Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS X Y263a

Ve bu kubbe-i âlînin cânib-i erba‘asında tuç pençereler vardır. Hâricinde niçe kerre yüz bin ulemâ ve sulehâ ve e’imme ve hutebâ ve meşâyih sâdât ve vüzerâ ve vükelâ ve a‘yân-ı kibâr medfûndur kim hisâbın Cenâb-ı Bârî bilür. Zîrâ bir ulu âsitâne olmağile herkes vücûdun anda vasıyyet edüp anda bir âşiyân binâ eder. Ve bizzât İmâm şâfi‘î hazretleri bu pençerelerin şimâl cânibinde büyük revzene meyilli bir çâr-gûşe sandûka içre medfûnlardır. Ve sandûka üzre yeşil ve zerdûz atlas ile mestûrdur. Sandûkanın çâr-gûşesinde sîm-i hâlis toplar ile ârâstedir.

EÇS X Y263a

Bu sandûkanın dahi etrâfı saya ağacından parmaklıkdır kim avân-ı nâs sandûkasın bûs edüp müte’ezzî etmeyeler. Bu sandûkanın pây-i şerîfleri ve ser-i sa‘âdeti taraflarında azîm vezni üzre altun ile mutallâ birer âdem kaddi şem‘dânlar var, herbirinde amûd-ı müntehâ misilli şem‘-i asel-i kâfûrî ve gûnâ-gûn maslûbâtlar ve rengâreng alemler ile bezenilmişdir. Ve ser-i sa‘âdetleri tarafında bir beyâz mermer amûd-ı müdevver iki âdem kaddi kadar vardır. Ol amûd üzre celî sülüs hat müzehheb ve lâcüverd ile böyle tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y263a

Ve hâzâ kabrü es-Seyyid el-imâm Ebî Abdillâh Muhammed bin İdrîs ibn el-Abbâs ibn Osmân ibn şâfi‘ ibn es-Sâbit ibn Ubeyd ibn Abdi Zeyd ibn Hâşim ibn el-Muttalibî ibn Abdi Menâf ceddi'n-Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem. Vülide radıyallâhu anh fî sene hamsimi’e [mi’e ve hamsîn] ve hiye es-senetü'l-letî mâte fîhâ Ebû Hanîfe. Ve tüvüffiye sene erba‘ ve mi’eteyn.

EÇS X Y263a–Y263b

Ve müddet-i ömürleri erba‘ ve hamsîn, müddet-i ömürlerinde gün başına Y 263b birer te’lîfâtları vardır. Rahm-i mâderden Gazze şehrinde müştak olmuşlardır. Üç sene vâlideleri rahminde durdular, tâ ki Nu‘mân ibn Sâbit ya‘nî İmâm-ı A‘zam hazretleri dâr-ı fânîden dâr-ı bâkîye irtihâl etmeyince İmâm şâfi‘î doğmayup üç yıl ana rahminde durup İmâm-ı A‘zam merhûm olduğu sâ‘at İmâm şâfi‘î vücûda gelüp yedi sene bâliğ iken İmâm Muhammed'den ve İmâm Mâlik'den ahz-i ulûm edüp anların telâmîzi olmuşdur. Hâlâ pây-ı sa‘âdetleri tarafında İmâm Muhammed halîfelerinden İmâm şâfi‘î'nin iki şerîkleri sandûkası cenbinde bile medfûnlardır. Acâyib rûhâniyyetleri vardır. İsm-i şerîfleri eş-şeyh Muhammed ve eş-şeyh Seyyid Abdülazîz.

EÇS X Y263b

{Ve İmâm şâfi‘î hazretleri âl-i Abbâsiyân'dan Hârûnü'r-Reşîd ile hem-sohbet olmuşlardır. Niçe yüz te’lîfâtları Bağdâd'da olmuşdur.}

EÇS X Y263b

Ve yine bu kubbenin içinde garb cânibinde bu âsitâneyi inşâ eden sâhibü'l-hayrât ve'l-hasenât Sultân Muhammedü'l-Kürdî ve vâlidesi Sitti şemse Melike medfûnlardır. Ve bâb-ı sa‘âdetinde yetmiş seksen huddâmları dâ‘imâ hâzırdırlar, delâlet edüp ziyâret etdirirler.

EÇS X Y263b

{Ve kubbe-i pür-envârının bâb-ı mu‘allâsının atebe-i ulyâsı kemeri üzre tahrîr olunan Kur’ân-ı azîm sûre-i (---) âyetinden siyâh ceviz tahtası üzre celî hat ile tahrîr olunmuşdur. Âye[t]:

EÇS X Y263b

ilâ âhirih âyetler tahrîr olunmuşdur.}

EÇS X Y263b

Ve bâb-ı mu‘allâsının hâricinde iki tarafda olan ziyâretlerin hisâbın Hudâ bilir, ammâ ziyâret etdiğimiz bunlardır.

