İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y225b
Mesîregâh-ı anbâr-ı Yûsuf Nebî
EÇS X Y225b
Acîb ü garîb temâşâgâhdır. Ve,
EÇS X Y225b
Ârâmgâh-ı Ümmü'l-kıyâs
EÇS X Y225b
Bu dahi mufassal mevsûfdur. Andan yine bu cezîrede,
EÇS X Y225b
Safâgâh-ı bâğ-ı Ravza
EÇS X Y225b
Niçe mülûk eline girmiş bir lânedir. Sâhibleri âşiyânın terk edüp elden ele intikâl etmiş bir hıyâbân-u koyah içinde aşren fe-aşren bir havz-ı azîmin ortasında bir kasr-ı âlî, havuz içre mebnî olunmuş cisr ile ubûr olunur bir temâşâgâh su içre bir kasr-ı latîfdir. Ve kat-ender-kat müte‘addid hücreler ile ârâste vâcibü's-seyr bir teferrügâhdır. Andan,
EÇS X Y225b
Temâşâgâh-ı şikârgâh-ı Cebeleyn-i Heremeyn
EÇS X Y225b
Efvâh-ı nâsda Ehrâm dağı derler. Avâm mâbeyninde Fir‘avn dağları derler. Ammâ lisân-ı Kıbtîde Berâbî derler. Bi-kavli Târîh-i İbn Celâl ibtidâ bu Heremler dağların binâ eden Kâyin oğlu Hunûh oğlu Mahvîl oğlu Dermeşîl oğlu Berâb binâ etdiğiyçün bu dağlara Heremeyn-i Berâbî derler. Nîl'in cânib-i garbîsine vâki‘ olmuş iki büyük ve bir küçük dağlardır. Cânib-i erba‘ası ceyrân ve gâv-ı beyâbânî ve kurd ve hargûş makûlesi şikârlar bulunur. İnşâallâh aşağıda mahalliyle bânîsi ve ne içün binâ olunup mutalsam olundu, anı beyân ederiz, ve's-selâm. Ve,
EÇS X Y225b
Mesîregâh-ı çerâgâh-ı emîrâhûr
EÇS X Y225b
Bu Cîze hâkinde İnbaba hudûdlarına gelince sâfî çayır ve çemenzâr bir vâdîdir kim cümle ahâlî-i Mısır'ın ve Mısır vezîrinin cümle atları anda çayırlar bir ferah-fezâ-yı ahdaristândır. Ammâ Hudâyî değildir, amelîdir. Bersîm derler bir otdur, anı tohumdan ekdikleri gece bi-emrillâh sabâha dek iki parmak biter, üçüncü gün hayvânât otlamak mümkündür. Mısır'ın cümle atları anınla çayırlar. Rûm'un yonca ta‘bîr etdikleri misilli bir giyâhdır.
EÇS X Y225b–Y226a
Cümle Mısır'ın askerî tâ’ifesi ve paşa emîrâhûru anda hayme ve hargâhları ile kâmil üç ay atları anda çayırladup seyr ü safâ ve ayş u işret ederler, bir lâlezâr ve çemenzâr sahrâdır. Bunda Y 226a paşa imrahor[u] mutlak buyurdusuyla müstakil hâkimdir kim şakî ve harâmîlere aslâ emân vermeyüp katl eder.
EÇS X Y226a
Ve Habîroğlu'nun hudûdu olmak ile her gece bin küheylân atlı hayyâl Urbân gelüp paşanın ve gayrı askerî tâ’ifesinin atların muhâfaza etmeğe me’mûrlardır.
EÇS X Y226a
Ve emîrâhûr ağanın paşaya bir ziyâfet-i azîmi olup paşaya üç kîse ve üç tavâşî ve üç küheylân at biri mükellef bisâtlı ki mücevher rahtlı atdır. Paşa dahi ana bir semmûr hil‘at ihsân eder.
EÇS X Y226a
Ve paşa kethudâsına ve hazînedârına birer at keşîde eder. Sâ’ir ağavâtlara dahi hedâyâları mebzûldür. Zîrâ Mısır'ın imrahorluğu kethudâ ile avâyid [ü] fevâyid berâberdir. Mısır imrahorluğundan Şâm beğlerbeğisi olmak kânûndur. Senevî iki yüz kîse çayır satar. Ve iki yüz kîse sâ’ir tayârâtdan olur. Paşaya senevî iki bin at hedâyâlar gelür, ekalli mâ-yekûn her at başına birer çuka ve birer kumâş imrahora verilmesi mukarrerdir. Bundan kıyâs oluna kim Mısır imrahorunun mahsûlâtları ne mertebededir. Eğer efendisinin katında vaka‘ [u] vakârı dahi ziyâde ise kethudâ ile berâber kâr eder. Andan,
EÇS X Y226a
Teferrücgâh-ı kasr-ı Bü'l-ayn-ı Tâhir Baybars
EÇS X Y226a
Sâhil-i Nîl'de Q 242b âsitâne-i Bektaşiyândır. Âb [u] havâsı latîf bir seyrângâhdır. Bâlâda tekyeler evsâfında tahrîr olunmuşdur. Lâkin Kethudâ İbrâhîm Paşa bâğ-ı İreminin köşesine bir kasr-ı âlî inşâ eyledikde hakîrin bu ebyâtı ana târîhidir:
EÇS X Y226a
Du‘â edüp dedim ey Evliyâ bu kasra târîhin
EÇS X Y226a
Zemîn durdukca dursun bu mekân-ı âsumân-ârâ.
