İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y187a
Alay-ı çâşnigîrân: Bunlar dahi bayraklarıyla ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y187a
Alay-ı dış kilârcı: Bunlar dahi bayraklarıyla ubûr ederler, ammâ bunlar müsellah ve mükemmel ağa yollu âdemlerdir. Andan,
EÇS X Y187a
Alay-ı mehterân-ı hayme: Cümle beyâz bayrakları ve kantâr sırıkları ile müzeyyen ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y187a
Alay-ı sarrâcân-ı gılmân-ı hâssa: Bunlar dahi pür-silâh küheylân atlar üzre ellerinde beyâz bayraklar ile ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y187a
Alay-ı müteferrikagân: Bunlar dahi küheylân atlar üzre ellerinde kırmızı bayraklar ve çifte köçekler ile ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y187a
Alay-ı vâcibü'r-re‘âyâ ağaları: Cümle köçekleri zırh u zireh-külâhlı ve elleri kargı sırıklar üzre sarı bayraklar ile ubûr ederler. Ammâ bunlar mükellef ve mükemmel ağalardır. Andan,
EÇS X Y187a
Alay-ı kapucubaşılar: Bunlar dahi semmûr kürklere ve cebe vü cevşene müstağrak olup enselerinde yigirmişer otuzar eli kargılı tâze cüvân ser kaplanlar ile ubûr ederler. Ammâ bu kapucubaşılar gedik sâhibleri olmağile ileri giderler.
EÇS X Y187a
Andan paşa ağavâtları alayı tamâm olup Mısır alayı yürümeğe başlar. Evvelâ,
EÇS X Y187a
Alay-ı çavuşân: Mükellef ü mükemmel semmûr libâslar ile mülebbes olup mücevvezeler üzre ikişer ablak ve atları başında birer ablak teller ile ubûr ederler. Ammâ bunların enselerinde köçekler yokdur, anların huddâmları alaylarda kânûn-ı Selîm Hân üzre kavvâslardır. Andan,
EÇS X Y187a–Y187b
Alay-ı sipâhiyân: Bunlar yeşil bayrakları ile mükellef ü müzeyyen kırmızı şalvârları ile enselerinde eli kargı sırıklı çifte köçekleri ile yanyana rikâb rikâba atbaşı berâber ubûr ederler. Ve bunların yüz nefer çorbacıları ikişer ikişer ubûr ederler, ammâ ellerinde sırıkları yokdur, sırıkların önleri sıra kavvâsları direfş-i Kâviyânî alemi gibi diküp Y 187b götürür. Bu ağavâtların çorbacı oldukları andan ma‘lûmdur. Ve herbirinin ardında onar yigirmişer âhenpûş silâhdâr ve kafâdâr mahbûb köçekleri vardır.
EÇS X Y187b
Andan bu tâ’ifenin iki yüz nefer çavuşları mücevvezeleri ile ubûr ederler. Ellerinde topuzları ve enselerinde köçekleri yokdur, zîrâ bunlar sipâh tâ’ifesinin bölük çavuşlarıdır.
EÇS X Y187b
Bunlardan sonra iki sipâh kethudâları ve huddâmları pür-silâh sırıklar ile ubûr eder.
EÇS X Y187b
Andan küttâbları çifte köçekleri ile ubûr ederler. Andan,
EÇS X Y187b
Sipâh ağası: Önünde iki kılıçdâriyle ve cânib-i erba‘asında kırk elli piyâde kavvâsıyla ve ensesinde gûnâ-gûn akmişe-i fâhireye müstağrak eli kargı sırıklı yeşil bayraklar ile kırk elli pür-silâh hâmpâ kafâdâr silihdârlar ile dörder kat kös-i hakânîlerine darblar urarak güzer ederler, ve's-selâm. Andan yine bunlara mânend,
EÇS X Y187b
Alay-ı sipâh-ı tüfengciyân: Bâlâda tahrîr olunan sipâh askeri gibi kethudâ ve küttâbları ve ağaları ile köslerin çalarak ubûr ederler, ammâ bunların anlardan farkı şoldur kim ellerinde bayrakları sarıdır. Andan,
EÇS X Y187b
Alay-ı sipâh-ı gönüllüyân: Bunlar dahi bâlâdaki gibi rikâb rikâba pür-silâh kırmızı şalvârları ile çavuşları ve kethudâları ve küttâbları ve ağavâtları ile köslerin döğerek atbaşı berâber ubûr ederler. Ammâ bunlar cümle kırmızı bayrak taşırlar, öbür askerden farkları şoldur. Andan,
EÇS X Y187b
