İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y257b
Mâte fî zemeni Ömer ibnü'l-Hattâb radıyallâhu anh.
EÇS X Y257b–Y258a
Ve kabr-i Hazret-i şeyh Ukbe ibn Âmirü'l-Cüheynî, radıyallâhu anh: lakab-ı şerîfleri Ebâ Hâmile idi. Ba‘zılar Ebî İsyed Esîd derlerdi. Ba‘zılar Ebî Ömer ve ba‘zılar Âmir derlerdi. Sene semâne ve hamsînde Mısır fethinde şehîd oldu. İlm-i ferâyizde ve ilm-i fıkıhda fasîhü'l-lisân şâ‘ir ve kâtib idi. Hattâ kendü hatları ile Hazret-i Osmân'ın izniyle yazduğı Kelâm-ı İzzet Amr ibnü'l-Âs câmi‘inde Cebelü'l-Mukattam zıllinde Karâfe-i Y 258a kübrâda âsûdedir. Hattâ mürûr-ı eyyâm ile harâb olup sene 1066 târîhinde Sultân Mehemmed-i Râbi‘ silâhdârlığından vâlî-i Mısır olan Ebü'n-nûr Q 255a P 252a Hâsekî Mehemmed Paşa ve imâmı Nûh Efendi vâkı‘alarında şeyh Ukbe hazretlerin görüp,
EÇS X Y258a
"şu hâk-i mezelletden bizi kaldırıp ta‘mîr edin, Allâh sizi ta‘mîr ede" buyururlar. Derhâl Mehemmed Paşa ve Nûh Efendi hâbdan bîdâr olup vâki‘ olan vâkı‘aların birbirlerine söyleyüp ol sâ‘at ta‘mîr ü termîme mübâşeret edüp hâlâ bir minâreli bir câmi‘-i âlî ve tekye ve imâret ve bir sebîlhâne ve bir sâkıye ve bir mekteb-i sıbyân ve bir havuz ve hanefî muslukları ve câmi‘ huddâmları hâneleri ve elli aded fukarâ hâneleri ve cânib-i erba‘asına kal‘a dîvârı-misâl kâ[r]gîr binâlı dîvârlar ile bir imâret inşâ etmişdir kim gûyâ bir sedd-i metîn kal‘adır. Âyende vü revendeye ni‘meti mebzûldür. Hayli evkâfı vardır. Tevliyetin yeniçeri ağasına meşrûta etmeğile gâyet ma‘mûrdur.
EÇS X Y258a
Ve şeyh Ukbe hazretleri üstüne bir kârgîr-binâ bir kubbe-i zîbâ inşâ etmişdir kim gûyâ kubbe-i eflâkdir, ammâ kurşumlu değildir, serâpâ taş kubbedir. Câmi‘in sağ cânibinde iki kademe nerdübân ile enilir kubbe-i huld-i berîn-misâl bir türbe-i pür-envârdır. Bu kubbenin tâ ortasında yeşil atlas-ı zerdûz ile mestûr sandûka içre medfûndur. Hâk-i pâyları ve ser-i sa‘âdeti ucunda altun ile mutallâ gümüş şem‘dânlar ve zer kanâdîller ile müzeyyen bir kubbe-i musanna‘dır. Ve şeyh Ukbe hazretlerinin ser-i sa‘âdetleri ucunda bir beyâz mermer amûd üzre zer ve lâjüverd ile tahrîr olunmuş celî hat ile,
EÇS X Y258a
Hâzâ makâmu'l-ârifi billâhi ta‘âlâ eş-şeyh Ukbe ibn Âmiri'l-Cüheynî ashâbu Resûlullâh radıyallâhu anh. Ceddede hâze'l-mekâne'l-mübârek el-vezîr Mehemmed Paşa silihdâru Sultân Mehemmed-i Râbi‘ dâme bekâh, fî sene sitte ve sittîn ve elf [1066]
EÇS X Y258a
tahrîr olunmuşdur. Ve yine bu türbe-i pür-envârın kıblesi dîvârında bir beyâz küfeketaşda kûfî hat ile,
EÇS X Y258a
âyet-i şerîfi terkîm olunmuşdur. Hâsıl-ı kelâm hayrât-ı azîmdir. Ve,
EÇS X Y258a
Meşhed-i Hazret-i Sitti Nefîse radıyallâhu anhâ
EÇS X Y258a
Mısır'ın cânib-i cenûbî tarafında başka bir mahallede medfûnlardır. İmârât-ı azîme ve hayrât-ı kebîredir. Başka câmi‘ ve merkad-i pür-envârı ve sâ’ir mülûk-i âl-i Abbâsiyân cümle anda medfûnlardır, rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS X Y258a
Kubbe-i münevveresinin atebe-i âlîsi üzre silu ve lâcüverd ve müzehheb celî hatt-ı kadîm ile ibtidâ,
EÇS X Y258a
Hâzâ meşhedü'l-hüsniyyeti li-Seyyide li-Sitte'n-Nefîse. Bismillâhirrahmânirrahîm rahmetullâhi ve berekâtühü aleyküm ehle'l-beyt. İnnehu hamîdün mecîd.
