân bulup ter ü tâze olur.
EÇS X Y150a
el-Faslu'l-hâmis ve erba‘înEvsâf-ı alay-ı sânî Nîl kesimi
EÇS X Y150a
Bu Ümmü'l-kıyâs'da mâh-ı Temmûz'un (---) Tût günü nokta düşünce paşa çavuşlar kethudâsına ve müteferrikabaşıya ve tercümân ağaya ve yedi bölük ağalarına ve sâ’ir iş erlerine tenbîh ü te’kîd olunup;
EÇS X Y150a
"İnşâallâh seksen dörd günden sonra Nîl kesimi ederiz. Cümle a‘yân-ı Mısır kânûn-ı kadîm üzre hâzır olsunlar. Bir azîm şâdumânlı Nîl kesimi olsun" deyü paşa tenbîh edince azametullâh Mısır halkına sürûr [u] şâdumân etmeğe bahâne gerek. Der ceng-i evvel Eski Mısır'da yüz, iki yüz, beş yüz guruşa kirâ ile hâneler dutarlar. Ve Bulak ve Reşîd ve Circe'den niçe bin pâre gemilere mukaddem târîh ile yüzer ikişer yüz guruş büyük cerimlere kirâ verirler. Herkes gemileri ve hânelerini niçe bin bî-hisâb kanâdîller ile ziynet etmeğe başlayup şâhnişîn ve revzenleri münakkaş edüp der-i dîvârların beyâz kirec sıvayup Eski Mısır Ümmü Dünyâ'sın nev-arûs-ı dünyâ ederler.
EÇS X Y150a–Y150b
Andan cemî‘i ümenâ ve mültezimîn ve keşşâf ve mîrimîrân ve ümerâ-yı Mısır ve'l-hâsıl kânûn-ı kadîm-i teşrîfât üzre cümle a‘yân paşaya hedâyâların hâzır ederler. Ve paşa ağalarından bir ağa Nîl kesimi olacak halîci tathîr etmeğe me’mûr olup beş on bin ummâl ve ırgat ve curâfa sığırları ile halîci kırk elli günde on kîse masrûf olup Y 150b pâk ü pâkîze ederler. On bin para ağaya ücret-i kadem verirler. İki kîse masrûf kurâlardan ve her hâne sâhiblerinden hâsıl olup paşa kethudâsına iki kîse ve paşaya beş kîse olur.
EÇS X Y150b
Ve zamân-ı Hısaylem Melik Kıbtî'de bu halîc fi's-sayf ve'ş-şitâda cereyân edüp cümle ehl-i Mısır andan def‘-i atşân ederlermiş. Ve zemîni serâpâ ruhâm döşeli imiş. Hâlâ mürûr-ı eyyâm ile tıyn [u] türâb ile memlû olup altı ay kurur, altı ay Nîl kesiminden sonra cereyân eder.
EÇS X Y150b
Bu halîci tathîr Q 214a eden ağaya külfe ve on bin para ücret-i kademin verüp itmâm olunca Bâb-ı Nâsır mahkemesinde sicille kayd olup mezkûr ağa yedine hüccet-i şer‘iyye alup paşaya verüp artık Nîl kesimi alayları tedârikleri görülür. Ve bu mahallerde Nîl-i mübârek dahi on altı ve on yedi zirâ‘ olduğu mahaldir kim Nîl kesimi olacak yerde Ebü'l-mencâ cisri vardır, halîci tathîr eden ağa mezkûr cisir dibinde Nîl cereyân etmesin deyü bir toprak bend alıkor, ol bend üzre şehir subaşısının bir büyük müzeyyen ü münakkaş kayığı toprak üzre âmâde durur. Ve muhtesib ağası bu mahalde iki bin kelle sükker-i mî‘âd ve iki bin katr-ı nebât ve niçe bin batman meyve ve yetmiş seksen deve yükü beyâz hâs ekmek dağlar gibi yığılır. Ve me’kûlât [u] meşrûbâtın envâ‘ın Hudâ bilür. Bunları muhtesib ağa cümle paşa kîsesinden âmâde eder. Ve subaşı altı yedi yüz tevâbi‘iyle bu me’kûlât [u] meşrûbâtları muhâfaza eder.
