İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y255b–Y256a
İklîm-i hâmis tûlu iki bin beş yüz elli fersahdır ve arzı yüz iki fersahdır. Ve bin kırk pâre Y 256a şehir var, yedi yüzü bender şehirdir. Ve otuz beş tağdır ve otuz vâdîsi vardır. Cânib-i şarkîsinde olan şehirler evvelâ Gûre ve Kânc ve Kâş ve Hârezm ve Tübbet ve Kûze ve Ermeniyye ve Buhârâ ve Semerkand ve Hocend ve Taşkend ve Gülkend ve Dikend ve Sincâb ve Kırmân ve Antaliyye ve Bahr-i Rûm'un garbında bilâd-ı Efrenc'in Nemse diyârında Budin ve Usturgon ve Seyyidvar ve Kanije ve Ustolni Belgrad ve Tata ve Papa ve Komaran ve Yanık ve Pojon ve Senmartin ve Pojab [Pojaga?] ve Peşpehil ve Beç ve Prag ve Lonçat ve Amıstırdam'da karâr edüp karşu cânibi cezîre-i İngilisdir. Dahi verâsı yedi bin mîl Yeni Dünyâ'dır. Ve,
EÇS X Y256a
İklîm-i sâdis şarkdan garba tûli iki bin üç yüz seksen fersahdır ve arzı toksan fersahdır. Ve otuz vâdî ve bin yetmiş şehirdir, yedi yüzü bender şehirdir. İbtidâsı sedd-i Ye’cûc u Me’cûc ve şimâlî Horâsân ve ba‘zı Hârezm ve Cac ve nevâhî-i Âzerbaycân ve Ermen ve Ahlât ve Rûmiyye-i kübrâ ve Endelüs'de karâr eder. Ve,
EÇS X Y256a
İklîm-i sâbi‘ maşrıkdan mağribe tûlu iki bin iki yüz altı fersah ve arzı yüz kırk fersah ve bin pâre şehirdir, ekseri vilâyet-i Fağfûr'da vâki‘ olmuşdur. Ve şehr-i Kozak ve Moğol u Boğol ve Maskov ve Deşt-i Kıpçak [ve] Tatar ve Kırım ve Kazak ve Leh ve Çeh ve Daniska ve İsfac ve Felemenk'de karâr edüp karşu cânibi cezîre-i İngilis'dir. Yedinci ve altıncı iklîm içinde bulunmuş bir cezîre-i azîmdir kim dâ’iren mâdâr cirmi sekiz bin mîldir. Krallarının tahtı Londura'dır. Sultân Ahmed asrında pederimiz Dervîş Mehemmed Zıllî varmışlardır, ammâ hakîr varmadım. Mukâbilinde Lonçat bender-i azîmine varmak olup karşu geçmek müyesser olmadı, Allâhümme yessir bi'l-hayr.
EÇS X Y256a
Ammâ bu İngilis cezîresinden büyük Mısır cezîresidir. Dâ’iren mâdâr on sekiz bin mîl cezîre-i kübrâdır. Rûy-ı arzda Cenâb-ı İzzet eyle bir cezîre halk etmemişdir. İçinde on beş mülûk sikke ve hutbe sâhibi pâdişâh ve yetmiş melik-i sâhib-mülûklar vardır. Ve içinde bin yetmiş pâre şehir vardır, yetmişi bender-i mu‘azzamalardır. İbtidâsı Sûdân ve Donkalâb ve Fes ü Merânkeş ve Kurtuba ve Tanca ve Cezâyir ve Tûnus ve Tarabulus ve İskenderiyye ve Reşîd ve Dimyât ve Mahalle-i Kebîr ve Ümmü Dünyâ şehr-i mahrûse-i Mısır hamâhallâhu ta‘âlâ. Bu cezîrelerde cümleden bu mu‘azzamdır, ammerehullâh.
EÇS X Y256a
Dârü'l-mülk-i Mısır üçüncü iklîmin vasatındadır. Arz-ı beledi 27 ve 30 dakîka ve atvel-i nehârı 14 sâ‘at ve 13 derîce ve 45 dakîka olur. Ve tûlu ND/54 NH/55. Sevâhil ve hâr vilâyetdir. Ve tâli‘-i nücûmîsi kevâkib-i Merîh sâ‘atinde binâ olunduğuyçün içinde dâ’imâ fitne vü fesâd ve ceng [ü] cidâl ve harb [ü] kıtâl eksik değildir. Ammâ tâli‘i gâyet kuvvetdedir kim dâ’imâ ganîmet üzredir.