Alay-ı Çerkezân: Bunlar da bâlâda tahrîr olunan kâ’ideleri üzre güzer ederler. Bunlar dahi kırmızı bayrak taşırlar. Andan,
EÇS X Y187b
Alay-ı müteferrikagân: Bunlar Mısır'ın a‘yân-ı kibârları muhteşem ve mülebbes ü müzeyyen askeridir. Kafâlarında onar, on beşer yigirmişer müzeyyen ü müsellah serâpâ katîfe anterîli ve sâfî kırmızı şalvârlı köçekleri ellerinde sâde kargı sırıklı huddâmlar ile âheste âheste güzer ederler. Andan,
EÇS X Y187b
Alay-ı Çerâkize beğleri: Müsellah u mülebbes ü mücevher eğerli atlar ile başlarında perîşânî destâr ile herbirinin enselerinde kantâr sırıklı atlas ve katîfeye müstağrak kırkar ellişer müstesnâ mahbûb köçekler ubûr ederler. Lâkin bayrağ u sancağ u kösleri yokdur, hemân sâde güzer ederler. Andan,
EÇS X Y187b–Y188a
Alay-ı ümerâ-yı Mısır: Cümle bunlar semmûr kürklere müstağrak olup başlarında perîşânî destârlar ile önlerinde dörder şâtırları beyâz sarıkları ve pâk atlas hil‘atleri ve ellerinde teber-i müslimî ve beğlerin yanlarında kırkar ellişer kavvâsları ve enselerinde yüzer yüz ellişer zer-ender-zer ile müzeyyen olmuş eli sırıklı iç ağaları ki herbiri pür-silâh Sâm-ı Nerîmân'dan nişân verir, hâl-i Hâşimî-nişân şânlı mahbûbân atlı köçekler ile revâne olurlar. Ammâ bayrağ u sancağ u kösleri yokdur. Andan, Y 188a
EÇS X Y188a
Alay-ı kapucubaşıyân merâtib sâhibleri: Bunlar paşanın emekdârlarından yâr-ı kadîmleri ve nedîm-i hâsları olmak ile bunlara birer ağalık va‘de olunup paşaya karîb semmûr kürkler ile muhteşemâne başlarında perîşânî destârlar ile ikişer ikişer atbaşları berâber ubûr ederler. Lâkin yedekleri ve iç ağaları ileride sâde kapucubaşı ağalar ile pür-silâh giderler. Ancak bunlar onar yigirmişer pâk çukadâr ve sarrâclar ile atbaşı berâber ubûr ederler. Bunlar yigirmi yedi kapucubaşılardır kim mansıbları bunlardır kim zikr olunur.
EÇS X Y188a
Evvelâ cümleden serdâr müsellimlik ile gelen şehir havâlesi olur. Sağ vezîr kethudâ ve sol vezîr şehir havâlesi pâye (---) sindedir.
EÇS X Y188a
Ve risâliye ağası ve anbâr emîni ve beytü'l-mâl emîni ve arpa emîni ve hasîl-harc ve vekîlharc ve Süveys ağası ve Dimyât ağası [[(---) (---)]] ve havâle kâtibi ve küçük [[(---) (---)]] Q 228a P 225a ve Reşîd ağası ve İskenderiyye ağası ve Menzile ağası ve emîrâhûr ve Bulak gümrük emîni ve darbhâne emîni ve darbhâne nâzırı ve mukâbeleci ve küçük rûznâmeci ve defter emîni ve selâm çavuşu ve başkapucubaşı ve Benî Seyf ağası ve Minye ağası ve Manfalût ağası ve Circe ağası ve kapucular bölükbaşısı ve kapucular kethudâsı.
EÇS X Y188a
Bu yigirmi yedi ağalar cümle perîşânîler ile ve semmûr üst hil‘atler ile ikişer ikişer ubûr ederler.
EÇS X Y188a
Bunlardan sonra tuğlar ve ortasında alay bayrağı.
EÇS X Y188a
Andan tokuz aded yedekler kim herbiri la‘l, cevâhir, zümürrüd ve elmâs ve la‘l-i Bedahşân'a gark olmuş cümle altun zencîrli ve murassa‘ eğerli ve incü dikme abâyîli küheylân atlardır kim herbiri birer Rûm harâcı değer yedeklerdir. Ve bu sâfinâtü'l-ciyâd misilli yedekleri keşân-ber-keşân yedekciler çeküp anlar dahi mülebbes ve başlarında mücevvezeler ve kırmızı şalvârlar ve ayaklarında Çerkezî fillarlar ile esb-i tâzîleri arz-ı kâlâ ederek ubûr ederler.
EÇS X Y188a
Andan imrahor ağa ile kapucular bölükbaşı {perîşânî geyerler ve} piyâde ubûr ederler.
EÇS X Y188a
Ve imâm efendi ve mü’ezzin efendi pâk u pâkîze ve mülebbes, ammâ huddâmları piyâde ubûr ederler.