EÇS X Y263b

Evvelâ eş-şeyh Ebü'l-Hasan el-Bekrî ve dahi şeyhülislâm Zekeriyyâ el-Ensârî ve dahi eş-şeyh Necmeddîn Hubbü'ş-şâlî el-Acemî ve dahi eş-şeyh Ferhân el-Hasenî ve eş-şeyh İsmâ‘îl el-Mü’ezzin, şerîk-i şâfi‘î'dir. Ve eş-şeyh şeybân er-Râ‘î, kuddise sırruhu'l-azîz.

EÇS X Y263b

Niçesin dahi ziyâret etdik, ammâ ism-i şerîfleri Q 257b P 254b ma‘lûmumuz olmamağile tahrîr olunmadı.

EÇS X Y263b

Ve bu İmâm eş-şâfi‘î âsitânesi başka bir mahalledir, iki bin âdem sâkindir. Kat-ender-kat altı yüz hânedir. Her hânenin pençerelerinden niçe yüz küçük zenbîller sarkmışdır. Birkaç züvvâr geçse ol sarkan zenbîlleri hâneler içinden sıbyân u nisvân hareket etdirirler, ya‘nî sadaka isterler. Sâhib-i hayrât olan kimesneler ol zenbîllere birer para veyâhûd birer mankır veyâ bir nân-pâre kor. Anlar dahi zenbîlleri hânelerine çeküp hayır du‘â ederler. Elbette de’bleri budur. Ve tarîk-i âmında fukarâ-yı sâ’iller mâl-â-mâldir, anlara dahi tasadduk ederler.

EÇS X Y263b–Y264a

Ve İmâm şâfi‘î kasabasında bir câmi‘-i selâtîn-i mâzî ve bir medrese ve bürke ve havuz ve sâkıye ve yedi aded tekye ve müte‘addid Y 264a kâ‘a ve hücreler ve iki imâret ve yedi zâviye ve haremden hâric bir câmi‘ dahi ve on mikdârı dekâkîn vardır.

EÇS X Y264a

Bu hayrât [u] hasenâtların ekseri sâhibü'l-hayrât Sultân Muhammed el-Ekrâd ve Sultân el-Melik el-Kâmil binâsıdır.

EÇS X Y264a

Ve bir sâ‘at ba‘îd Besâtîn karyesi dibinden nehr-i Nîl'den bürketü'l-Habeş üzre kulle-misâl sâkıyeler binâ edüp kavs-i kuzah-misâl kemerlere İmâm şâfi‘î mahallesinde âb-ı hayât su getirüp aceb hayrât etmişdir.

EÇS X Y264a

Ve her leyle-i sebtde ahâlî-i Mısır'da ne kadar sulehâ-yı ümmetden kimesneler var ise meşâyihleri ile fırka fırka olup deff [ü] kudümlerin çalup tevhîd-i erre ile zikrullâh ederek niçe bin kanâdîller ve fânûslar ve meş‘aleler ile çerâğân edüp hûb nefesler ile kasâyid-i Tâ’iyye ve eş‘âr-ı İmâm şâfi‘î na‘tların okuyarak tâ vakt-i sabâha dek İmâm şâfi‘î'ye âdem deryâsı varup gelmededirler. Yetmiş seksen sene leyle-i sebtde İmâm şâfi‘î ziyâretin terk etmemiş müstecâbü'd-da‘ve kimesneler vardır. Kubbe-i pür-envârının içinde herkesin makâmları ma‘lûmdur, anda sâkin olup tevhîd [ü] tezkîr edüp ihyâ ederler. Ve mevlûd-ı şerîf kırâ’at ederler. Ve niçe bin a‘mâ hâfız-ı kelâm ol gece cevk cevk bir yere cem‘ olup şavk şavk altı yedi yüz belki bin hatm-i şerîf tilâvet olunmadadır. Zîrâ Mısır'da olan hâfız-ı Kur’ân bir diyârda yokdur. Her leyle-i sebtde âyîn-i kadîmleri budur, ilâ mâşâallâh dâ’imdir.