EÇS X Y226a
Sene 1082
EÇS X Y226a
Ve bu kasra muttasıl Abdurrahmân Paşa bir kasr-ı mahbûb dahi zam eyleyüp Zekî Halîl Efendi bu târîhi etmişdir:
EÇS X Y226a
{Zekî Dâ‘î dedi anın târîhinBuna Kasr-ı Cennet denilmek sezâ.Sene 1088
EÇS X Y226a
Târîh-i diğer:
EÇS X Y226a
Dürci seyr etdi dedi bu kasr-ı âlî târîhin
EÇS X Y226a
Bî-bedel ra‘nâ zehî} cây-ı müferrah dilküşâ.
EÇS X Y226a
Sene 1088
EÇS X Y226a
Ve Nîl kenârında kırk elli yerde dıraht-ı müntehâ cümmeyz dırahtları sâyesine mastabalar ya‘nî soffalar saydlar(?) sadûd(?) var kim her biri rûh-efzâ sâyedâr yerlerdir.
EÇS X Y226a
Ve mesîregâh-ı Topatan bâğçesi ve Acem bâğçesi ve Freng bâğçesi ve Bulak yolunda Ramazân Beğ bâğçesi ve sâhib-i ayâr Mehemmed Çelebi bâğçesi ve Hasan Beğ bâğçesi.
EÇS X Y226a
Ve bunların emsâli avâm u hâssaya kapuları meftûh yüz yetmiş bâğçeler vardır kim herbiri İremezâtü'l-imâd misilli gaytân ve ravza ve mesîregâhlardır. P 239b Ve,
EÇS X Y226a
Teferrücgâh-ı Cümmeyzü'l-Abd
EÇS X Y226a–Y226b
Şehir içinden cereyân eden halîcin taşra şimâlî tarafında halîcin iki cânibinde azîm cümmeyz ağaçlarıdır kim herbirin sâyesinde biner koyun sâyelenür birer ferah-fezâ yerdir. Ve herbiri Nîl üzre şâhalar salup koyah gölge olmuşdur kim aslâ âfitâbın te’sîri yokdur. Ve her dırahtın daldasında Y 226b ihvân-ı safâ ve ahibbân-ı bâ-vefâ ile sâz [u] söz faslın edüp Hüseyin Baykara zevkın ederler. Ve Bulak'da,
EÇS X Y226b
Mesîregâh-ı kasr-ı Sebtiyye
EÇS X Y226b
Sâhil-i Nîl'de kat-ender-kat kâ‘alar ve şâhnişînler ve müte‘addid hücreler ile ârâste paşalara ve ba‘zı a‘yânlara mahsûs ârâmgâhdır. Paşalar Âsitâne'den Mısır'a deryâdan gelse ve Ümmü'l-kıyâs'a Nîl kesimi alayın etse bu Sebtiyye kasrından alay ederler. Sultân (---) hayrâtıdır. {Tavanının etrâfında bânîsinin târîhi budur:
EÇS X Y226b
El-mu‘ızzü'l-kerîmü'l-âlî es-Seyyid Muhammed el-Bedevî ibn Ebü'l-Bekâ velede'l-Mu‘izzü'l-merhûm Seyyid Yahyâ el-Cî‘ânî sene 687.}
EÇS X Y226b
Andan,
EÇS X Y226b
Teferrücgâh-ı Rıdvân Beğ bâğçesi
EÇS X Y226b
Ana Rıdvâniyye derler. Bir bâğ-ı cinân ravza-i Rıdvân'dır, Mısır'da mânendi yokdur.
EÇS X Y226b
Andan Kantaratü'l-Leymûn hâricinde halîc-i Şeyh Bekrî kenârında, mesîregâh-ı Turunciyye. Andan,
EÇS X Y226b
Seyrângâh-ı Tophâne
EÇS X Y226b
Sultân Kayıtbay hacca gidüp gelince vezîri binâ etmişdir. Nazîri Mısır'da ve Medâyin'de yokdur. Evc-i âsumâna ser çekmiş bir kubbe-i nakş-ı bûkalemûn zâviyedir. Ve on iki taş kademe zemîninden âlîdir.
EÇS X Y226b
Ve bu kubbenin içinde olan der-i dîvârda sun‘-ı Hudâ ruhâmları ve zî-kıymet elvân elvân sommâkî ve yeşim ve harekânî ve yerekânî ve arakânî ve seng-i ferah ve balgamî ve ebrî taşları meğer Kudüs-i şerîfin Sahratullâh'ında ola. Ammâ bunda olan hatt-ı Kûfî ve musanna‘ Fahrî oymasına müşâbih gûnâ-gûn mermerler üzre olan şükûfeler ve Mısır bağlamaları ile müzeyyen cihân-ârâ bir ârâmgâhdır. Ve kubbe-i âlî-i sernigûnu içinde aslâ bir hâlî yer olmayup sihr-i i‘câz münakkaşdır kim Mânî ve Hassân ve Bihzâd u Erjeng ve Freng-i sâhib-reng kalemin çekmede âcizlerdir. Hakkâ ki evâyil-i a‘sârda acâyib üstâd-ı kâmiller var imiş.