Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y199b

Andan niçe bin sâdâtât (---) (---) (---) (---) (---) eddin hazretleri Hazret-i Risâlet-penâh'ın alem-i şerîfiyle kendü alayları ile gelüp kadıasker hazretleri [[(---) (---)]] Q 232b P 229b ve meşâyihân ve e’imme ve hutebâ ve şeyh Bekrîler ve sâdâtlar alay alay gelüp paşa çetrinde nüzûl edüp kadıasker sırasında meks ederler.

EÇS X Y199b

Andan yedi bölük askeri ile Kara Meydân hınc-â-hınc olup bin ayak bir ayak üzre ber-karâr dururlar. Andan,

EÇS X Y199b

Alay-ı emîr-i hac paşa

EÇS X Y199b

Gerçi Mısır ümerâlarındandır, ammâ iki tuğlu mîrimîrândır. Çöl Urbânı bu emîrü'l-hacca sultânü'l-ber derler. Taraf-ı pâdişâhîden masârıfıyçün otuz altı kîse ihsân olunur.

EÇS X Y199b–Y200a

Ve emîr-i haclara mahsûs ma‘mûr kurâları vardır, kırk kîse dahi kurâlarından hâsıl olur. Ve dîvân-ı Mısır'dan Y 200a on iki kîse sâlyâne ulûfesi vardır.

EÇS X Y200a

Hakîkatü'l-hâl Mısır emîrü'l-haccı azîm dârâta mâlikdir. Hattâ kethudâsı Mısır sultânı gibi mücevvezesi üzre bir otağa sorguc sokar, zîrâ vekîl-i sultândır. Ve mîrîden iki yüz deve verirler. Ve bin deve dahi kendü mâlıyla alup kifâyet etmeyüp dostları imdâd edüp beş yüz deve dahi hâsıl eder. Cümle iki bin deveye mâlikdir, zîrâ cümle Mısır huccâcı kendüye muhtâcdır.

EÇS X Y200a

Ve yedi bölükden beş yüz kul ciddâvî asker verirler, nısfı Süveys deryâsıyla Cidde'ye ma‘ûnetlerin götürürler, nısfı emîr-i hac ile gidüp serdârlar ile bir sene muhâfaza edüp Mekke'de kalırlar. Ve beş yüz kul dahi Yetmişli ta‘bîr ederler, anlar dahi emîr-i hac ile gidüp gelirler.

EÇS X Y200a

Ve emîrü'l-hac bu kadar alay ile mehterhânesin çalarak nümâyân olunca Kara Meydân içinde olan deryâ-misâl asker iki şak olup bir tarafa azebistân ve yeniçeriyân dizilüp selâma durur ve bir tarafa yedi bölük atlı sipâhiyânı kat-ender-kat zer-ender-zer olup pür-silâh esb-i hor hor üzre cıdaları ellerinde emîr-i hac selâmına muntazır olup emîrü'l-hac dahi alay ile bu iki askerin miyânından güzer ederek iki cânibine selâm verüp mehterhânesin döğerek paşanın otağında nüzûl edüp cümle emîrânın üzerlerine tasaddur edüp karâr eder.

EÇS X Y200a

Andan alay topların meydân-ı mahabbete getirüp bir hırmen cirminde meydân edüp alem-i Resûlullâh'ı deve üzre ve mahmel-i şerîfi dahi deve üzre ol meydânda deverân etdirirler. Andan paşaya,

EÇS X Y200a

"Emîr-i hac geldi ve cümle asker alayile seyre muntazırlardır" deyince paşa dahi alaya binüp ibtidâ vâcibü'r-re‘âyâ ağaları piyâde ve kapucubaşılar birer at üzre birer ikişer hizmetkârları ve perîşânî destârları ile ve selâm çavuşu ve kapucular kethudâsı ve tercümânbaşı ve müteferrikabaşı ve çavuşlar kethudâsı atlar üzre, andan paşa semmûr hil‘at ve selîmîsiyle ve enselerinde silihdâr ve çukadâr üsküfleri ve şalvârları ile ve yigirmi dörd mertebe sâhibi iç ağaları atlar üzre birer kılıclar ile Kara Meydân'da çetr-i mülemma‘a nüzûl edüp cümle çavuşân alkışlayup paşa yerinde karâr edince ibtidâ emîr-i hac dest-bûs edüp yerinde karâr eder. Ba‘de'lletî ve'l-letâ esnâ-yı kelâmda paşa emîr-i haccı, cümle a‘yân-ı Mısır içre huzûruna da‘vet edüp,