EÇS X Y150b
Ve bu Nîl kesimi olacak mahalden tâ Bulağ'a varınca bir sâ‘at yerdir. Ve karşu Ravza adası dahi hem-çünân bir sâ‘at yerdir. Bu iki tarafda leb-i Nîl'de aslâ iğne bırağacak yer yokdur, cümle kat-ender-kat hayme ve hargâh-ı mu‘teberât çetr-i mülemma‘lar ve matbah u kilârâtdır kim iki tarafı âdem deryâsıdır. Nîl kesiminden beş altı gün mukaddem yer dutup âmâde olurlar.
EÇS X Y150b–Y151a
Ve şehr-i Bulak Sebtiyye'sinde paşa kethudâsının ve şehir havâlesi ve dîvân efendisi ve kapucular kethudâsının ve risâle ağası ve gümrük emîninin ve anbâr emîni ve nâzırın gûnâ-gûn müzeyyen akabeleri ve Mısır'ın yigirmi aded ümerâların ve yedi bölük ağalarının ve Çerkes beğlerinin ve kadıasker ve nakîbü'l-eşrâfın ve rûznâmeci ve defterdâr ve kapudanın ve'l-hâsıl Mısır a‘yân [u] eşrâfının bin bin iki yüz pâre akabe ve firkate ve kayıklar ve cerimler ve kayasalar ve sandalları atlas [u] dîbâ ve şîb P 211b ü zerbâft ve kâmhâ ve dârâyî vâlây kâlây ile cümle gemiler zer-ender-zer zerbâflara müstağrak edüp elvân elvân zerdûz bayraklar ve filandıra ve sancağ u tuğlar zeyn ederler. Ve'l-hâsıl geminin Y 151a bir alat reseni tehî değildir, cümle tezyîn olunmuşdur. Ve cümle gemilerin enderûn [u] bîrûnu âlât-ı silâh-ı mütenevvi‘a ile müzeyyen ederler kim gûyâ cenge âmâdedirler. Ol gün ol kadar gemi müzeyyen olur kim Sebtiyye kasrından ve Bulak'dan ve kasr-ı Ayn'dan ve Eski Mısır'dan tâ Kadem-i Nebî'ye varıncaya dak üç sâ‘at yerdir, Nîl'in yüzü keştî ile mâl-â-mâl olup gûyâ bir lâlezâr hıyâbân gemi ormanıdır. Beri tarafdan bir âdem karşu tarafa gemiden gemiye pertâb ederek ubûr etmek mümkündür, tâ bu mertebe izdihâm olur. Ve cemî‘i ahâlî-i Mısır Nîl kesimine âmâde oldukların paşa istimâ‘ edüp alaylar yürümeğe başlar.
EÇS X Y151a
Evsâf-ı alay-ı Nîl kesimi
EÇS X Y151a
Bu alay dahi bâlâda paşanın alay ile Mısır'a girdiği gibidir, ammâ bu alayda ulemâ ve sulehâ ve şürefâ ve tavâşî ağavâtlar vardır. İbtidâ alay yürümezden evvel sabâhdan yâhûd bir iki gün mukaddem Mısır'ın a‘yân [u] eşrâfı ve pîr [ü] cüvânı ve merd [ü] nisvânı dükkânlar dutup yollar üzre iç kal‘adan tâ Bulağ'a varınca kat-ender-kat iki sâ‘at yer âdem deryâsı gibi pür olup paşanın gelmesine muntazır olurlar.
EÇS X Y151a
İbtidâ alay başında subaşı iki yüz eli nobutlu kavvâsiyle ve on nefer cellâdları ile yolları tathîr edüp ve izdihâmı açarak ubûr eder.
EÇS X Y151a
{Ardı sıra üç yüz altmış tarîkın meşâyihleri niçe bin alemlerle deff ü kudümlerin çalup tevhîd-i sultânî ederek ubûr ederler.}
EÇS X Y151a
Ardı sıra cemî‘i e’imme ve hutebâ örf-i izâfetleri ile mevc mevc ubûr ederler.
EÇS X Y151a
Anların ardı sıra niçe bin meşâyih-i kirâm anlardan sonra mezâhib-i erba‘a ulemâları mülebbes siyâbları ile fevc fevc ubûr ederler.
EÇS X Y151a
Andan sonra Mısır içinde iki yüz altmış aded beş yüz akçe mevleviyyet pâyesiyle harîr saçaklı taşıyan mollâlar atbaşı berâber ve Şâfi‘î ve Mâlikî ve Hanbelî müftîleri ve İmâm-ı A‘zam mezhebi şeyhülislâmı Boluvî Mustafâ Efendi ile Kadıasker efendi ubûr eder.