EÇS X Y256a–Y256b
Ve bu Mısır içre bir sırr-ı Hudâ var, rû-yı Y 256b arzda zuhûrât-ı ilâhiyyeden rûz-merre ne vâki‘ olsa ol gün Mısır'ın efvâh-ı nâsında güftügû olur. Görürsün kim beş on günden sonra ol söylenen sözler zuhûr eder. Meselâ Kamaniçse bugün feth oldu, deyü bir haber şâyi‘ oldu, ba‘dehu kırk günden sonra Kamaniçse'den bir vezîr ağası sene 108(?) târîhinde fetihnâme haberin getirüp ol güftügû olan güne musâdif düştü.
EÇS X Y256b
Ve sene (---) mâh-ı (---) mâte'l-vezîr dediler, beyne'l-halk şâyi‘ oldu, yigirmi ikinci günde Köpürlüoğlu mevti haberi geldi.
EÇS X Y256b
Ve bir gün yine bir büdelâ zâhir olup vaka‘a'l-bâşâ, vaka‘a'l-bâşâ, ya‘nî paşa düşdü deyü nidâ edüp gezerdi, yedinci gün Defterdâr Ahmed Paşa'yı vezâretden düşürdüler. Ammâ bu te’sîr Mısır üzre müvekkil olan (---) nücûmun te’sîridir kim rû-yı arzda bir iş zuhûra gelmeden kırk gün evvel söylenir, ol nücûmun te’sîridir.
EÇS X Y256b
Ve bir dahi Mısır'a müvekkil olan ümenâ ve evtâd ve nücebâ ve nukabâ ve melâmiyyûn ve mecâzibûnların hizmetleri te’sîridir.
EÇS X Y256b
Ve bir dahi Mısır'ın cânib-i erba‘asında âsûde olan on iki Karâfe-i kübrâ sükkânlarında niçe kerre yüz bin kibâr-ı evliyâullâh ve niçe peygamberzâdeler belki peygamberler medfûndur. Ve niçe kerre yüz bin sulehâ-yı ümmetden meşâyih-i izâmlar medfûndur. Anların rûhâniyyetleri sebebiyle rûy-i arzda ne zuhûr etse kırk gün evvel Mısır'da söylenir. Zîrâ Mısır'ın hâlâ karâfeleri içre niçe bin kibâr-ı evliyâullâh künc-i vahdetde hâzırdırlar.
EÇS X Y256b
el-Faslu's-sâlis ve sittînMısır'ın karâfelerinde civâr-ı rahmete vâsıl olan selâtîn-i mâzî ve ulemâ ve meşâyih kadı ve kibâr-ı evliyânın Arapça emrine râzî olan Sahâbe-i kirâmın ve e’imme-i müctehidînin merâkıd-ı pür-envârların beyân eder
EÇS X Y256b
Evvelâ Mısır-ı Kâhire'nin cânib-i şarkîsinde şehre hâ’il Cebelü'l-Mukattam nâmıyla meşhûr-ı âfâk olan cebel ma‘bedhâne-i Hazret-i Mûsâ ve Hazret-i Hârûn ve Hazret-i Îsâ olmağile hakkında Hazret-i Risâlet-penâh'ın kelâm-ı dürer-bârlarından niçe hadîs-i sahîh vârid olup ümmetlerin Mısır fethine tergîb etmişlerdir. Ba‘de'l-feth Hazret-i Amr ibnü'l-Âs asrında on yedi bin Sahâbe-i kirâm Cebelü'l-Mukattam'ın zıllinde medfûn olunmuşlardır. Hâlâ efvâh-ı nâsda mezkûr cebel-i mübâreke Cûşî dağı derler. şems-i âlem-tâb kubbe-i felekden baş Q 254b P 251b gösterdikde mezkûr cebelin sâyesi tâ Nîl-i mübârek sâhilinde şehr-i Fustât ki hâlâ Mısır-ı Atîk'dir ol şehre cebel-i Cûşî'nin zıllı karâr bulur. şehr-i Fustât ile cebel-i Mukattam zıllinde medfûn olan ümmet-i Muhammed ehl-i cennetdir deyü râvîleri ile niçe hadîs-i sahîh vardır. Cebelü'l-Mukattam lafzı katm'dan me’hûzdur.
EÇS X Y256b
Ve hüve'l-kat‘ ve hüve ennehu lemmâ kâne munkatı‘u'ş-şecer ve'n-nebâtât sümmiye mukattamen.