EÇS X Y188a
Ve kapucular kethudâsı ve selâm ağası küheylân atlar üzre tevâbi‘leri piyâde ubûr ederler. Bunlar dahi perîşânî destâr geyerler.
EÇS X Y188a–Y188b
Bunlardan sonra Mısır'ın alay-ı asâkir-i azebistân bayrakları yürür, kırmızı zerdûz bayraklardır. İbtidâları küçük tâze oğulları, ardı sıra kâmilleri, dahi ardları sıra fitoz yiğitleri, dahi ardları sıra yaya dayıları ve odabaşıları, cümle âlât-ı harbe müstağrak kaplan postlu ve altun kalkanlı gâzîlerdir kim başlarında şâhin cığalı ve turna telli bir gûne turfe şeb-külâhlı ve kırkar ellişer dirhem badaluçka top-misâl tüfengli müsellah u müzeyyen askerdir. Yüzer Y 188b adımda bir du‘âcıları gülbâng-i Muhammedî çeküp cümle guzât-ı müslimîn sadâ-yı Allâh Allâh'a rehâ buldurup Mısır içi sadâ-yı Allâh Allâh ile leb-ber-leb olup bu tertîb üzre ubûr ederler, ammâ tabl [u] kösleri yokdur.
EÇS X Y188b
Bunların çavuşları ve dib bayrakları ubûr edüp andan alay-ı yeniçeriyân: İbtidâ bunların dahi köçekleri ve yanakları gül çiçekleri gibi piyâde yürümeden verd-i handân olmuş cânânları hande ederek güzer ederler.
EÇS X Y188b
Andan dalyan vasleler ubûr eder.
EÇS X Y188b
Andan dayılar ubûr edüp niçesi kart yiğitlerdir, herbiri yetmişer seksener dirhem dalyan tüfeng çekerler, bu kadar ağır silâh ile piyâde ceyrân gibi seğirdirler. Bunlar cümle gûnâ-gûn çuka sefer dolamaları geyerler ve serlerinde cümle gûnâ-gûn destâr sararlar.
EÇS X Y188b
Andan baba dayılar geçmeğe başlar, cümle gümüş yüklük zerdûz üsküf keçe ile ubûr ederler.
EÇS X Y188b
Andan koca babalar cümle kaplan postlu ve başları turna telli babalar ubûr ederler.
EÇS X Y188b
Andan eski mütekâ‘id odabaşılar pür-silâh olup ketiflerinde altun yaldızlı kalkanlar ile âdâb üzre kırkar ellişer dirhem tüfengler ile ubûr eder.
EÇS X Y188b
Andan ihtiyârlar âheste âheste cümle asker mevc mevc, fevc ü fevc, alay alay, saf saf, gürûh gürûh gitdükçe ortalarında siyâh dolamalı alay çavuşu ve kapucuları ve sakkâları bile ubûr eder.
EÇS X Y188b
Ve yüz adımda bir du‘âcı gülbâng-i Nebî çeküp cümle asker cân [u] dilden Allâh Allâh dediklerinde zemîn [ü] âsumân dir dir ditreyüp âdeme bir dehşet gelir. Her bir bahâdırân, dilâverân, cüvânân ve tüvânâ ve zeberdest yiğitler çifte çifte ceyrân-misâl sekerek ve gülbâng-i Nebî çekerek tâvûs-ı İrem gibi reftâr ederek gâyet mü’eddebâne ubûr ederler. Kim kâdirdir kim bir bâm u dam ve pençereye bakup söz ata, ol dem anı dembeste edüp dil ta‘zîri ederler.
EÇS X Y188b
Ve bu asker âl-i Osmân askerinde bir güzîde cüyûş-i müslimîndir ve gâyet çok askerdir. Zîrâ cümle topcuyân ve cebeciyân ve fişekciyân ve top arabacıyân ve kal‘a mehterân, cümle bu mezkûrûnlar yeniçeri alayı içinde ubûr ederler. Cümle 7238 aded asker-i nâmdârdır, ammâ yigirmi bin asker kadar şöhretleri vardır. Ammâ bunların dahi tabl [u] kösleri yokdur, hemân cümlesi piyâde ubûr edüp büyük bayrakları geçüp alayları tamâm olur. Ammâ bir serdâr ile iki yüz üç yüz yiğit sefere gitse kös çalarlar.
EÇS X Y188b–Y189a
Ve bu piyâde yeniçeri askeri dahi geçüp yeniçeri ağası ve azebler ağası alayı yürür. İbtidâ azebler çorbacıları küheylân atlar üzre semmûr libâçeler ile ve önlerinde cıdaları ile ve enselerinde cümle kırmızı şalvârlı ve kantâr Y 189a sırıklı gılmânlar ile ubûr eder.