EÇS X Y151a
Anlardan sonra alay-ı sâdât-ı kirâm-ı Mısır içinde kırk altı bin sâdât-ı kirâmın mülebbesçeleri ileriye süvâr olup ubûr ederler.
EÇS X Y151a
En nihâyetinde Nakîbü'l-eşrâf Burhâneddîn Efendi Hazret-i Risâlet-penâh'ın yeşil alemi dibinde âdâb vakâr ile cânibeyne selâm vererek ubûr eder. Andan,
EÇS X Y151a
Alay-ı çavuşân: Başlarında mücevvezeler üzre ikişer ablak ve atlarının başında birer ablak ve kırmızı şalvâr ve ellerinde gûnâ-gûn bozdoğan bulkur kusduranları ile muta‘azzımâne ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y151a
Alay-ı gönüllüyân: Ellerinde sipâh bayrakları ve küheylân atları ve çifte köçekleri ve kırmızı şalvârları ile atbaşı berâber ağaları köslerin çalarak ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y151a–Y151b
Alay-ı tüfengciyân: Bunlar Y 151b dahi sipâh-misâl bayrakları ve kırmızı şalvârları ve küheylân atlar üzre çifte köçekleri zırh zireh-külâha müstağrak ağaları köslerin çalarak bayrakların açarak güzer ederler. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı müteferrikagân: Bunlar semmûr kürkleri ile beşer onar eli sırıklı köçekleri ellerinde sırıkları ile ağaları köslerin çalarak ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı Çerâkese: Bunlar dahi sipâh gibi kırmızı bayrak taşıyup enselerinde çifte köçekleri ile ağaları köslerin çalarak ubûr ederler. Andan kırk elli,
EÇS X Y151b
Çerâkese beğleri alayı: Bunlar gûyâ Mısır beğleri gibi gâyet muhteşem ubûr ederler, kösleri yokdur. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı azebistân: Beş bin kâmil piyâde asker add olunur, ammâ bu Nîl kesimi alayında on bin piyâde eli çatal fitilli beli kılıçlı dalyan tüfengli şehbâz çifte çifte yiğitler ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı Yeniçeriyân: Sekiz bin add olunur, ammâ ol gün yigirmi bin tokmak tüfengli pür-silâh kaplan postlu zerdûz üsküflü yeniçeri alayı ubûr eder. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı ağavât-ı paşa: İbtidâ iki yüz küheylân atlı beli sadaklı eli şıdaklı Tatar yaraklı yiğitler çifte ubûr eder. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı gönüllüyân: Dörd yüz kaplan postlu yelken takyeli ve Sâlihli tâclı şâhîn cığalı çifte köçekli gönüllü şehbâzları güzer eder. Bunların ardı sıra,
EÇS X Y151b
Alay-ı deli: Bunlar dahi elinde kosdancalarında kurd postları sarılmış, avuçlarında elvân filandıralar ve başlarında semmûr tâclar üzre turna telleri ve zağanos ve şâhin telleri ve atlarının başında ablaklar ve Hasenî Hüseynî Tuna geçidi kınâlar ve yancık ve bahrî hotas ve altı pâre âlât-ı yancık ile atları ve beşer onar köçekleri müzeyyen ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı mehterân-ı hayme: Ellerinde mızrakları ile güzer ederler. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı çâşnigîrân: Bunlar dahi küheylân atlar üzre ellerinde kargı sırıklar ve sipâh bayraklarıyla ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı taşra kilârcıyân: Bunlar dahi bayrakları ile ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı sarrâcân-ı hâssa: Bunlar dahi pür-silâh ellerinde sırıkları ve avuçlarında bayrakları ile ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y151b
Alay-ı müteferrikagân: Bunlar dahi küheylân atlar üzre bayraklı sırıklar ile ve birer ikişer köçek ile ubûr ederler. Bu Mısır paşasında sekbân sarıca bayrakları olmaz, cümlesi müteferrika ve çâşnigîr ve kilârcı bayraklarına girirler. Andan,
EÇS X Y151b–Y152a
Alay-ı vâcibü'r-re‘âyâ ağalar: Muhteşemâna küheylân atlar üzre enselerinde beşer onar kargı sırıklı ve zırhlı köçekler ile ubûr Y 152a ederler. Andan,