EÇS X Y258a
Ve âye[t]:
EÇS X Y258a–Y258b
İhtevâ hâze'l-mekân alâ câmi‘i'l-hutbeti'l-müslimîn ve meşhedi Y 258b 's-Seyyideti'l-hüsniyyeti es-Sitte'n-Nefîse el-bız‘ati'n-nebeviyye ibneti's-Seyyidi'l-Hasan ibn Âli Zeyd ibn es-Seyyidi'l-Hasan ibn el-İmâm Emîri'l-Mü’minîn Alî ibn Ebî Tâlib salavâtullâhi aleyhim ecma‘în. Mevlûdühâ sene hams ve erba‘în mi’e ve kaddemet Mısra sene selâse ve erba‘în mi’e ve kad intekale ilâ rahmetillâhi ta‘âlâ fî şehri Ramazâni'l-mu‘azzam sene semâne selâse ve selâsîn ve mi’eteyn ve fî vaktihâ fî eyyâmı Mevlânâ es-Sultâni'l-meliki'l-mansûr Ebünnasr Abdül‘azîz e‘azzallâhu ensârah.
EÇS X Y258b
tastîr olunmuşdur.
EÇS X Y258b
Ve bu târîhlerden gayrı câmi‘in ba‘zı maksûreleri kenârlarında levhalar üzre lâcüverd üzre beyâz celî hatt-ı kadîmler ile,
EÇS X Y258b
Emera bi-inşâi hâze'l-mekâni'l-mübârek Mevlânâ el-Mütevekkil Alallâh Ebu'l-ız Abdül‘azîz a‘merallâhu bih bi-târîh şehri Cemâziyelevvel sene sitte semânemi’e. [Ca. 806]
EÇS X Y258b
terkîm olunmuşdur.
EÇS X Y258b
Kabr-i şerîfinin âsitânesine üç kademe taş nerdübân ile nüzûl olunur. Bâb-ı sa‘âdeti zer-ender-zer musanna‘ ve mücevher bâb-ı mu‘allâdır. Ve sebzgûn atlas zerdûz perde-i müzeyyeni var. Bâb-ı şerîfinden içeri züvvâr-ı müslimîn dâhil oldukda kubbe-i münevverin tâ vasatında murassa‘ cibinlik ile mestûr çâr-gûşe bir sandûkanın içinde medfûndur. Bi'l-bedâhe âdem görünce vücûduna lerzân hâsıl olur, âdem nazar etmeğe cür’et edemez, zîrâ ırk-ı tâhir-i Resûlullâh'dandır. Zevc(e)leri İshâk bin Ca‘ferü's-Sâdık'dır.
