İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y261b
Kabr-i Ebî Abdullâh Muhammed bin Abdülhakem ibn A‘yen: Kadı-i Mısır idi. Sene 268 vefât edüp cebel-i Cûşî dâmeninde pinhândır. Ve,
EÇS X Y261b
Kabr-i es-Seyyide ez-zâhide el-âbide Fâtıma binti Ca‘fer es-Sâdık: Kayıtbay'ın kıble cânibinde âsûdedir. Ve,
EÇS X Y261b
Kabr-i Beşrek bin Sa‘d el-Cevherî, ceddü evlâdi'l-Cevherî. Ve,
EÇS X Y261b
Kabr-i Ebî Muhammed İsmâ‘îl el-Kurrî el-ma‘rûf el-Haddâd sâhibü kurrâ ve'l-muhaddisîn: Sene 327 vefât edüp kabri Karâfe-i kübrâdadır. Ve,
EÇS X Y261b
Kabr-i eş-şeyh Ebî Bekrü'd-Dakkâk Ahmed bin Mansûr: Dâmen-i cebeldedir. Ve,
EÇS X Y261b
Kabr-i el-Kadı Abdülvahhâb bin Alî bin Nasr el-Bağdâdî el-Mâlikî. Ve,
EÇS X Y261b
Kabr-i el-İmâm Ebî Amr Osmân ibn Sa‘îd el-ma‘rûf Bûreşü'd-denî: Sâhibü'r-rivâye. Abdülhakem bin Muhammed el-Ensârî asrında kadı idi. Sene 197 târîhinde vefât edüp kabir sandûkasında böyle tahrîr olunmuşdur. Karâfe-i kübrâda medfûndur. Ve,
EÇS X Y261b
Kabr-i Kâfûr el-İhşîdî el-hâdim el-esved el-Habeşî, mevlâ el-İhşîd: Halet(?) fî sene isnâ aşer ve selâsimi’e tahrîr olunmuşdur. Karâfe-i kübrâda medfûnlardır. Ve,
EÇS X Y261b
Kabr-i el-Vezîr Ebülfazl Ca‘fer el-Fırât: Mısır'da Kâfûr el-İhşîdî'nin vezîri oldu. Ve kâne ebûhu Muktedir Billâh. Ve,
EÇS X Y261b
Kabr-i eş-şeyh Ebi'l-Hasanü'l-Verrâk: Cemî‘i şübehâtdan müsellem idi. Kabri, İhşîdî cenbindedir. Ve,
EÇS X Y261b–Y262a
Kabr-i eş-şeyh Ebî'l-Hasan Alî bin Muhammed bin Sehl ed-Dîneverî: Sene 331 merhûm Y 262a olup kabri Ebü'l-Leys kurbundadır. Ve,
EÇS X Y262a
Merkad-ı eş-şeyh el-fakîh Ebî Abdullâh bin Abdurrahmân ibnü'l-Kâsım ibn Hâlid, radıyallâhu anh. Tüvüffiye sene 191. Kadı Bekkâr kurbunda âsûdedir. Ve,
EÇS X Y262a
Kabr-i Ebûbekr el-Istablî kuddise sırruh. Ve,
EÇS X Y262a
Kabr-i Sâlih el-Mübtelî: Ve tüvüffiye ba‘de erba‘în sene hamse-mi’e. Ve,
EÇS X Y262a
Kabr-i Vezîr-i Mısır [u] şâm ve gayrihi: Mevlidüh bi-Tağar Askalân sene 528 ve tüvüffiye leylete'l-erba‘a sâbi‘ Rebî‘ü'l-âhir sene 596. İbn Yâmen kurbunda bir kubbe-i azîm âsitânede medfûndur. Mermer çâr-gûşe sandûkası etrâfında celî hat ile böyle tek[t]îb olunmuşdur. Sâ’ir mülûkların zamânında eyle bir Cem-cenâb vezîr gelmemişdir. Ve,
EÇS X Y262a
Kabr-i el-fakîh Müclî(?) Ebi'l-me’âlî: Hazret-i İdrîs'den zamân-ı Ebi'l-me’âl'e gelince eyle müverrih-i âlem gelmemişdir. Hattâ Hamzanâme anın te’lîfidir. Hâlâ ziyâretgâhdır. Bir âdeme nisyân gelse kabri üzre yedi gün varup aç karnına yedişer siyâh üzüm yese akl-ı Arasto olup ebü'l-kelâm olur. Mâte sene 551. şâfi‘î kurbunda Kasîde-i Bûrîde sâhibi Muhammed Bûsırî hazretleri cenbinde âsûdedir. Ve,
EÇS X Y262a
Kabr-i şeyh Cuhâ ya‘nî Nasreddîn Hoca misilli: Arab Urbâ[n] bülhü nedîm-i hâs kimesne imiş. Ebi'l-me’âl ile bir yerde medfûnlardır, kuddise sırruhu. Ve,
EÇS X Y262a
Kabr-i eş-şeyh Ganâyim-i şâmî: Kerâmât-ı bâhiresi Tabakât-ı şa‘râvî'de mastûrdur. Karâfe-i mücâvirînde mestûrdur. Ve,
EÇS X Y262a
Kabr-i Ahmed ibn Tolun: Tüvüffiye sene 271. Fustât şehri ki Mısır-ı atîkdir, Hazret-i Osmân pederi Affân'ın kabri yanında medfûndur. Na‘şı sandûkasının etrâfında gûnâ-gûn hatlar ile târîhleri mastûrdur. Ve kabrinde du‘â müstecâbdır.