EÇS X Y200a

"Cümle masrûfâtın ve cümle yollar üzerinde olan direk şeyhleri surrelerin ve cümle Mekke-i mükerreme masârıf-ı şürefâ surresin ve sâ’ir masrûfâtları ve mühimmâtın cümle benden aldın, kabûl ettin mi?" deyü paşa su’âl edince emîrü'l-hac,

EÇS X Y200a

"Aldım, kabz etdim, bir cübbe ve bir habbe kalmadı" deyince paşa,

EÇS X Y200a–Y200b

"Monlâ efendi yazın" deyü fermân Y 200b edüp ol mahalde sicille kayd ederler. Andan paşa hacca me’mûr olan serdârlara ve çavuşlara dahi,

EÇS X Y200b

"Cümle mühimmât u levâzımât [ve] me’kûlât u meşrûbâtlarınızı ve şütür ü katârlarınız ve birer sene pîşin ulûfeleriniz alup kabz ettiniz mi?" deyü üç kerre su’âl edüp anlar dahi,

EÇS X Y200b

"Aldık, kabz etdik" dediklerinde paşa,

EÇS X Y200b

"şâhid olun" deyüp sicille kayd olunur.

EÇS X Y200b

Ba‘dehu emîr-i hacca bir hil‘at-ı zeri, eğer emîr-i hac paşanın katında mu‘azzez ise bir semmûr kürk geydirir.

EÇS X Y200b

Andan kethudâsına ve dîvdârına ve yedi bölük serdârlarına ve alemdâra ve mahfil çavuşuna ve mahmel kadısına ve mahmel imâmına ve mü’ezzinâna ve paşa ağalarından beytü'l-mâl ağasına ve kâtibine, ve'l-hâsıl bu alayda kâmil iki yüz on hil‘at-ı fâhire geyerler.

EÇS X Y200b

Andan paşa hazretleri bismillâhirrahmânirrahîm deyüp yerinden kalkup etek dermeyân kılup piyâde mest ile yürüyerek mahmel-i şerîf devesi yanına varup yüzün ve gözün mahmel-i şerîfe sürüp bismillâh deyüp devenin gümüş zencîrin eline alup birkaç kerre ol Kara Meydân'da deveyi devr etdirüp şütürbân-ı Resûlullâh olup hizmet eder. Ve cümle beğler dahi yalın ayak paşa ile bile gezdirüp asker içre bir gırîv ü feryâd kopup,

EÇS X Y200b

"şefâ‘at yâ Resûlullâh" feryâdı âsumâna peyveste olur. Paşayı bu hâlde deveci sûretinde gören cânlarda ağlamadık cân mı kalır?

EÇS X Y200b

Ba‘dehu paşa emîrü'l-hacca hitâb edüp eydir:

EÇS X Y200b

"Mekke ve Medîne pâdişâhı âl-i Osmân'dır kim hâdimü'l-Haremeyni'l-mükerremeyni'ş-şerîfeyndir. Ben anın bugünkü gün vekîliyim ve abd-i memlûküyüm. Vekâletim hasebiyle sana mahmel-i şerîfi teslîm etdim. Dîn-i mübîn uğuruna etek dermeyân edüp var kuvveti bâzûya getirüp huccâc-ı müslimîni sâlimîn ü gânimîn Allâh'a ısmarlayup sana tapşırdım. Mahmel-i şerîfi aldın mı?" der. Emîr-i hac dahi,

EÇS X Y200b

"Aldım, kabz etdim" deyü gümüş zencîri eline alduğı gibi paşa,

EÇS X Y200b

"şâhid olun" deyü sicille kayd ederler.

EÇS X Y200b

Andan paşa sâyebânında karâr edüp emîrü'l-hac mahmel-i şerîfi gezdirirken alaylar yürümeğe başlar. Bu mahalde olan huzzâr-ı meclis cümle şuhûdü'l-hâl sicilline kayd olunup bir azîm du‘â vü senâ ve gülbâng-i Muhammedî çekilüp alaylar çekilmeğe başlar. Emîr-i hac paşa ile vedâlaşup esb-i Hicâz'ına süvâr olup mahmel-i şerîfin licâmın eline alup azm-ı Hicâz eder.

EÇS X Y200b

İbtidâ alay-ı bârhâne-i huccâc ve emîrü'l-hac ubûr eder

EÇS X Y200b

Evvelâ niçe bin müzeyyen mahbûb tâvûsî develer şütürbânları ve akkâm meş‘alcileri ile ubûr ederler.

EÇS X Y200b

Andan Murâdiyye ve Mehemmediyye sahâbe develeri sular bezl ederek andan cebeciyân ve topcıyân ve azebân altı pâre şâhî toplar arabalar üzre ve cümle üç yüz asker ubûr eder.