EÇS X Y256b–Y257a
Bir rivâyetde Hazret-i Nûh evlâdlarından birinin ismi Mukattam Y 257a idi, ol cebelde sâkin olduğuyçün cebel-i Mukattam derler. Hulâsa-i kelâm hâlâ kibâr-ı evliyâullâhlar ile her gârı mâl-â-mâl bir cebel-i nûrdur.
EÇS X Y257a
Âlem-i seyâhatimizde ol cebel-i mübârekde ale't-tertîb ziyâret etdiğimiz kibâr-ı evliyâları ve müctehidîn ve meşâyih-i sulehâları ve selef mülûkların beyân eder
EÇS X Y257a
Evvelâ fâtih-i Mısır Ebû Abdullâh Amr ibnü'l-Âs bin Hâşim bin Sa‘îd bin Sa‘d bin Amr ibn Heyzum ibn Ka‘b ibn Luey ibn Gâlib ibn Fihr radıyallâhu anhümâ: Amr ibnü'l-Âs hazretleri nesl-i Resûlullâh'dandır. Hazret-i Resûl-i Hudâ kendülere Mısır'ın fethin tebşîr etmişlerdi. Ba‘dehu sene (---) târîhinde merhûm olup Cebelü'l-Mukattam dâmeninde medfûndur. Ve,
EÇS X Y257a
Kabr-i Ebû Nasrü'l-Gaffârî hazretleri: Sahâbe-i kirâmdandır. Hazret-i Risâlet huzûrunda Alî kemerin bağlayup icâzet verdi. Palântarların ya‘nî semercilerin pîri oldur. Ol dahi Hazret-i Alî izniyle Yûsuf Perendî'nin belin bağladı ve icâzet verdi. Semercilerin silsilesi anlara müntehîdir. Ammâ Ebû Nasr-ı Gaffârî yüz yetmiş sene mu‘ammer olup Sitti Nefîse hazretleri ile Mısır'a gelüp merhûm oldu, kabri Amr ibnü'l-Âs cenbinde âsûdedir. Sâhib-i Resûlullâh'dır. Ammâ ism-i şerîflerinde ihtilâf vardır, ba‘zılar Hümeyl demişler ve kîle Hamîl, ba‘zılar Ar‘ara demişler, ammâ meşhûru Ebû Nasrü'l-Gaffârî'dir, rahmetullâhi aleyh. Ve,
EÇS X Y257a
Kabr-i Hazret-i Abdullâh bin Hâris bin Hürrürrüşdî: Sâhib-i Resûl'dür. Emr-i azîm ziyâretdir. Ve,
EÇS X Y257a
Hazret-i Yûsuf karındaşı Hazret-i İbn Yâmen ibn Hazret-i Ya‘kûb ve dahi Hazret-i Yûsuf oğlu Hazret-i Efrâyim: Feyyûm'da müştak oldu. Hazret-i Sârım ibn Yehûdâ ibn Hazret-i Ya‘kûb aleyhi's-selâm. Ba‘zı tevârihâtda Hazret-i Yehûdâ'ya suhuf nâzil oldu, nebîdir, derler. Kabr-i Hâcer Ana, radıyallâhu anhâ.
EÇS X Y257a
Ve kabr-i Melik Reyyân. Ve kabr-i Azîz-i Mısır. Ve kabr-i Züleyhâ Nigârpâre. Bu cümlesi cebel-i Mukattam dâmeninde İbn Yâmen hazretleri kubbesinde medfûnlardır. Ziyâretgâh-ı hâss u âmdır. Andan,
EÇS X Y257a
Kabr-i Abdullâh bin Halâmetü's-selmâ: Sahâbe-i Resûl'dür.