EÇS X Y258b
Sandûka-i şerîfesin cânib-i erba‘asında niçe yüz kıt‘a-i zî-kıymet ve hüsn-i hat Kelâm-ı İzzetler ile ve gûnâ-gûn sîm ü zer âvânî şem‘dân ve buhûrdân ve gülâbdân ve murassa‘ ve mücevher kanâdîller ile ve bî-hisâb âvîzeler ile nigârhâne-i Çîn-misâl müzeyyen olmuşdur. Ve mülûk-i mâzîlerin ve vüzerâ ve vükelâların teberrüken birer zî-kıymet eşyâları ve ibrîşim hâlîçeler ile mefrûşdur. Ve evkât-ı hamsede eczâhânlar birer hatm-i şerîf tilâvet ederler.
EÇS X Y258b
Ve kubbe-i pür-envârının içinde ûd ü amber râyihasından âdemin demâğı mu‘attar olur. Ekseriyyâ zenân tâ’ifesi ziyâret ederler, ve anlar her bâr hayli nezerât getirirler.
EÇS X Y258b
Ve iki evlâd-ı zevi'l-ihtirâmları Kâsım ve Tayyib bile medfûnlardır. Hattâ hâlet-i nez‘de kendüleri evlâdlarına buyururlar kim,
EÇS X Y258b
"Ey oğullar! Siz benimle âhiret sarâyına gider misiz?" derler. Tıfl-ı nâ-resîdeler dahi,
EÇS X Y258b
"Ne‘am, bile gideriz" derler.
EÇS X Y258b
"Varın imdi emânetleriniz teslîm edün" dediklerinde ol ân iki şehzâde-i cihân rûh teslîm edüp kendüler dahi Arapça emrine fermânber olup teslîm-i rûh ederler.
EÇS X Y258b
Ve şeb [ü] rûz züvvâr eyle ziyâret ederler kim bir ân hâlî olmaz. Ve yılda bir kerre mâh-ı Rebî‘ü'l-evvelde ü[ç] gün üç gece mevlûd-ı şerîfi olup niçe yüz bin âdem gelüp ziyâret ederler. Ve,
EÇS X Y258b–Y259a
Kubbe-i pür-envârının kıblesi cânibinde bir kubbe-i âlî içinde olan evlâd-ı zevi'l-ihtirâmları ve âl-i Abbâsiyân'dan mülûk-i mâzî Y 259a hulefâları beyân eder
EÇS X Y259a
Evvelâ Hazret-i Seyyid Yahyâ ibn Zeyd ibnü'l-Hasan ibn Alî ibn Ebî Tâlib radıyallâhu anh. Kâle'l-Kakâ‘î: Hüve ehû(h) Sitti Nefîse. Bu Seyyid Yahyâ Hazret-i Sitti Nefîse'nin li-ebin ve ümmin karındaşıdır, mezkûr kubbede medfûndur.
EÇS X Y259a
Ve kabr-i eşrâfü'l-Hicâz Seyyid Kâsım ibn İbrâhîm Tabâtabâ ibn İsmâ‘îl Ceddü'r-Resîn ve ismuhu İsmâ‘îl ed-Dîbâc bin el-Hasan ibn el-Hüseyn bin Alî bin Ebî Tâlib, radıyallâhu anh, deyü mermer sandûkası etrâfında celî hat ile tahrîr olunmuşdur.
EÇS X Y259a
Ve kabr-i Ebû Muhammed Yahyâ ibn Kâsım ibn Muhammedü'l-Ulâ ibnü'l-Hasan ibn Alî ibn Ebî Tâlib, radıyallâhu anhümâ. Ve tüvüffiye yevme'l-erba‘â sene selâse ve sittîn ve mi’eteyn.
EÇS X Y259a
Ve meşhed-i re’s-i Zeyd ibn Alî ibnü'l-Hasan ibn Alî ibn Ebî Tâlib. Kâle el-Kindî rahmetullâhi aleyh: Kaddeme re’sü Zeyd ibn Alî Q 255b P 252b min Cemâziyelâhir sene isneyn ve ışrîn ve mi’eteyn.