EÇS X Y200b–Y201a

Andan emîr-i haccın cemî‘i bârhânesi Y 201a ve hayme vü hargâhı ve bâr [u] büngâhı ubûr eder.

EÇS X Y201a

Andan fukarâ develeri şeyhlerinin alemleri ile develeri üzre ubûr ederler.

EÇS X Y201a

Andan yetmiş seksen mahâfe develeri ki râh-ı hacda hasta kalan fukarâlar bindirirler, bunun emsâli niçe bârhâneler ubûr edüp andan alay-ı Mısır yürür.

EÇS X Y201a

İbtidâ alay-ı çavuşân andan gönüllüyân andan tüfeng-endâzân andan sipâhân andan müteferrikagân andan yedi bölük ağaları ve Çerâkese beğleri andan cümle Mısır beğleri ve andan alay-ı emîr-i hac rikâb rikâba pür-silâh ubûr ederler, ammâ eyle müzeyyen alay ile ubûr ederler kim midhatinde lisân kâsırdır.

EÇS X Y201a

Andan cemî‘i ulemâ ve sulehâ ve e’imme ve hutebâ ubûr ederler kim cümle örf-i izâfetleri ile muhteşemâne ubûr ederler.

EÇS X Y201a

Andan niçe bin yeşil destârlı Hasenî ve Hüseynî mülebbes ü müzeyyen küheylân atlar üzre cümle sâdât-ı kirâmlar licâm licâma berâber ubûr ederler.

EÇS X Y201a

Andan alem-i Resûlullâh dibinde nakîb efendi ve cümle (---) (---) (---) çavuşları önü sıra giderler. Bunları gören salavât getirirler. Bunlardan sonra emîr-i haccın yedekleri [[(---) (---) (---)]] ve paşa kethudâsı ile emîrü'l-hac başında mücevvezesi ile atbaşı berâber ubûr ederler. Paşa kethudâsının iç ağaları ardı emîrü'l-hac mehterhânesi ve kösleri (---) (---) (---) ardı sıra dahi ardı sıra paşa mehterhânesi ile dahi ardı sıra kethudâ tevâbi‘leri ubûr edüp [[(---) (---) (---)]] ahâlî-i Mısır mahmel-i şerîfin gelmesine müterakkıb olurlar.

EÇS X Y201a

Evsâf-ı alay-ı mahmel-i şerîf

EÇS X Y201a

Paşa (---) (---) (---) mahmel-i şerîfi emîr-i hacca alâ-mele‘i'n-nâs teslîm etdi, ammâ emîr-i hac Kara Meydân'dan taşra mahmel-i şerîfi çıkarınca Q 233a P 230a şeyh Merzûk-ı Kifâfî hazretleri tarîkının ser-çeşmesi şeyh Mustafâ Rûmî ile Seyyid Ahmed el-Bedevî meşâyihleri ve Burhânî tarîkında şeyh Rufâ‘î evlâdları emîr-i hacca sarılup cümle meşâyihûn emîr-i haccın elinden mahmel-i şerîfi alup devenin licâmın Merzûk-ı Kifâfî halîfesi şeyh Mustafâ çeker. Zîrâ cemî‘i meşâyihe ser-çeşme-i şeyhü'ş-şüyûhdur. Emîr-i hac mahmel-i şerîfi bu şeyh Mustafâ Rûmî'ye teslîm edüp alayile gider.

EÇS X Y201a

{Der beyân-ı ibtidâ sebeb-i alay-ı mahmel-i şerîf ve cümle esmâ-i meşâyih-i kibâr}

EÇS X Y201a

Ve bu mahmel-i şerîfi meşâyih götürmesinin aslı nedir deyü su’âl buyururlarsa ibtidâ bu mahmel-i şerîfi böyle ta‘zîm [ü] tekrîm ile Âdiliyye'ye alay-ı azîm ile götürmeği kânûn eden Çerâkize pâdişâhlarından Sultân el-Melik et-Tâhir Baybars kânûn etdükde Merzûk-ı Kifâfî hazretleri kibâr-ı kümmelînden ulu sultân imiş, anlar ol asırda hayâtda olup Tâhir Baybars elinden mahmel-i şerîfi alup şütürbânlık ederek,

EÇS X Y201a–Y201b

"Ene levîs ve ene levîsî ve keysî" deyüp feryâd ederek piyâde mahmel-i şerîfi Ka‘be-i şerîfe götürüp Y 201b Medîne-i münevvereye dâhil olup Ravza-i mutahharayı ziyâret edüp şebeke-i Resûlullâh'dan içeri girüp taşra çıkdıkda Merzûk-ı Kifâfî hazretlerinin başında bir murassa‘ ve mücevher deveci külâhı görürler.