EÇS X Y257a
Ve Cebel-i Mukattam üzre ziyâretgâh-ı mescid-i Hazret-i Mûsâ. Bu zâviyede Hazret-i Îsâ üç sene vâlidesi Hazret-i Meryem ile sâkin olmuşlardır. Ol ecilden nasârâ tâ’ifesi her sene ziyâret ederler. Ve Ahmed Tolun hazretleri ba‘dehu bu mescidi ve Hazret-i Yûsuf karındaşı İbn Yâmen hazretleri âsitânesin ta‘mîr ü termîm edüp imâret etmişdir. Hâlâ ol âsâr-ı binâlar Ahmed Tolun târîhiyle mastûrdur. Ve,
EÇS X Y257a
Tennûr-ı Fir‘avn: Cebel-i Mukattam üzre hâlâ eser-i binâsı zâhirdir. Kabâbıta kefereleri bed-nâm günlerinde ziyâret edüp ta‘mîr ederler. Ve ana karîb,
EÇS X Y257a–Y257b
Vâdî'l-Müsta‘fîn Y 257b ve dahi Vâdî'l-Melik ve dahi Vâdî'l-Leylâ ve dahi Vâdî'd-Dicle: Bu cebel-i Mukattam üzre vâsi‘ fezâlardır. Cümle Mısır hâk-i pâda nümâyândır. Tâ ayn-ı Mûsâ'ya varınca altı sâ‘atlık yer vâdîlerdir. Ahâlî-i Mısır ol fezâlarda ceyrân ve erneb sayd [u] şikâr ederler, teferrücgâh yerlerdir. Ve,
EÇS X Y257b
Ziyâretgâh-ı mescid-i Hazret-i Hârûn ahî Hazret-i Mûsâ aleyhi's-selâm. Hazret-i Hârûn Mûsâ Kelîmullâh'ın vezîri iken bu zâviyeyi inşâ etmişdir. Mülûk-i mâzîler ta‘mîr ü termîm ederek ilâ-hâze'l-ân ma‘mûr olup ziyâretgâhdır. Ammâ atebe-i âlîsi üzre târîhi:
EÇS X Y257b
Emera bi-inşâi hazihi'z-zâviyeti'l-mübarek Vezîr İbn Ca‘fer ibnü'l-Arab
EÇS X Y257b
deyü tahrîr olunmuşdur. Ve,
EÇS X Y257b
Mescid-i Hazretü'z-Zübeyr. Ve,
EÇS X Y257b
Mescidü's-Sahrâ: Kayadan oyulmuş bir gâr-ı azîm zâviyedir, lâkin târîhi yokdur. Ve,
EÇS X Y257b
Mescidü'd-Deylemî: Bir binâ-yı azîm ve kâr-ı kadîm zâviye-i atîkdir. Ve,
EÇS X Y257b
Mescidü'ş-şerîfi'l-Cürcânî: Bunlar cümle cebel-i Cûşî dâmeninde ma‘mûr zâviyelerdir. Ve,
EÇS X Y257b
Mescid-i Ma‘rûf: Hazret-i Mûsâ'nın mu‘cizesidir. Benî âdem binâsına müşâbeheti aslâ yokdur, hakkâ ki mu‘cizedir. Cebel-i Cûşî dâmenindedir. İbret-nümâ-yı Mısır-ı Kâhire'nin biri dahi bu zâviyedir. Ve,
EÇS X Y257b
Mescid-i Mahmûd: İbâdethâne-i kadîmdir. Ve,
EÇS X Y257b
Mescidü'l-Velve: Sene 416 ta‘mîr olunduğu târîhi vardır.
EÇS X Y257b
Kabr-i şakîk Bostânü'r-Râ‘î hazretleri ve kabr-i Seyyidler [Bo]stanü'r-Râ‘î hazretleri: Bunlar ikisi birâderler imiş, Sahâbe-i kirâmdan olup Mısır fethinde gazâ mâlındın alınan koyunlara çoban olup ganemleri ra‘y ederken kadre erüp leyle-i Kadir'de ikisi cân birliğiyle teslîm-i rûh edüp Amr ibnü'l-Âs hazretleri cenâze namâzların kılup Mescidü'l-Velve cenbinde defn etmişlerdir. Hâlâ her sene leyle-i Kadir'de üzerlerine nûr yağar, rahmetullâhi aleyhim. şeyh Kakâ‘î rahmetullâhi aleyh kavlince mescid-i Velve ile mescid-i Mahmûd ma‘bed-i kadîmdir ve du‘â müstecâbdır, buyurmuşlar. Hadd-i zâtinde aceb rûhâniyyet vardır. Ve ehl-i hâl ba‘zı sulehâ-yı ricâl eksik değildir. Ve,
EÇS X Y257b
Kabr-i Abdullâh bin Hâris: Sâhib-i Resûl'dür. Ba‘de'l-mi’eteyn vefât etdi. Cebel-i Mukattam zeylinde medfûndur. Ve,
EÇS X Y257b
Kabr-i Abdullâh ibn Hudâfetü's-Sehmî: Hâcerü'l-Habeşe yanında bir küçük kubbede medfûndur;
EÇS X Y257b
Mâte fî hilâfeti Hazreti Osmân radıyallâhu anh
EÇS X Y257b
deyü târîhi böyle terkîb olunmuşdur. Ve,
EÇS X Y257b
Kabr-i Emîrü'r-Rûm Abdullâh ibn Hudâfe;