EÇS X Y262a
Meşhed-i zevc-i Hazret-i Ebâ Bekir Ümmü Muhammed-i Ekber ibn Ebî Bekir es-Sıddîk: İsmuhu Esmâ binti Ammîş el-Hata‘miyye. Kâne kad tezevvecehâ Ca‘fer ibn Ebî Tâlib el-ma‘rûf bi-Ca‘fer-i Tayyâr. Fe-veledet lehu Abdullâh ve Avnâ ve Muhammed. Sümme tezevvecehâ ba‘de katli Ca‘fer-i Tayyâr Hazret-i Ebûbekir-i Sıddîk. Fe-veledet lehu Muhammed bin Ebî Bekir es-Sıddîk. Ve kâne sümme tezevvecehâ ba‘dehu Hazret-i Alî ibn Ebî Tâlib radıyallâhu anh.
EÇS X Y262a
Mezkûr Esmâ'yı menkûha edinüp Muhammed bin Ebûbekir es-Sıddîk Hazret-i Alî'nin üğey oğlu oldu. Bir tevârîhde Muhammed bin Ebûbekir Hazret-i Alî ile nehr-i Furât kenârında Ca‘ber kal‘ası dibinde Sıffîn cenginde bile idi. Hazret-i Âyişe-i Sıddîka karşu tarafda kız karındaşı olmağile mâbeyni ıslâh etmeğe hayli cidd [ü] cehd etmeğe ihtimâm edüp çâre olmayup ceng-i azîm oldu.
EÇS X Y262a–Y262b
İhvân-ı bâ-safâya ve erbâb-ı vefâya hafî olmaya kim Mısır-ı Kâhire-i Mu‘izziyye'nin cânib-i erba‘asında ya‘nî şehr-i kadîm Fustât ki Eski Mısır'dır, anda ve şehr-i Bulak'da ve İmâm şâfi‘î kurbunda ve Kayıtbay yaylasında ve enderûn [u] bîrûn-ı Mısır'da on iki karâfe ki vâdî-i hâmuşânda niçe Y 262b kerre yüz bin enbiyâzâdeler ve belki enbiyâlar ve evliyâ-yı izâm ve kibâr-ı kümmelîn ve e’imme-i müctehidîn ve Sahâbe-i kirâm ve mülûk-i selef pâdişâhları medfûndur. Beyt:
EÇS X Y262b
Nelerden arda kalmışdır dilâ dünyâyı söyletsen
EÇS X Y262b
Kimi Cem'dir kimi Q 257a P 254a Dârâ
EÇS X Y262b
yatan mevtâyı söyletsen
EÇS X Y262b
ebyâtı mazmûnunca niçe bin kerre yüz bin meşâyih-i kirâm ve ulemâ-yı müctehidîn medfûndur. Ammâ mürûr-ı eyyâm ile hübût-ı Âdem'den berü ve Âdem-i Sânî Hazret-i Nûh Tûfânı'ndan berü Ümmü Dünyâ niçe hâdisâtlar görüp gâh nev-arûs oldu, gâh harâb [u] yebâb ve imâreti türâb olup niçe merâkıd-ı evliyâ vü enbiyâ meşhedleri münhedim olup âsârları nâ-ma‘lûm oldu. Ammâ Hazret-i Risâlet-penâh ümmeti destine gireli arûs-ı zen dünyâ-yı Mısır-ı benî âdem hırmen olup amâr oldu.