EÇS X Y259a
Ve meşhed-i re’s-i İbrâhîm bin Abdullâh bin Hasan ibn el-Hüseyn ibn Alî ibn Ebî Tâlib, radıyallâhu anh. Fî sene hams ve erba‘în ve mi’e. Bu İbrâhîm bin Abdullâh hazretlerinin ser-i sa‘âdetleri Mescidü'n-Neber'in mihrâbı önünde bir kubbe-i âlîde âsûdedir. Ziyâretgâh-ı hâs [u] âmdır. Bu binâ-yı imâreti Allâme hazretleri inşâ etdi, deyü târîhi vardır.
EÇS X Y259a
Ve meşhed-i re’s-i Muhammed bin Ebûbekir, radıyallâhu anh. Bir rivâyetde bu Muhammed Ekber hazretleri Hazret-i Osmân hilâfetinde Mısır halîfesi idi. Hazret-i Osmân kâtibi Mervân-ı Hımâr'ın hilâf emir yazması sebebiyle Mısır'da Muhammed Ekber katl olunup Hazret-i Osmân dahi ol ecilden şehîd olundu. Hâlâ Muhammed Ekber hazretlerinin meşhedi Mısır'ın cânib-i garbîsi hâricinde bir kömlük üzre bir kubbe-i harâbedir. Herkesin ma‘lûmu olmamağile ol kadar ziyâretgâh değildir. Kapusu üzre târîhi:
EÇS X Y259a
Binâ-yı Allâme-i asr
EÇS X Y259a
deyü tahrîr olunmuşdur. Ve ana karîb,
EÇS X Y259a
Meşhed-i Hazret-i Sultân İmâm Zeynelâbidîn ibn İmâm Hüseyn ibn Alî ibn Ebî Tâlibradıyallâhu anh
EÇS X Y259a
Bir kömistân içre kal‘a-misâl bir binâ-yı azîmdir. Cânib-i erba‘ası etle dırahtları ile müzeyyendir. Bu imâretin bânîsi el-Müstekfî Billâh'dır kim âl-i Abbâsiyân'dandır. Binâ-yı azîmdir, bevvâbîn ve türbedârân ve meşâyihînin hücreleri vardır. Her re’s-i şehrde bir gün mevlûd-ı azîm olup kırk elli bin âdem ol âsitânenin cânib-i erba‘asında mâl-â-mâl olup ziyâret ederler. Emr-i azîm sultândır. Bizzât vücûd-ı şerîfleri eflâke ser çekmiş bir kubbe-i âlînin vasatında medfûndur. Cânib-i erba‘asında mermer amûdlar üzre mebnî mükellef binâdır.
EÇS X Y259a–Y259b
Ve kabr-i şerîfinin kıble cânibinde bir kubbe-i azîm zâviyesi var. Ve hareminin cânib-i etrâfında yan soffaları üzre mermer sütûn-ı âlîler üzre tâk-ı Kisrâ'dan nişân verir kemerler üzre münakkaş tavanlıdır. Ve hareminin Y 259b ortasında birkaç nahl-i hûrmâ ve bir azîm nâbıka dırahtı vardır. Ve harem kapusunun cânib-i erba‘ası yekpâre yeşil sommâkî mücellâ taşdır. Ve kapunun kanadı dahi yekpâre yeşil sommâkî mücellâ taşdandır. Aslâ bir diyârda nazîri görülmemiş bir yekpâre bâb-ı mu‘allâ ve atebe-i âlîdir. Cümle seyyâhân-ı cihânbân mâbeyninde meşhûr-ı âfâkdır.
EÇS X Y259b
Ve bu bâb-ı sa‘âdet-cây cânib-i şimâle mekşûfdur. Ve bu bâb-ı sa‘âdetin atebe-i âlîsi üzre olan tâk-ı âlîler üzre böyle tahrîr olunmuşdur:
EÇS X Y259b
Bismillâhirrahmânirrahîm hâzâ meşhedü âli İmâm Alî ibn Zeynelâbidîn ibn İmâm Hüseyn ibn İmâm Alî ibn Ebî Tâlib ibn Ömer Abdülmuttalib salavâtullâhi aleyhim ecma‘în fî sene ihdâ ve ışrîn ve mi’e ba‘de hicreti'n-nebeviyye [121]
EÇS X Y259b
terkîm olunmuşdur.