EÇS X Y264a

Ve senede bir kerre mâh-ı [(---)] bir mevlûd-ı azîm olup İmâm şâfi‘î mezâristânı ve kömistânı ve amâristânı içre niçe kerre yüz bin âdem cem‘ olup cümle minâreleri ve kıbâbları ve revzenleri kanâdîller ile çerâğân edüp çârsû-yı bâzâr peydâ edüp iki gün iki gece cem‘iyyet-i uzmâ olup mevlûdü'n-nebî olur kim ibret-nümâdır.

EÇS X Y264a

Ve âsitâne-i İmâm şâfi‘î kubbesinin cânib-i garbîsindeki pençere hâricinde şeyh Bekrî hazretleri ecdâdları ile yetmiş aded sultânlar medfûndur. İnşâallâh mahallinde tahrîr olunur, rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.

EÇS X Y264a

Ve bu İmâm şâfi‘î kabrinden cenûb cânibine kâmil iki yüz adım ba‘îd,

EÇS X Y264a

Kabr-i eş-şeyh el-Fakîh el-İmâmü'z-zâhid Hazret-i İmâm Ebü'l-Leys bin Seyyid Abdurrahmân Ebü'l-Hâris radıyallâhu anh: Ekâlîm-i Mısır'ın şeyhülislâmı ve müftiyü's-sakaleyn idi. Bu sultân dahi Karâfe-i kübrâ içre bir mahalde evc-i semâya ser çekmiş bir kubbe-i âlî içinde medfûndurlar. Başka câmi‘ ve medrese ve tekye ve sebîller ve imâret zâviye ve iki yüz mikdârı fukarâ hânelerinde yine zenbîller ile sadaka ve in‘âm-ı âm isterler. Ve sâ’ir merâkıd-ı ulemâ âsitâneleri var. Ve Ebü'l-Leys oğlu dahi bir kubbede âsûdedir.

EÇS X Y264a–Y264b

Ve bizzât kendü kubbeleri İmâm şâfi‘î kadar kubbe-i Y 264b azîm değildir, ancak beş yüz âdem alur. Ol kubbenin vasatında çâr-gûşe yeşil çuka ile mestûr sandûka içinde medfûndur. Ba‘zı maslûbât ve kanâdîller ile müzeyyendir. Bunda cemî‘i Mısır'ın ulemâ ve sulehâ ve meşâyih fukahâsı cem‘ olup kırâ’at-ı Kur’ân ederler. Bi'l-külliye ulemâ cem‘iyyeti olur, gayrı ecnâs-ı mahlûkât gelmezler. Ve âsitânesi üzre bu târîh celî hat ile tahrîr olunmuşdur, târîh:

EÇS X Y264b

Emera bi-inşâ’i hâze'l-merkadi'l-mübâreki'ş-şerîf bi-fazlillâhi ta‘âlâ seyyidünâ mevlânâ'd-dünyâ ve'd-dîn es-Sultân el-Melik el-Kansû(r) el-Gavrî fî sene ışrîn ve sittimi’e. [620]

EÇS X Y264b

Ve bu bâb-ı mu‘allânın sol tarafında bir âdem kaddi bâlâda beyâz mermer üzre celî hatt-ı nümâyân ile Arapça âyeti tahrîr olunmuşdur.

EÇS X Y264b

Ve dahi altında İhlâs-ı şerîf terkîm olunmuşdur. Andan aşağı,

EÇS X Y264b

Târîhuhu isneyn ve seb‘în ve seb‘imi’e [772]

EÇS X Y264b

kitâbet olunmuşdur.

EÇS X Y264b

Hakîr bu sultânı ziyâret edüp rızâ-yı Allâh içün bir Yâsîn-i şerîf tilâvet edüp savâbın rûh-ı şerîflerine hibe edüp şefâ‘atların ricâ eyledik, kabûl-i dergâh-ı İzzet ola. Ve Ebü'l-Leys cenbinde,

EÇS X Y264b

Kabr-i Dâvûd Paşa: Süleymân Hân vüzerâlarındandır. Târîhi sene 956 vâki‘ olmuşdur. Ve bu âsitânenin cânib-i şarkîsinde bin adım ba‘îd cebel-i Mukattam'ın nısıf râhında bir yalçın püşte üzre,

EÇS X Y264b

Merkad-ı sultân-ı Kâf-ı kanâ‘at, sâhib-i tarîk-ı ehl-i kerâmet, ye‘ûsü'l-vâsilîn, matlûbü't-tâlibîn, hazret-i pîşvây şeyh şâhîn: Hakkâ ki Kâf-ı kanâ‘atde şikârın almış gibi şâhîn kayalı Kâf üzre şeyh şâhîn âşiyân edüp yine uşşâkân-ı züvvârânın gönüllerin sayd etmeden hâlî değillerdir, zîrâ mutasarrıfîndendir. Cümle Garâfe-i kübrâda âsûde olan kibâr-ı kümmelînler bu sultânın taht-ı minkârında nümâyândır. Gâyet havâdâr ve cihân-nümâ âsitânedir. Başka câmi‘ ve tekyesi ve fukarâları ve imâreti ve sebîli vardır. Kendüleri bizzât câmi‘inin sağ tarafında bir alçacık kubbe içinde evlâd-ı izâmları ve hulefâ-yı kirâmları ile medfûndur.