EÇS X Y262b
Bu hakîr ol amâristânda ve mûristânda bu âsî yüzümü âsitânelerine sürüp ziyâret etdiğim kibâr-ı evliyâ ve enbiyâzâdelerin rûh-ı pür-fütûhlarıyçün birer Yâsîn-i şerîf ve ekall-i mertebe bir Fâtiha-i şerîf tilâvet edüp savâbların rûh-ı pür-envârlarına hibe edüp hedâyâmızla âşinâlık kesb etdik. Beyt:
EÇS X Y262b
Derd-i aşkı çekmeyen aşkdan velî bîgânedir
EÇS X Y262b
Bî-vesîle her kişi sultâna olmaz âşinâ
EÇS X Y262b
mazmûnunca cümle mevtânın muhtâc oldukları Furkân-ı Mecîd'i rûh-ı şerîfleriyçün tilâvet edüp rûhâniyyetlerinden istimdâd taleb etdik ki züvvâr hakkında bir hadîs-i şerîf vardır. Hadîs:
EÇS X Y262b
emrine imtisâlen ziyâret etdik. Ve,
EÇS X Y262b
Ziyâret etdiklerimiz beyân ederkaddesallâhu sırrahu'l-azîz ve nefa‘anallâhu sırrahum
EÇS X Y262b
Evvelâ ibtidâ hacc-ı şerîfimizde Mısır'a dâhil olduğumuz sâ‘at Mısır sarâyından cânib-i cenûba mezâristân içre iki bin adım bir kumsal şâhrâh ile piyâde yürüyüp bir kasaba vasatında,
EÇS X Y262b
Meşhed-i hazret-i şeyhü'ş-şüyûh el-imâmü'l-hümâm el-âlimü'l-allâme cenâbü'l-enâm merkadü'l-mürîd minhâcu's-sâlikîn ve matlûbu't-tâlibîn Hazret-i İmâm şâfi‘î, rahmetullâhi aleyh
EÇS X Y262b
Hamd-i Hudâ âdâb ile âsitânesine rûmâlîde kılup kubbe-i pür-envârına dâhil olup nezrim olan hatm-i şerîfi tamâm edüp şefâ‘atlerin ricâ eyledim ve hatm-i şerîfin savâbın rûh-ı şerîflerine hibe eyleyüp ba‘zı fukarâlarına tasadduklar edüp ülfet etdik, Hak kabûl eyleye.
EÇS X Y262b
Evvelâ vücûd-ı şerîfleri evc-i âsumâna ser çekmiş kârgîr binâ bir kubbe-i mînânın cânib-i şimâline karîb tarafda âsûdedirler. Ve bu kubbe-i nîlgûnun iç yüzünde cânib-i erba‘ası iki âdem kaddi bâlâ gûnâgûn mevvâc ve mücellâ ve musaykal sommâkî ve beyâz mermer ve yeşim ve yerekânî ve balgamî zî-kıymet taşlar ile kaplıdır.
EÇS X Y262b–Y263a
Ve kubbe içinde niçe zî-kıymet musanna‘ maslûbât âvîze ve kanâdîller Y 263a ile müzeyyendir. Ve bu âsitâne içre niçe bin âşıkân-ı sâdıkân seyyâhân-ı cihân-geştin birer celî hat ile âsârları vardır. Hakîr dahi anlara teba‘iyyeten bir müzehheb levha üzre şey’en lillâh el-fâtiha deyü tahrîr etdik.
EÇS X Y263a
Ve bu kubbe-i mînânın tâ zirve-i a‘lâsı etrâfında elvân elvân necef ve billûr ve moran câmlar ile müzeyyendir.
EÇS X Y263a
Ve bu âsitânenin kıblesi tarafında bir musanna‘ zer-efşân ve sadefkârî bir mihrâbı var kim gûyâ sihr-i helâldir ve gûnâ-gûn ibrîşim hâlîçelerle mefrûşdur.
EÇS X Y263a
Ve bu kubbe-i âlî üzre rusâs ya‘nî kurşum örtülüdür. Ammâ Rûm kurşumu gibi üçer arşın tahta kurşum değildir, birer tabak kâğıd kıt‘asınca çâr-gûşe tahta kurşumdur. Ve levni saruya mâ’ildir, içinde altun vardır, derler. Ve alemi yeşil tuçdandır ve alem üzre yine yeşil tuçdan bir gemi vardır, rûz-merre hüddâmlar ol gemi içre arpa ve buğday toldurup hûş u tuyûr meks edüp tenâvül ederler.