EÇS X Y264b

Evlâd-ı kebîri eş-şeyh Muhammed el-Ankâ sağ cânibinde ve evlâd-ı sagîri eş-şeyh Abdullâh el-Ukâb sol tarafında medfûndur. Lakab-ı şerîfleri murga müte‘allıkdır ve hâlâ cümle hulefâları kezâlik lakabları tuyûra müte‘allıkdır. Tarîk-ı şâhinî derler, uzlet-nişîn fukarâlardır. Cümle nafakaları pây-ı sa‘âdetlerine varır, bir yerden vazîfe-i mu‘ayyeneleri yokdur. Mısra‘:

EÇS X Y264b

Bir alay dîvâneyüz Kâf-ı kanâ‘at bekleriz

EÇS X Y264b

deyüp bâb-ı tevekküldedirler. Ammâ Cenâb-ı Bârî her bâr nafakaların ihsân eder kim âye[t]:

EÇS X Y264b

âyeti bâb-ı tevekkülde olanlar hakkında nâzildir.

EÇS X Y264b–Y265a

Ve Mısır içinde mevlevîhâne kurbunda İmâm eş-şâfi‘î pederi Y 265a eş-şeyh İdrîs ibn el-Abbâs, rahmetullâhi aleyh: Bir küçük kubbede medfûndur. Ammâ bu hakîr bir tevârîhde manzûrumuz olmuşdur kim şeyh İdrîs ibn el-Abbâs hazretleri Gazze'de medfûndur, demiş. Zîrâ Hazret-i şâfi‘î Gazze'de doğmuşdur, pederleri şeyh İdrîs vefât edince vâlidesiyle Bağdâd'a gidüp anda İmâm Muhammed'den ve İmâm Mâlik'den tahsîl-i ulûm etdi, demiş. Ammâ ulemâ-yı Mısır müverrihleri tevâtürle isbât edüp Mısır'da medfûndur, derler. Hakîr ziyâret etmişiz, rahmetullâhi aleyh. Ve dahi Kasru'l-ayn râhında Bâb-ı Cemâleddîn'in iç yüzünde,

EÇS X Y265a

Kabr-i eş-şeyh Abdullâh-ı Irâkî: Bir küçük kubbede medfûndur. Gayrı binâ dutmaz, bi-emrillâh Q 258a P 255a münhedim olur. Ve Derbü'l-Kenîsiyye kurbunda,

EÇS X Y265a

Kabr-i eş-şeyh Ebûbekir el-Mu‘arrefü'l-Kavm: Ulu ziyâretdir. Ve câmi‘-i Hâtûniyye ile Sitti Nefîse yolunda,

EÇS X Y265a

Meşhed-i Kabrü't-Tavîl: Kubbesi ve tekyesi yokdur, ancak cânib-i erba‘ası tarîk-ı âmdır. Kaddi yigirmi adım uzun bir kabir olduğundan Kabr-i Tavîl derler. Bir rivâyetde kırk Sahâbe-i kirâm bunda defn olunmuşdur. Ba‘zılar Kırklar makâmıdır, derler, rahmetullâhi aleyh. Ve buna karîb,

EÇS X Y265a

Kabr-i eş-şeyh Ebûbekir es-Süleymânî. Ve buna karîb,

EÇS X Y265a

Ziyâret-i el-Vezîr Sultân Nâsıruddîn: İki yüz yaşında Selîm Hân'a yetişüp Hayra Beğ ile mutî‘ olup hizmet-i şehriyârîde bulunup cenâzesinde Selîm Hân hâzır olup bu Kabr-i Tavîl kurbunda defn olundu. Ve Mısır içinde Bâb-ı Nâsır'a karîb câmi‘-i Cemâleddîn kurbunda,

EÇS X Y265a

Makâm-ı Hazret-i Mûsâ aleyhi's-selâm: Tarîk-ı âm üzre altı kademe nerdübân ile nüzûl olunur üç kubbeli ve mihrâblı bir makâm zâviyedir. Du‘â müstecâb yerdir. Ve Özbekiyye bürkesinin şimâlinde Kantaratü'd-Dikke kurbunda,